Ізабэла I

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да: навігацыі, пошуку
Ізабэла І, каралева Кастыліі ды Ляона

Ізабэла І (22 красавіка 145126 лістапада 1504) — была каралевай Кастыліі ды Ляона з дынастыі Трастамара. Яна і яе муж, Фэрдынанд ІІ Арагонскі, заклалі падмуркі палітычнага аб’яднаньня Гішпаніі, якое завяршылася ў часы караляваньня іхняга ўнука, Карла V, імпэратара Сьвятоe Рымскае Імпэрыі.

Папа Аляксандар VІ надаў Фэрдынанду ды Ізабэле тытул Каталіцкіх Манархаў (па-гішпанску: Los Reyes Católicos). Па-гішпанску каралева таксама вядомая пад найменьнем Isabel la Católica.

Акрамя іншага караляваньне Ізабэлы й Фэрдынанда стала вядома выгнаньнем габрэяў з Гішпаніі, і пераўтварэньнем інквізыцыі ў магутную ўстанову, ахвярамі якой па-большасьці сталі каталікі з габрэйскім альбо маўрскім радаводам.

Біяграфія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Ізабэла нарадзілася ў Мадрыгаль дэ ляс Альтас Торэс, Гішпанія, 22 кастрычніка 1451 года. Яе брат, Альфонсо, нарадзіўся тры гады пазьней за яе. Па сьмерці бацькі Ізабэлы, Яна ІІ, у 1454 годзе, яе найшмат больш старэйшы зводны брат Генрых ІV стаў каралём. Як толькі ён уступіў на трон, ён ізаляваў сваіх зводных брата і сястру ў Сэговіі, а мачаху ў Арэвала. Генрых ІV, які ня меў шлюбных стасункаў са сваёй першай жонкай, Бланкай Наварскай, з-за чаго гэты шлюб быў ануляваны, ізноў ажаніўся, гэтым часам на Жаане Партугальскай, каб мець уласных дзяцей. Яго жонка нарадзіла дзіця, Хуану, прынцэсу Кастыльскую. Калі Ізабэле споўнілася 10 гадоў, яна і яе брат былі выкліканы да каралеўскага двара для больш пільнага кантролю. Падчас Бургасскай Пратэстацыі кастыльскія нобілі выдвінулі ўмовы каралю — Альфонсо, брат Ізабэлы, павінен стаць спадкаемцам каралеўства. Генрых пагадзіўся пры ўмове, што Альфонсо возьме шлюб зь яго дачкой Хуанай, але неўзабаве перадумаў.

Нобілі, маючы кантроль над Альфонсо і сьцьвярджаючы, што ён ёсьць адзіным законным спадкаемцам кароны, сутыкнуліся з войскам Генрыха ІV ў бітве пры Альмэда ў 1467 годзе. Бітва скончылася ў нічыю. Праз год, Альфонсо памёр у веку 14 год, і Ізабэла стала надзеяў бунтаўнічых нобіляў. Нягледзячы на шматлікія спробы Ізабэла адмовілася ўзначаліць шляхту і прызнала Генрыха ІV каралём, які, у сваю чаргу, прызнаў Ізабэлу законнай спадкаемцай, замест Хуаны, бацькоўства над якой было пад сумневам. У 1475 годзе Хуана выйшла замуж за свайго дзядзьку, караля Партугаліі, але іх шлюб быў ануляваны Папам Рымскім з прычыны блізкага радзтва. Генрых спрабаваў выдаць замуж Ізабэлу па сваім выбары, але яна адхіліла ўсе яго прапановы. Замест яна абрала Фэрдынанда, спадкаемцу арагонскае кароны. Яны ажаніліся 19 кастрычніка 1469 года ў Вальядалідзе.

Генрых IV памёр 10 сьнежня 1474 года. Ізабэла дзейнічала хутка і разам з Фердынандам пачала рэарганізацыю каралеўскага двара. Тымчасам Альфонсо V, кароль Партугаліі, перайшоў мяжу і абвясьціў Хуану, прынцэсы Кастыльскую, на якой ён папярэдне ажаніўся, законнай каралевай Кастыліі. Пачалася Вайна за Кастыльскую Спадчыну. Фердынанд здолеў адбіць уварваньне ў бітве пры Тора ў 1476 годзе. На працягу наступных чатырох гадоў Ізабэла і Фердынанд прывялі да пакоры ўсе мяцежныя гарады, крэпасьці і цэнтры ўлады, якія ўзьніклі зь цягам часу. У 1479 годзе памёр Фердынандаў бацька , што зрабіла каралеўскую пару гаспадарамі Арагона. У 1480 годзе Фердынанд і Ізабэла склікалі Картэсы ў Таледа, дзе, пад іх кіраўніцтвам і кантролем, пяць каралеўскіх дарадцаў і 34 грамадзкіх прадстаўнікоў выпрацавалі кодэкс законаў і эдыктаў, якія сталі падмуркам юрыдычнае сыстэмы будучай Гішпаніі, утварыўшы цэнтралізаваныю ўладу і ўмовы для эканамічнай і юрыдычнай рэабілітацыі краіны. Часткай гэтых рэформаў стала стварэньне Інквізыцыі, якую Ізабэла і Фердынанд разглядалі як яшчэ адзін інструмэнт для аб'яднаньня краіны. У 1483 годзе Тамас дэ Таркемада стаў першым Гэнэральным Інквізытарам у Сэвільлі.

Капітуляцыя Гранады. 1492 год. паводле Ф. Падылья: Баадбіль перад Фердынандам і Ізабэлай.

Напэўна, самым важным годам за ўвесь час караляваньня Ізабэлы стаў 1492, які знакаміты капітыляцыяй Гранады і завяршэньнем Рэканкісты, экспэдыцыяй Хрыстафора Калюмба і выгнаньнем габрэяў з Гішпаніі.

Ізабэла і яе муж Фердынанд прынялі ад Папы Аляксандра VІ тытул Каталіцкіх Манархаў нягледзячы на тое, што сама Ізабэла зь вялікім незадавальненьнем ставілася да цывільнае палітыкі Папы Аляксандра. У гэты жа час Ізабэла і Фердынанд пачалі палітыку духоўнага аб'яднаньня Гішпаніі, намагаючыся прывесьці краіну да аднае рэлігіі - рымскаму каталіцызму. Як частка гэтага працэсу Інквізыцыя атрымала статус сацыяльнага і рэлігійнага інстытута зь вялікім уплывам на усю гішпанскую гісторыю. Як вынік паўстаньня 1499 года Гранадзкая дамова была скасаваная ў 1502 годзе, і мусульмане краіны былі пастаўленыя перад выбарам - хрышчэньне альбо выгнаньне. Блізу 200,000 габрэяў пакінулі каталіцкую манархію і пасяліліся ў аттаманскіх уладаньнях, дзе стаўленьне да юдаізму было найшмат больш прыязным.

У апошнія гады Ізабэлы Сыснэрас, спавядальнік Ізабэлы, стаў арцыбіскупам Таледа і канцлерам каралеўства. Ён стаў ключавой фігурай у рэабілітацыі рэлігійных інстытутаў Гішпаніі, заклаўшы падмуркі будучай Контрарэфармацыі. У якасьці канцлера, ён канцэтраваў у сваіх руках усё больш і больш улады і паўнамоцтваў.

Ізабэла і яе муж стварылі імпэрыю і ў апошнія гады свайго караляваньня былі занятыя палітыкай і адміністрацыяй. Абодвы Каталіцкія Манархі былі занепакоеныя пытаньнем спадкаемства і прыклалі шмат намаганьняў, каб прывязаць гішпанскую карону да іншых гаспадарскіх дынастыяў Эўропы. У палітычным сэнсе ўсе іхнія перамовы, што да шлюбаў іхных дзяцей, былі скіраваныя на ізаляцыю асноўнага канкурэнта Гішпаніі - Францыі, і іб'яднаньня Іберыскае паўвыспы. Да пачатку 1497 года ўсе часткі мазаікі, здавалася б, былі на сваім мейсцы: Дон Хуан, Кронпрынц, ажаніўся на Маргарыце Аўстрыйскай, такім чынам устанавіўшы сувязі з Габзбургамі. Старэшая дачка Ізабэлы, інфанта Ізабэла, выйшла замуж за караля Партугаліі Мауэла І, а інфанта Хуана выйшла замуж за яшчэ аднаго Габзбургзкага прынца, Філіпа Бургундзкага. Аднак пляны Ізабэла наконт сваіх дзяцей ня спраўдзіліся - прынц Хуан памёр наўзабаве пасьля свайго вясельля. Ізабэла, каралева Партугаліі, памёрла пры родах, а яе сын, Мігель, двумя гадамі пазьней. Тытулы і ўладаньні Ізабэлы па яе сьмерці перайшлі да яе другой дачкі, Хуаны Вар'яткі. Ізабэла памёрла ў Медына дэль Кампа ў 1504 годзе і была пахавана ў Гранадзе ў каралеўскім склепе.

Папярэднік
Генрых ІV
Каралева Кастыліі ды Ляона
10 красавіка 147426 лістапада 1504
Наступнік
Хуана I Вар'ятка

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Commons-logo.svg  Ізабэла Iсховішча мультымэдыйных матэрыялаў