Ізраіль

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да: навігацыі, пошуку
Ізраіль
מדינת ישראל
(Medīnat (Y)isra'el)
دولة إسرائيل
(Dawlat Isrā'īl)
Сьцяг Ізраілю Герб Ізраілю
(Сьцяг) (Герб)
Дзяржаўны гімн
«Hatikvah»
Месцазнаходжаньне Ізраілю
Афіцыйная мова Іўрыт, арабская
Сталіца Ерусалім — фактычна, але не прызнаецца сусьветнай супольнасьцю; Тэль-Авіў — прызнаецца ў якасьці сталіцы ААН і замежнымі краінамі[1][2]
Найбуйнейшы горад Ерусалім
Форма кіраваньня Парлямэнцкая дэмакратыя[3]
Шымон Пэрэс
Біньямін Нэтаньягу
Плошча
 • агульная
 • адсотак вады
151-е месца ў сьвеце
20 770 км²
2%
Насельніцтва
 • агульнае (2010)
 • шчыльнасьць
95-е месца ў сьвеце
8 051 200[4]
365,3 чал/км²
СУП
 • агульны (2009)
 • на душу насельніцтва
49-е месца ў сьвеце
$206 430 мільярдаў[5]
$28 393[5]
Валюта Новы ізраільскі шэкель (ILS)
Часавы пас
 • улетку
IST (UTC+2)
IDT (UTC+3)
Незалежнасьць
 — ад Вялікабрытаніі

14 траўня 1948
Аўтамабільны знак IL
Дамэн верхняга ўзроўню .il
Тэлефонны код +972

Дзяржа́ва Ізра́іль (на іўрыце: מדינת ישראל, Medinat Yisra’el, па-арабску: لَةْ إِسْرَائِيل, Dawlat Isrā'īl) — краіна ў Азіі, на ўсходнім узьбярэжжы Міжземнага мора.

Плошча — 20,7 тыс. км². У чэрвені 1967 году падчас г. зв. «Шасьцідзённай вайны» Ізраіль акупаваў новыя арабскія тэрыторыі. Пасьля вяртаньня Эгіпту Сынайскай паўвыспы ў 1982 годзе і перадачы палестынскіх тэрыторыяў у сэктары Газа і на Заходнім беразе ракі Ярдан Палестынскай нацыянальнай адміністрацыі, якая была створаная ў адпаведнасьці з палестынска-ізраільскімі дамоўленасьцямі 1993—1995 гадоў, Ізраіль працягвае ўтрымліваць вялікую частку Заходняга берагу, уключаючы Ўсходні Ерусалім, і сырыйскія Галянскія вышыні.

Сталіца — у студзені 1950 году кнэсэт абвясьціў сталіцай заходнюю частку Ерусаліму, якая па Агульнай дамове 1949 году аб перамір’і паміж Ізраілем і Ярданіяй перайшла пад ізраільскі кантроль. У чэрвені 1967 году адразу пасьля канца арабска-ізраільскай вайны Ўсходні Ерусалім, акупаваны, як і ўвесь Заходні бераг і іншыя арабскія тэрыторыі, быў заканадаўча ўключаны Ізраілем у склад сваёй тэрыторыі і аб’яднаны з заходняй часткай гораду. 30 ліпеня 1980 году кнэсэт абвясьціў «аб’яднаны» Ерусалім «вечнай і непадзельнай» сталіцай Ізраілю. Гэтая акцыя была асуджаная Саветам Бясьпекі ААН (рэзалюцыя №478 ад 20 жніўня 1980). Большасьць дзяржаваў, у тым ліку сталыя чальцы СБ ААН, афіцыйна не прызнаюць Ерусалім ізраільскай сталіцай. У той час як большасьць ізраільскіх дзяржаўных установаў находзіцца ў Ерусаліме, усе замежныя пасольствы разьмешчаныя ў Тэль-Авіве.

Афіцыйныя мовы — іўрыт і арабская, шырока распаўсюджана ангельская мова. Дзяржаўнай рэлігіяй зьяўляецца юдаізм, хоць у працэсе стварэньня органаў улады Ізраіля паміж урадам і рабінатам было складзена дамова аб статус-кво, якое вызначае разьмежаваньне сфэраў дзейнасьці сьвецкіх і рэлігійных інстытутаў. Апроч таго, 20% жыхароў Ізраіля — мусульмане, каля 2% — хрысьціяне розных канфэсіяў.

Гісторыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Асноўны артыкул: Араба-ізраільская вайна 1948 году

Араба-ізраільская вайна 1948 году — назва першай вайны супраць Ізраіля, у Ізраілі яна завецца «Вайна за незалежнасьць» (Іўрыт: מלחמת העצמאות). У гэтай вайне Эгіпэт, Сырыя, Лібан, Трансіарданія, Саудаўская Арабія й Ірак напалі на толькі што створаны Ізраіль з мэтай зьнішчэньня новай дзяржавы. Паводле рэзалюцыі 181 Генэральнай асамблеі ААН ад 29 лістапада 1947 году аб падзеле брытанскай калёніі Палестына, на яе тэрыторыі павінны былі быць створаныя дзьве незалежныя дзяржавы — габрэйская й арабская, а таксама Вялікі Ерусалім — тэрыторыя, падкантрольная ААН. Кожная зь дзяржаў павінна была складацца з трох тэрыторый, якія мяжуюць адна з адной толькі кутамі. Напад арабскіх войскаў меў месца ў ноч утварэньня дзяржавы Ізраіль, 14 траўня 1948. Стварэньнем Цахал 31 траўня, дастаўкамі зброі звонку, у першую чаргу праз краіны — саюзьнікі СССР, і фінансавай дапамогай ЗША Ізраіль ужо ў чэрвені 1948 здолеў пачаць контрнаступленьне. У выніку араба-ізраільскай вайны 1948 году каля паловы тэрыторый, вылучаных пад арабскую дзяржаву, а таксама Заходні Ерусалім апынуліся пад кантролем дзяржавы Ізраіль. Астатнія арабскія тэрыторыі, а таксама Ўсходні Ерусалім, апынуліся пад кантролем Ярданіі і Эгіпта і заставаліся пад іх кіраваньнем да Шасьцідзённай вайны 1967 году, у выніку якой Ізраіль акупаваў усю тэрыторыю Палестыны. З красавіка па сьнежань 1948 каля 720 000 палестынцаў сталі ўцекачамі (што атрымала ў арабскім сьвеце назву аль-На́кба (па-арабску: النكبة) — «Катастрофа»). З прычыны вайны ў Емэне, Эгіпце, Лібіі, Сырыі й Іраку прайшлі антыгабрэйскія дэманстрацыі й арганізаваныя жорсткія пагромы. Каля 600 000 габрэяў рэпатрыяваліся ў Ізраіль. Да пачатку 1980-х гадоў арабскія дзяржавы (за выключэньнем Эгіпта) не прызнавалі правы дзяржавы Ізраіль на існаваньне й падтрымлівалі прэтэнзіі палестынскіх арабаў на ўсю тэрыторыю Палестыны.

Палітыка[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Дзяржаўны лад[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Ізраіль зьяўляецца рэспублікай парлямэнцкага тыпу. Краіна ня мае канстытуцыі; яе замяняюць асноўныя законы дзяржавы і асобныя заканадаўчыя акты. Вышэйшы заканадаўчы орган — кнэсэт (аднапалатны парлямэнт з 120 дэпутатаў з 4-летнімі паўнамоцтвамі). Сьпікерам кнэсэта зьяўляецца Д. Іцык (сакавік 2008). Кіраўнік дзяржавы — абіраны кнэсэтам на 7-летні тэрмін прэзыдэнт, які валодае прадстаўніцкімі паўнамоцтвамі. 13 чэрвеня 2007 году на гэтую пасаду быў абраны Ш. Пэрэс. 15 ліпеня 2007 году адбылося яго афіцыйнае заступленьне на пасаду.

Рэальная ўлада находзіцца ў руках урада, асноўныя рашэньні якога падлягаюць сьцьвярджэньню кнэсэтам. Актуальны склад (сакавік 2008) сфармаваны 4 траўня 2006, кіраўнік урада — Э. Ольмэрт. З 1996 па 2001 гады прэм’ер-міністар абіраўся прамым усеагульным галасаваньнем. 7 сакавіка 2001 году кнэсэт аднавіў ранейшую выбарчую сыстэму — кіраўніком урада становіцца лідэр партыі, якая перамагла на парлямэнцкіх выбарах, ён жа прадстаўляе новы кабінэт міністраў на сьцьвярджэньне кнэсэту. Паколькі дагэтуль ніводнай ізраільскай партыі не атрымоўвалася заваяваць абсалютнай парлямэнцкай большасьці (61 месца ў кнэсэце), усе кабінэты фармаваліся на кааліцыйнай аснове.

У Ізраілі існуе шматпартыйная сыстэма. 28 сакавіка 2006 году адбыліся датэрміновыя выбары ў кнэсэт 17-га скліканьня, перамогу на якіх атрымала партыя «Кадзіма», створаная ў лістападзе 2005 году былым прэм’ер-міністрам А. Шаронам. На сакавік 2008 урадавая кааліцыя складаецца з прадстаўнікоў партыяў «Кадзіма», «Авада», ШАС і «Гіль».

Геаграфія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Улетку ў Ізраілі не перасыхаюць чатыры ракі: Ярдан, Кішон, Аляксандар і Яркон.

Дэмаграфія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Насельніцтва — 7,282 млн чалавек (травень 2008). Зь іх 5,499 млн чал. (76%) — габрэі, 1,461 млн чал. (19,9%) — арабы, зь іх мусульманаў — 1,142 млн (83% ад усіх арабаў), хрысьціянаў — 120 тыс. (9% ад усіх арабаў), друзаў — 115 тыс. (8% ад усіх арабаў). Асобаў іншых нацыянальнасьцяў налічваецца 315 тыс. чал. (4% насельніцтва). Рэпатрыянты з колішняга СССР — 1,2 млн чал. (17%).

Беларусы ў Ізраілі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У Ізраілі пастаянна пражывае шмат беларусаў і беларускіх габрэяў, такіх людзей налічваецца болей за 150 тысячаў. Шмат хто зь іх застаецца грамадзянамі Беларусі. У 1946 годзе было створаная Аб’яднаньне Выхадцаў зь Беларусі ў Ізраілі, якое тады называлася «Арганізацыяй выхадцаў зь Менску і ягонага навакольля».

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ У адпаведнасьці зь некалькімі рэзалюцыямі ААН (у прыватнасьці, рэзалюцыя ГА ААН № 194 ад 11 сьнежня 1948 году), усталяваны статус Ерусаліма як муніцыпалітэта, зьмешчанага пад міжнародным кіраваньнем.
  2. ^ Ізраіль абвясьціў Ерусалім сталіцай у 1949 годзе адразу пасьля Вайны за незалежнасьць, аднак пасольствы большасьці краін разьмешчаныя ў Тэль-Авіве, Рамат-Гане і ГерцлііСайт Кнэсэту
  3. ^ Ізраіль, The World Factbook (Central Intelligence Agency)(анг.)
  4. ^ Насельніцтва
  5. ^ а б Ізраіль на бачыне Міжнароднага валютнага фонду

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]