Індаэўрапейскія мовы

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да: навігацыі, пошуку
Індаэўрапейскія мовы
Арэал
Лінгвістычная клясыфікацыя Самастойнае моўнае аб'яднаньне
Пратамова Праіндаэўрапейская мова
Склад
Код у Ethnologue 17-3
ISO 639-5: ine
IE countries.svg

     Краіны з большасьцю носьбітаў індаэўрапейскіх моваў.

     Краіны з індаэўрапейскай моўнай меншасьцю з афіцыйным статусам.

     Краіны, дзе няма афіцыйнага статусу індаэўрапейскай мовы, але існуе значная індаэўрапейская моўная меншасьць.

Індаэўрапе́йскія мо́вы — адна з найбуйнейшых сем’яў гіпатэтычнае макрасям’і настратычных моваў. Налічвае больш за 400 існуючых і мёртвых моваў, носьбіты якіх складаюць больш за палову насельніцтва Зямлі. Мовы індаэўрапейскай сям’і роднасна зьвязаныя паміж сабой і паходзяць з адзінай мовы індаэўрапейцаў, радзімай якіх, як мяркуецца, была Сярэдняя Азія.

Клясыфікацыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У сучаснай лінгвістыцы індаэўрапейскія мовы прынята падзяляць на дзесяць асноўных галінаў, якія разгаліноўваюцца на групы, падгрупы й асобныя мовы. Некаторыя з індаэўрапейскіх моваў прынята не залічваць да ніводнае з галінаў, праз што яны разглядаюцца як асобныя адгалінаваньні індаэўрапейскай сям’і. У наступным разьдзеле галіны індаэўрапейскіх моваў прыведзеныя паводле старажытнасьці іх першых пісьмовых помнікаў.

  1. Анаталійская галіна — найбольш старажытныя пісьмова засьведчаныя з індаэўрапейскіх моваў. У не-індаэўрапейскай, сэміцкай акадзкай мове ўжо ў ХІХ-ХХ ст. да н. э. зьяўляюцца першыя фіксацыі словаў гецкай і лювійскай моваў, адных з анаталійскіх моваў. Першыя тэксты, цалкам складзеныя на гэтых мовах (гецкай) — 1650 гг. да н. э.[1][2].
  2. Грэцкая галіна — узьнікненьне фрагмэнтарных запісаў на мікенскай мове ў 1450—1350 гг. да н. э.[3]
  3. Індаіранская галіна — прыкладна 1400 гг. да н. э.
  • Індаарыйская група — першыя фіксацыі прыблізна ў 1400 гг. да н. э. са зьяўленьнем у гецкіх тэкстах сьлядоў некаторых словаў індаарыйскага паходжаньня[4][5]. З ІІІ ст. да н. э. — пісьмовыя помнікі ў выглядзе пракрыту, пісьмовая традыцыя захоўвалася дзякуючы Рыгвэдзе й вэдычнаму санскрыту.
  1. Італійская галіна, у тым ліку лаціна з нашчадкавымі раманскімі мовамі — першыя пісьмовыя помнікі прыпадаюць на VII ст. да н. э.
  2. Кельцкая галіна — зьяўленьне пісьмовых помнікаў у VI ст. да н. э. у выглядзе мёртвай гальскай мовы. Першыя фіксацыі продкаў цяпер існуючых моваў — для архаічнай ірляндзкай мовы, V ст. н. э.
  3. Германская галіна — раньнія сьведчаньні рунічным пісьмом у ІІ ст. н. э.
  4. Армянская мова — у складзе індаэўрапейскай сям’і вылучаецца ў якасьці асобнай галіны. Першыя пісьмовыя помнікі — пачатак V ст. н. э.
  5. Тахарская галіна — галіна вымерлых моваў, што складалася з моваў, умоўна вядомых як тахарская А і тахарская B; былі распаўсюджаныя на захадзе Кітаю ў сучасным Сіньцьзян-Уйгурскім аўтаномным раёне. Існавалі ва ўжытку задоўга да нашай эры, аднак першыя пісьмовыя помнікі прыпадаюць толькі на пэрыяд VI—IX ст. н. э. Зьніклі ў сувязі зь цюрскімі заваёвамі прыкладна ў Х ст. н. э.
  6. Балта-славянская галіна — галіна індаэўрапейскіх моваў, якая ўтвараецца славянскімі й балцкімі мовамі. На думку шэрагу індаэўрапэістаў славянскія й балцкія мовы складаюць адзіную ўласную галіну ў складзе індаэўрапейскай сям’і[6], што, аднак, ставіцца пад сумнеў іншымі лінгвістамі, на думку якіх балта-славянскія падабенствы тлумачацца ўзаемным кантактным уплывам.
  • Славянская галіна — узьнікненьне першых пісьмовых помнікаў з ІХ ст. н. э. у якасьці стараславянскай мовы.
  • Балцкая галіна — адносна позьнія пісьмовыя помнікі (з XIV ст.), што зьвязана з ізаляцыяй тагачасных балцкіх плямёнаў ды іх позьняй інтэграцыяй у дзяржаўныя ўтварэньні Эўропы. Зьяўляюцца досыць архаічнымі ў параўнаньні зь іншымі індаэўрапейскімі мовамі, маючы шмат рысаў, якія прыпісваюцца праіндаэўрапейскай мове.
  1. Альбанская мова — аналягічна з армянскай мовай не залічваецца да будзь-якіх галінаў індаэўрапейскай сям’і і лічыцца асобнай галіной у складзе індаэўрапейскай сям’і. Першыя пісьмовыя помнікі прыпадаюць на XIV ст. Існуюць гіпотэзы, згодна зь якімі праальбанская мова можа мець сваё паходжаньне ад адной з старажытных індаэўрапейскіх моваў Балканаў (г.зв. палеабалканскія мовы)[7].

У дадатак да сучасных моўных галінаў і гістарычна засьведчаных вымерлых галінаў гістарычна існавалі іншыя індаэўрапейскія мовы, дакладная клясыфікацыя якіх унутры індаэўрапейскай сям’і паддаецца цяжкасьцям.

  1. Ілірыйскія мовы — мёртвыя мовы, мелі сувязі з мёртвай мэсапскай мовай і, згодна зь некаторымі гіпотэзамі, з альбанскай мовай.
  2. Вэнэцкая мова — мова, распаўсюджаная ў антычныя часы на паўночным захадзе Італіі. Паводле шэрагу гіпотэзаў магла мець сувязі з італійскімі або кельцкімі мовамі, мае шмат паралеляў з германскімі мовамі.
  3. Лібурнская мова — мова, распаўсюджаная ў антычныя часы на заходнім узьбярэжжы Харватыі. Прыналежнасьць да індаэўрапейскіх зьяўляецца спрэчнай.
  4. Мэсапская мова — мова, распаўсюджаная з антычнымі часамі ў сучаснай Апуліі. Зьяўляецца неканчаткова расшыфраванай.
  5. Фрыгійская мова — мова, распаўсюджаная ў антычныя часы на паўночным захадзе сучаснай Турэччыны. Меркавана мела сувязі з грэцкай, тракійскай і армянскай мовамі.
  6. Пэанійская мова — мова, распаўсюджаная ў антычныя часы на поўнач ад сучаснай Грэцыі.
  7. Тракійская мова — мова, распаўсюджаная ў антычныя часы ў гістарычным рэгіёне Тракія. Мела фіксацыі грэцкай і лацінскай пісьмовасьцю.
  8. Дакійская мова — мова, распаўсюджаная да другой паловы першага тысячагодзьдзя н. э. на тэрыторыяй сучаснай Румыніі, Малдовы, сумежных частак суседніх краінаў. Паступова была выцесьненая вульгарнай лацінай, зь якой разьвілася румынская мова.
  9. Старажытнамакедонская мова — меркавана мела сувязі грэцкай, ілірыйскімі, тракійскай або фрыгійскай мовамі.
  10. Лігурская мова — мова, што была распаўсюджаная на тэрыторыі сучаснае Лігурыі. На думку некаторых лінгвістаў мелі сувязі з кельцкімі мовамі або належала да іх[8].
  11. Сыкульская мова — мова дагрэцкага й дакартагенскага насельніцтва цэнтральнай Сыцыліі. Высоўваюцца гіпотэзы пра прыналежнасьць да італійскіх або да даіндаэўрапейскіх моваў[9].
  12. Люзытанская мова — адна з дараманскіх моваў сучаснай Партугаліі й паўднёва-заходняй Гішпаніі. Верагодна, мела сувязі з кельцкімі, італійскімі або лігурскай мовамі.

Агульныя прынцыпы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Знаходжаньне ўсіх індаэўрапейскіх моваў у складзе індаэўрапейскае сям’і моваў вызначаецца іх узаемнай генэтычнай роднасьцю, што, у сваю чаргу, вызначае паходжаньне ўсіх індаэўрапейскіх моваў ад аднаго продку — праіндаэўрапейскай мовы. Разьмеркаваньне ўсіх індаэўрапейскіх моваў па галінах, групах і падгрупах гэтае сям’і таксама вызначаецца паводле крытэру наяўнасьці агульных інавацыяў, якія не існуюць у іншых індаэўрапейскіх мовах. Прыкладам да таго, вялікая частка славянскіх моваў (славянская галіна індаэўрапейскай сям’і) мае шэраг уласьцівасьцяў адносна структуры й фаналёгіі, якія паўстаюць ад агульнай мовы-продку — праславянскай мовы. Усе мовы-продкі сучасных галінаў індаэўрапейскае сям’і, як правіла, аддзяляліся ад праіндаэўрапейскае мовы, дробячыся пазьней на асобныя мовы.

Мадэляваньне[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Датычна эвалюцыйнае гісторыі моўнае сям’і звычайна выкарыстоўваецца дрэвавідная мадэль, асабліва калі гістарычныя грамады не працягвалі шчыльныя кантакты пасьля распаду агульнай мовы-продку. Іншым поглядам зьяўляецца г.зв. хвалявідная мадэль, якая адлюстроўвае карціну запазычваньняў між асобнымі галінамі сям’і і, такім чынам, паказвае толькі ўзаемны ўплыў пасьля распаду, а не генэтычную клясыфікацыю.

Напрыклад, некаторыя лінгвісты сьцьвярджаюць, што найбольш выразныя асаблівасьці італійскіх моваў тлумачацца арэальным уплывам. Іншым прыкладам падобнага ўзаемнага ўплыву зьяўляецца наяўнасьць пэўнае колькасьці агульных інавацыяў у германскіх мовах і балта-славянскіх, якія больш праўдападобна тлумачацца арэальным уплывам, а не існаваньнем прагермана-балта-славянскай мовы. Зрэшты, існаваньне самой балта-славянскай галіны прызнаецца ня ўсімі лінгвістамі і часта таксама тлумачыцца як вынік узаемнага балцкага й славянскага ўплыву[10].

Балканскі моўны зьвяз ёсьць іншым сучасным прыкладам, дэманструючы агульныя падабенствы між мовамі розных галінаў індаэўрапейскай сям’і.

Гіпотэзы па галінах[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Шэраг лінгвістаў высоўвалі або высоўваюць гіпотэзы пра існаваньне большых падабенстваў між некаторымі галінамі індаэўрапейскіх моваў, чым з астатнімі, што цягне за сабою гіпотэзы пра існаваньне галінаў, прамежкавых між індаэўрапейскай сям’ёю і галінамі індаэўрапейскай сям’і. Сярод падобных гіпотэзаў найвядомымі зьяўляюцца гіпотэзы італа-кельцкай, грэка-арыйскай, грэка-армянскай і германа-балта-славянскай галінаў, якія распадаюцца на адпаведныя падгаліны. Навуковае абгрунтаваньне падобных гіпотэзаў зьмяняецца зь цягам часу: так, у мінулым італа-кельцкая галіна лічылася прызнанай галіной у складзе індаэўрапейскай сям’і, аднак нацяпер большасьць лінгвістаў прызнае існаваньне ў складзе індаэўрапейскай сям’і толькі асобных італійскай ды кельцкай галінаў. У выпадку з італа-кельцкай гіпотэзай гэтаму паспрыяла няправільнае тлумачэньне большай часткі доказаў дадзенай гіпотэзы[11].

Існуюць агульныя рысы паміж фрыгійскай і грэцкай[12], тракійскай і армянскай[13] разам з індаіранскай галіною індаэўрапейскае сям’і[14], аднак гэтыя мовы прынята залічваць у склад індаэўрапейскае сям’і асобна, паколькі азначаная роднасьць не зьяўляецца цалкам даведзенай.

Некаторыя фундамэнтальныя рысы (напрыклад, выкарыстаньне аорысту з пэрфэктнай часьціцай -s) адсочваюцца між анаталійскімі й тахарскімі мовамі[15]. Зь іншага боку, падобныя падабенствы, як, напрыклад, між балцкімі й славянскімі мовамі, могуць тлумачыцца пазьнейшымі ўзаемнымі кантактамі[16].

Інда-гецкая гіпотэза пастулюе падзел індаэўрапейскае сям’і на дзьве галоўныя галіны — анаталійскую ды іншую, у якой сабраныя астатнія індаэўрапейскія мовы. Анаталійскія мовы маюць шэраг асаблівасьцяў, якія адасабляюць іх ад іншых індаэўрапейскіх, і якія тлумачацца захаваньнем у анаталійскіх архаічных рысаў або разьвіцьцём уласных інавацыяў у выніку працяглай ізаляцыі; сярод іншых доказаў на карысьць гіпотэзы — захаваньне ў анаталійскіх мовах індаэўрапейскіх зычных лярынгалаў і індаэўрапейскай сельскагаспадарчай тэрміналёгіі[17][18]. Нягледзячы на гэта, гіпотэза мае вялікую колькасьць контараргумэнтаў[18][19].

Разьмеркаваньне індаэўрапейскіх моваў па галінах і групах звычайна адбываецца згодна з улікам генэтычных сувязяў і моўных зьменаў з прычыны таго, што дыфэрэнцыяцыя праіндаэўрапейскае мовы адбывалася ў выніку моўных кантактаў і набыцьця агульных інавацыяў на розных тэрыторыях.

У складзе індаэўрапейскай сям’і існуе групоўка моваў сатэм, якая звычайна тлумачыцца шэрагам інавацыйных зьменаў, што адбыліся ў пэўны гістарычны этап і пазьней распаўсюдзіліся па ўсім кантынуўме праіндаэўрапейскай мовы акрамя пэрыфэрыйных рэгіёнаў[18]. На думку Ф. Кортлянта ўдзел у сатэмізацыі ўзялі продкі балтаў і славянаў, пасьля чаго сатэмныя рысы пачалі сваё распаўсюджаньне[20] (гл. падрабязьней у наступным разьдзеле).

Кентум-сатэм[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Асноўны артыкул: Ізаглёса кентум-сатэм

Ужо ў 1890 годзе нямецкім лінгвістам П. фон Брадке была распрацаваная тэорыя пра падзел індаэўрапейскіх моваў на групу моваў сатэм і групу кентум. У сваёй працы фон Брадке высунуў вэрсію, што першапачатковыя індаэўрапейцы адрозьнівалі два віды гутуральных зычных гукаў, гутуральныя або вэлярныя ды два палятальныя шэрагі, з наяўнасьцю прыдыханьня й без. Фон Брадке палічыў вэлярныя як гутуральныя ў «вузкім сэнсе», акрэсьліўшы іх як «чыстыя K-гукі», палятальныя, на думку фон Брадке, часта ішлі перад лябіялізацыяй (агубленьнем). Апошняя прыкмета прымусіла фон Брадке прыйсьці да высновы пра падзел індаэўрапейскіх палятальных шэрагаў на сьпіранты (сьвісьцячыя) і чыстыя К-гукі, тыповымі прыкладамі чаго стала авэстыйскае слова satəm і лацінскае centum, празь якія тэорыя й атрымала сваю назву[21].

На цяперашні час тэорыя кентум-сатэм разьвітая й дапоўненая іншымі лінгвістамі і зьяўляецца агульнапрызнаным крытэрам фанэтычнай эвалюцыі індаэўрапейскіх моваў. Беларуская мова, зьяўляючыся часткай славянскай галіны, дэманструе тыповыя сатэмныя рысы, выяўляючы сьвісьцячыя гукі на месцы праіндаэўрапейскага *ḱ і зьліцьцё вэлярных зь лябіявэлярнымі.

Гіпотэзы вышэйшае роднасьці[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Некаторыя лінгвісты прапаноўваюць гіпотэзы, згодна зь якімі індаэўрапейская сям’я ўваходзіць у настратычную надсям’ю і ў яе рамках аб’ядноўваецца з картвэльскай, уральскай, дравідыйскай і афразійскай сем’ямі. Апрача таго існуюць тэорыі эўразійскай, пантыйскай ды інда-ўральскай сем’яў, аднак усе яны, разам з настратычнай, застаюцца ў вялікай ступені дыскусійнымі і не прызнаюцца большасьцю лінгвістаў.

Сур’ёзнай перашкодай у пляне доказаў падобных гіпотэзаў зьяўляецца цяжкасьць адрозьненьня агульных падабенстваў ад позьніх запазычваньняў.

Індаэўрапейскія мовы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Індаэўрапейскія мовы

Ніжэй прыведзены пералік моваў, якія большасьцю лінгвістаў прызнаюцца ў якасьці моваў, прыналежных да індаэўрапейскай сям'і. Увесь сьпіс гэтых моваў разьмеркаваны па галінах індаэўрапейскай сям'і, якія, у сваю чаргу, драбяцца на групы й падгрупы.

Колькасьць моваў можа хістацца ў залежнасьці ад спрэчнага статусу некаторых моваў, якія часам могуць лічыцца дыялектамі іншых моваў, і наадварот (напрыклад, русінская, шатляндзкая германская, латгальская). Мёртвыя мовы пазначаныя сымбалем крыжа.

Мовы, што не адносяцца да будзь-якой галіны індаэўрапейскай сям'і і лічацца мовамі, якія ўваходзяць у яе непасрэдна, указаныя асобна. Некалькі моваў, якія не ўтвараюць асобнай галіны ў складзе індаэўрапейскай сям'і і дачыненьне якіх адносна іншых галінаў недаведзенае, указаныя асобна.

Справа прыведзенае дрэва клясыфікацыі індаэўрапейскай сям'і ў выглядзе схемы.

Глядзіце таксама[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ The peaks and troughs of Hittite(анг.). Лейдэнскі ўнівэрсытэт. Праверана 6 сакавіка 2014 г.
  2. ^ Hans G. Güterbock The Hittite computer analysis project. — oi.uchicago.edu. — С. 23.
  3. ^ Tablet Discovery Pushes Earliest European Writing Back 150 Years(анг.) science20.com Праверана 6 сакавіка 2014 г.
  4. ^ Allied Publishers. Indian History. — Allied Publishers.
  5. ^ Mittani(анг.). Ancient History Encyclopedia. Праверана 6 сакавіка 2014 г.
  6. ^ Гл. напрыклад Schleicher 1861, Szemerényi 1957, Collinge 1985, Beekes 1995.
  7. ^ Thracian(анг.) MultiTree:A Digital Library of Language Relationships Праверана 6 сакавіка 2014 г.
  8. ^ Kruta, Venceslas. The Celts. — Thames and Hudson, 1991. — С. 54.
  9. ^ Fine, John. The ancient Greeks: a critical history. — 1985. — С. 72. — ISBN 0674033140
  10. ^ Бернштейн С. Б. Сравнительная грамматика славянских языков. — М.: Издательство Московского университета, Издательство «Наука», 2005. — С. 31-36.
  11. ^ Mallory J.P., D. Q. Adams. Encyclopedia of Indo-European Culture. — London: Fitzroy Dearborn, 1997.
  12. ^ Lubotsky. 26 // The Old Phrygian Areyastis-inscription. — Kadmos, 1988. — С. 9-26.
  13. ^ F. Kortlandt. 31 // The Thraco-Armenian consonant shift. — Linguistique Balkanique, 1988. — С. 71-74.
  14. ^ Renfrew, Colin. Archaeology & Language. The Puzzle of the Indo-European Origins. — London: Jonathan Cape, 1987. — ISBN 0-224-02495-7
  15. ^ Энцыкляпэдыя Britannica, 22-е выд.
  16. ^ George S. Lane, Douglas Q. Adams. The Tocharian problem // Энцыкляпэдыя Britannica. — 15-е выд..
  17. ^ Renfrew, C. The Anatolian origins of Proto-Indo-European and the autochthony of the Hittites / R. Drews. — Washington: Institute for the Study of Man, 2001. — С. 36-63.
  18. ^ а б в Энцыкляпэдыя Britannica, 15-е выд.
  19. ^ Holm, Hans J. The Distribution of Data in Word Lists and its Impact on the Subgrouping of Languages / Preisach, Christine; Burkhardt, Hans; Schmidt-Thieme, Lars et al. — Data Analysis, Machine Learning, and Applications. Proc. of the 31st Annual Conference of the German Classification Society (GfKl), University of Freiburg, March 7–9, 2007. — Heidelberg-Berlin: Springer-Verlag, 2008. — ISBN 978-3-540-78239-1
  20. ^ Frederik Kortlandt. The spread of the Indo-Europeans. — 1989.
  21. ^ von Bradke, Peter. Über Methode und Ergebnisse der arischen (indogermanischen) Alterthumswissenshaft. — Giessen: Ricker'che Buchhandlung, 1890.