Іпаці Пацей

Іпаці Пацей
Іпаці Пацей
Герб «Вага»
Кашталян берасьцейскі
1588 — 1592
Папярэднік:	Крыштап Зяновіч
Наступнік:	Рыгор Война
Біскуп уладзімерскі і берасьцейскі
1593 — 1613
Папярэднік:	Мялеці Храптовіч
Наступнік:	Яўхім Марахоўскі
II-і мітрапаліт кіеўскі, галіцкі й усяе Русі
1600 — 1613
Папярэднік:	Міхал Рагоза
Наступнік:	Язэп Руцкі
Асабістыя зьвесткі
Нарадзіўся:	12 красавіка 1541 Ражанка Берасьцейскага ваяводзтва
Памёр:	18 ліпеня 1613 Уладзімер-Валынскі
Род:	Пацеі
Бацькі:	Леў Пацей Ганна Лаза
Жонка:	Ганна з Галаўнёў-Астрожацкіх
Дзеці:	Ян, Пётар, Крыштап, Аляксандра, Кацярына

Іпаці Пацей (сьвецкае імя Адам; 12 красавіка 1541, вёска Ражанка Берасьцейскага павету, цяпер Польшча — 18 ліпеня 1613, Уладзімер-Валынскі, цяпер Украіна) — дзяржаўны й царкоўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага, багаслоў, пісьменьнік-палеміст.

Паходжаньне й сям’я

Паходзіў з праваслаўнага роду Пацеяў гербу «Вага», быў сынам падскарбія Льва Пацея й Ганны Лазы, якая пасьля сьмерці мужа каля 1550 выйшла замуж за кашталяна смаленскага Дамініка Паца. Такім чынам, стаў зводным братам ваяводы менскага Яна Паца. Быў ахрышчаны ў праваслаўе пад імем Адам.

Месцам нараджэньня лічыцца вёска Ражанка ў сёньняшнім Люблінскім ваяводзтве Польшчы. Аднак у той час гэтая вёска была ўладаньнем Галаўнёў-Астрожацкіх, І. Пацей, імаверна, у пасаг ад сваёй жонкі Ганны з Галаўнёў-Астрожацкіх. Менавіта ад таго часу Ражанка й сталася родавым гняздом Пацеяў.

У 1561 ажаніўся з Ганнай (памерла ў 1592), дачкой Хведара й Ганны з Адзінцэвічаў Галаўнёў-Астрожацкіх. Меў зь ёй 6 дзяцей, трох сыноў: Яна, Пятра й Крыштапа — і столькі ж дачок Аляксандру (Падгарадэнскую), Кацярыну (жонку Рафала Ляшчынскага) й яшчэ адну невядомую па імю.

Жыцьцё да пострыгу

Быў узяты пад апеку князем Мікалаем Радзівілам Чорным, да якога пазьней перайшоў на службу сакратаром. Пад ягоным уплывам, верагодна, перайшоў у кальвінізм. Жыў пры двары князя ў Нясьвіжы, скончыў там кальвінскую школу, пасьля навучаўся ў Кракаўскім унівэрсытэце.

У 1566 прызначаны пісарам земскім берасьцейскім. У 1569 падпісаў акт Люблінскае вуніі, а ў 1573 — Варшаўскае канфэдэрацыі. Ад 1576 берасьцейскі земскі судзьдзя, у 1578—1580 падатковы інспэктар Берасьцейскага ваяводзтва. У 1578—1579 удзельнічаў у Інфлянцкай вайне. У 1588 прызначаны берасьцейскім кашталянам. Быў сэнатарам.

Каля 1574 вярнуўся ў праваслаўе. Актыўна ўключыўся ў рэлігійнае жыцьцё. Быў братчыкам Львоўскага брацтва, у 1592 стаў стваральнікам і фундатарам Берасьцейскага праваслаўнага брацтва, апекаваўся берасьцейскай брацкай школай. Уваходзіў у кола князя Канстантына Васіля Астроскага.

Царкоўная дзейнасьць

У 1592 пасьля сьмерці жонкі пастрыгся ў манахі і прыняў імя Іпаці. У 10 траўня 1593 хіратанісаны на япіскапа Ўладзімерскага і Берасьцейскага.

Яшчэ будучы сьвецкай асобай, прыкладаў намаганьні да аб’яднаньня праваслаўя й каталіцтва, але ў адрозьненьні ад князя Астроскага задавольваўся яе лякальным (у межах Рэчы Паспалітай) варыянтам. У 1588 прасіў біскупа Бэрнарда Мацяёўскага падчас знаходжаньня Канстантынопальскага патрыярха Ерамея ІІ узьняць пытаньне пра вунію. У 1594 у Торчыне ў рэзыдэнцыі біскупа Мацяёўскага разам з Луцкім япіскапам Кірылам Тарлецкім склаў «Акт аб вуніі». У 1595 у Вільні выдаў свой першы праўнійны твор: «Унія, альбо выклад преднейшых артыкулов, ку з’едночэнью Греков с костелом Рымскім належащіх». 15 лістапада 1595 разам з Тарлецкім прыбыў у Рым з прапановамі да папы Клімэнта VIII. Дакумэнты пра вунію былі зацьверджаныя 21 студзеня 1596. Быў галоўным арганізатарам Сабору ў Берасьці ў кастрычніку 1596, на якім была абвешчаная царкоўная вунія.

Партрэты І. Пацея

Невядомы мастак, XVII ст.

Я. А. Пятроўскі, каля 1754—1768

Невядомы мастак, XIX ст.

Праявіў сябе актыўным прыхільнікам вуніі. Здолеў прыцягнуць на свой шмат сьвятароў і шляхецкіх сем’яў, але таксама прыбягаў у сваёй дзейнасьці да прымусу, як адміністрацыйнага, так і гвалтоўнага. За гэта быў двойчы выкліканы ў суд (у 1598 і 1600).

Надзяляў шмат увагі адукацыі. Спрабаваў ператварыць берасьцейскую праваслаўную школу ў духоўную сэмінарыю, прызначыўшы туды настаўнікам доктара багаслоўя Пятра Аркудзія. Запачаткаваў у 1599 падтрыхтоўку сьвятароў пры Сьвята-Траецкім манастыры ў Вільні, у 1601 заснаваў там сэмінарыю.

У 1600, стаўшы Кіеўскім мітрапалітам, узначаліў Уніяцкую Царкву ў Рэчы Паспалітай. Захаваў за сабой пасаду Ўладзімерска-Берасьцейскага япіскапа. У 1599 стаў таксама архімандрытам Кіева-Пячорскае Лаўры, аднак у 1603 быў кароль Жыгімонт Ваза адмяніў сваё ранейшае рашэньне. 3 сакавіка 1605 прызнаны адзіным законным кіраўніком Усходняе Царквы ў Рэчы Паспалітай. За месяц да таго атрымаў уладаньні Кіева-Пячорскае Лаўры, што знаходзіліся ў межах Вялікага княства Літоўскага.

У 1609 перамог уніяцкую апазыцыю, атрымаўшы ад караля ўнівэрсал на прызначэньне сьвятарамі толькі тых, хто атрымаў на гэта санкцыю ад мітрапаліта. У тым самым годзе 21 жніўня на яго быў зьдзейсьнены замах збоку віленскага праваслаўнага братчыка Івана Тупекі. У 1611 далучыў да вуніі Перамышальскую япархію. Удзельнічаў у заснаваньні Ордэну базылянаў.

Памёр 18 ліпеня 1613 ува Ўладзімеры-Валынскім, пахавалі мітрапаліта ў мясцовай катэдры.

Літаратурная дзейнасьць

Аўтар шэрагу палемічных твораў, скіраваных у падтрымку Уніі й супраць яе апанэнтаў. Праявіў сябе таленавітым пісьменьнікам-палемістам. Пісаў па-беларуску й па-польску.

• Унія, альбо выклад преднейшых артыкулов, ку з’едночэнью Греков с костелом Рымскім належащіх (Вільня, 1595);
• Каляндар рымскіх навінаў (1596);
• Отпіс на ліст ніякого кліріка Острожского безіменного (1598—1599);
• Антырэсыс (1599 па-беларуску, у 1600 па-польску; скіраваны супраць твору Хрыстафора Філалета);
• Размова Берасьцейца з Братчыкам (1604);
• Уваскрэшаны Налівайка (1607);
• Ерасі, невуцтва і палітыка папоў і мяшчанаў віленскага брацтва (1608);
• Гармонія, альбо согласіе веры, сакраментов і церемоніей святое Восточное церкві с костелом Рымскім (1608).
• Kazania y Homilie męża bożego Niesmertelnej Slavy y Pamięci Hipacyusza Pocieja Metropolity Kijowskiego, Halickiego y calaey Rusi, Biskup Wlodzimierskiego y Brzeskiego.
• Respons Hipacyusza Pocieia Metropolity całey Rusi, Biskupa Włodzimierskiego y Brzeskiego, na List Melecyusza Patryarchi Alexandryiskiego.

Апроч таго, быў аўтарам шматлікіх лістоў да Канстантына Астроскага, Льва Сапегі й іншых. Ягонаму пяру належаць некалькі сотняў казаньняў, гутарак і павучэньняў. Першае выданьне 74 ягоных казаньняў было зробленае ў 1674 па-беларуску. Яны пад назовам «Казаньні й гаміліі» былі выдадзеныя Львом Кішкам ў Супрасьлі ў 1714. У 1772 зборнік быў перавыдадзены ў Пачаеве.

У 1605 І. Пацей апублікаваў знойдзены ім ліст кіеўскага мітрапаліта Місаіла (1475—1480), у якім выказвалася імкненьне праваслаўнага клеру да уніі з Рымам.

Папярэднік Крыштап Зяновіч	Кашталян берасьцейскі 1588—1592	Наступнік Рыгор Война
Папярэднік Мялеці Храптовіч	Біскуп Уладзімерскі і Берасьцейскі 1593—1613	Наступнік Яўхім Марахоўскі
Папярэднік Міхал Рагоза	Мітрапаліт кіеўскі, галіцкі й усяе Русі 1600—1613	Наступнік Язэп Руцкі

Літаратура

• С. А. Падокшын. Іпацій Пацей: царкоўны дзеяч, мысліцель, пісьменнік на пераломе культурна-гістарычных эпох. — Мн.: Беларуская навука, 2001. — 118 с. ISBN 985-08-0393-2.
• Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 788 с.: іл. ISBN 985-11-0378-0.
• Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 5: М — Пуд / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1999. — 592 с.: іл. ISBN 985-11-0141-9.

Вонкавыя спасылкі

 Іпаці Пацей — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў