Адэльск

Адэльск
Герб Адэльску
Першыя згадкі:	XV ст.
Вобласьць:	Гарадзенская
Раён:	Гарадзенскі
Часавы пас:	UTC+3
Тэлефонны код:	+375 15(2)
Паштовы індэкс:	231713
Геаграфічныя каардынаты:	53°24′20″ пн. ш. 23°45′45″ у. д.
Адэльск на мапе Беларусі Адэльск
Галерэя здымкаў у Wikimedia Commons

Адэльск — вёска ў Беларусі, на рацэ Одла. Цэнтар сельсавету Гарадзенскага раёну Гарадзенскай вобласьці. Насельніцтва 761 чал. (1990). Знаходзіцца за 34 км на поўдзень ад Горадні, за 9 км ад аўтамабільнай дарогі Горадня — Ваўкавыск.

Адэльск — даўняе мястэчка гістарычнай Гарадзеншчыны.

Назва

Тапонім «Адэльск» мае балцкае паходжаньне і ўтварыўся ад назвы ракі Одлы (Адлянкі), прытоку Сьвіслачы.

Гісторыя

Упершыню Адэльск згадваецца за часамі вялікага князя Казімера (1440—1492) як мястэчка на гандлёвым шляху з Горадні ў Берасьце, што праходзіў праз Крынкі, Нараў ды Орлю. У 1490 годзе тут збудавалі першы драўляны касьцёл. Згодна з Статутам Вялікага Княства Літоўскага (1529) зь мястэчка зьбіралі 15 коп грошай (900 літоўскіх грошаў) на гібэрну (вайсковыя патрэбы).

У 1546 годзе каралева Бона надала Адэльску прывілеі на кірмашы і частковае вызваленьне ад падаткаў. Гэтыя прывілеі пашырылі каралі і вялікія князі Стэфан Баторы, Уладзіслаў Ваза. У 1588 годзе кароль і вялікі князь Жыгімонт Ваза далучыў мястэчка да каралеўскіх маёнткаў. Ён жа надаў прывілей, згодна зь якім у 1660 годзе тут збудавалі касьцёл Прачыстай Маці Боскай. У ХVІІІ ст. узьвялі драўляную сынагогу, а ў ХІХ ст. — драўляную малітоўную школу (не захаваліся). Пад 1690 годзе Адэльск згадваецца мястэчка ў Гарадзенскім павеце Троцкагаваяводзтва, якое належала да Гарадзенскай эканоміі і атрымала прывілей ад караля і вялікага князя Яна Сабескага.

У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795) Адэльск апынуўся ў Прусіі. Станам на 1800 год тут налічвалася 172 будынкі (усе драўляныя). З 1807 году — у Расейскай імпэрыі, дзе ў 1808 годзе атрымаў статус заштатнага места Сакольскага павету Гарадзенскай губэрні. У першай палове XIX ст. у Адэльску праводзілася 6 кірмашоў на год. Жыхары места бралі актыўны ўдзел у нацыянальна-вызвольным паўстаньні (1863—1864). Станам на 1865 тут быў 201 будынак (усе драўляныя), касьцёл, 2 габрэйскія малітоўныя дамы, 6 корчмаў. 27 лютага 1875 году места атрымала герб: «у залатым полі дзьве скрыжавныя касы, па краях тарка — два каласы чырвонага колеру».

Згодна з Рыскай мірнай дамовай (1921) Адэльск апынуўся ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, у Сакольскім павеце Беластоцкага ваяводзтва. 13 чэрвеня 1934 году паселішча страціла мескія правы.

У 1939 годзе Адэльск увайшоў у БССР, у Гарадзенскі раён. Станам на 1990 у вёсцы было 227 двароў.

• Мястэчка на старых здымках
• 

  Панарама

• 

  Касьцёл

• 

  Сынагога

• 

  Сынагога

Насельніцтва

• XVIII стагодзьдзе: 1800 — каля 500 чал.
• XIX стагодзьдзе: 1828 — 1816 чал., зь іх 1578 каталікоў, 16 пратэстантаў, 10 праваслаўных і 212 юдэяў; 1865 — 1327 чал., зь іх паводле веры: 841 каталік і 482 юдэі, паводле стану: 1248 мяшчанаў і цэхавых; 1878 — 1346 чал. (657 муж. і 689 жан.), зь іх 1242 каталікі, 6 праваслаўных, 96 юдэяў; 1886 — 1346 чал., зь іх 1242 каталікоў, 6 праваслаўных, 98 юдэяў; 1897 — 1462 чал.
• XX стагодзьдзе: 1916 — 1742 чал., пераважна беларусы-каталікі; 1921 — 1333 чал.; 1969 — 891 чал.; 1990 — 761 чал.

Інфрастуктура

У Адэльску працуюць сярэдняя школа, фэльчарска-акушэрскі пункт, бібліятэка, клюб.

Турыстычная інфармацыя

Выдатныя мясьціны

• Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьв. Панны Марыі (XVII ст.)
• Могілкі старыя каталіцкія

У касьцёле захаваліся прыклады разьбы па дрэве ХVІІ ст.

Страчаная спадчына

• Сынагога (XVIII ст.)

Вядомыя ўраджэнцы

• Тадэвуш Кандрусевіч (нар. 1946) — беларускі каталіцкі арцыбіскуп
• Астафей Катовіч (1637—1704) — рэлігійны й дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага

Літаратура

• Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Гродзенскага р-на / Рэдкал. У. П. Верхась і інш. — Мн.: БелЭн, 1993.— 431 с.: іл.
• Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 1: А — Беліца / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: М. В. Біч і інш.; Прадм. М. Ткачова; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1993. — 494 с., [8] к.: іл. ISBN 5-85700-074-2.
• Цітоў А. Геральдыка беларускіх местаў (XVI — пачатак XX ст.). — Мн.: Полымя, 1998.— 287 с. ISBN 985-07-0131-5.
• Odelsk // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Tom VII: Netrebka — Perepiat. — Warszawa, 1886. 376.

Вонкавыя спасылкі

 Адэльск — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў

• мяст. Адэльск на Radzima.org

Адэльск у сучасным адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле Беларусі