Альбанія

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі.

Альба́нія (па-альбанску: Shqipëria) – краіна ў Паўднёвай Эўропе на Балканах на ўзьбярэжжы Адрыятычнага і Іянічнага мораў. Мяжуе з Грэцыяй (282 км), Македоніяй (151 км), Косавам (114 км) і Чарнагорыяй (173 км). Агульная даўжыня межаў складае 1082 км, з іх 720 па сушы і 362 па моры. Назва краіны паходзіць ад ілірыйскага «olba» — «паселішча».

Republika e Shqipërisë

(Сьцяг) (Герб)
Нацыянальны дэвіз: няма
Афіцыйная мова	Альбанская
Сталіца	Тырана
Найбуйнейшы горад	Тырана
Урад Прэзыдэнт Прэм'ер-міністар	Рэспубліка Альфрэд Моіс'ю Салі Берыша
Плошча  - Агульная  - % вады	139-е месца ў сьвеце 28 748 км² 4,7%
Насельніцтва  - Агульнае (2003)  - Шчыльнасьць	126-е месца ў сьвеце 3 582 205 125/км²
СУП  - Агульны (2003)  - на душу насельніцтва	112 месца ў сьвеце $15,7 млрд $4400
Валюта	Лек (ALL)
Часавы пас  - улетку	(UTC+2) (UTC+3)
Незалежнасьць  -Ад Асманскай імпэрыі	28 лістапада 1912
Дзяржаўны гімн	«Hymni i Flamurit (Rreth Flamurit Të Për Bashkuar)»
Аўтамабільны знак	?
Дамэн верхняга ўзроўню	.al
Тэлефонны код	+355

Зьмест 1 Гісторыя 2 Палітыка 3 Геаграфія 4 Эканоміка 5 Адміністрацыйны падзел 6 Дэмаграфія 7 Транспарт 8 Культура 9 Спорт 10 Вонкавыя спасылкі

[рэдагаваць] Гісторыя

У старажытнасьці тэрыторыя сучаснай Альбаніі ўваходзіла ў склад Ілірыі, заселенай індаэўрапейскімі плямёнамі ілірыйцаў. Пазьней ілірыйцы перамяшаліся са славянамі і тракамі. У 168 годзе Ілітрыя была заваяваная Рымскай Імпэрыяй, а з 395 года ўвайшла ў склад Усходняй Рымскай імпэрыі. У канцы VI – пачатку VII стагодзьдзяў сюды пачалі прыбываць славяне. З ІХ да ХІ стагодзьдзя тэрыторыя Альбаніі ўваходзіла ў склад Баўгарыі.

Першая альбанская краіна ўзьнікла ў ХІІ стагодзьдзі, а ў XIV яна было заваяванае Сэрбіяй. Каля 1435 года Альбанія была заваяваная Атаманскай імпэрыяй. У гэты час альбанскія фэадалы актыўна пераходзілі ў ісьлям, каб захаваць свае маёнткі і багацьце. Дзякуючы гэтаму альбанскія арыстакраты часта займалі адказныя пасады на заваяваных славянскіх тэрыторыях Атаманскай імпэрыі.

У ХІХ стагодзьдзі пачаўся нацыянальна-вызваленчы рух, а ў 1912 годзе альбанскі Народны Кангрэс абвясьціў незалежнасьць Альбаніі. У 1913 годзе былі спробы падзяліць Альбанію паміж Грэцыяй і Сэрбіяй. Да Другой Сусьветнай вайны Альбанія паступова пераўтваралася ў княства, каралеўства, рэспубліку і зноў каралеўства.

16 красавіка 1939 года Альбанія была заваяваная Італіяй, а італьянскі кароль Віктар Эмануэль ІІІ быў абвешчаны альбанскім каралём. Пасьля 1941 года да альбанскага пратэктарату было далучана Косава. У красавіку 1943 года краіна была занятая нямецкімі войскамі. У 1943 – 1944 г.г. у Альбаніі пачаў дзейнасьць моцны камуністычны рух.

Пасьля выхаду акупацыйных войскаў у краіне пачалася барацьба за ўладу паміж манархічнымі і камуністычнымі сіламі, якая скончылася перамогай камуністаў, акія перамаглі дзякуючы дапамозе югаслаўскага кіраўніка Іосіфа Броз Ціта. 28 лістапада 1944 года Альбанія стала народнай рэспублікай пад кіраўніцтвам камуністычнай партыі і яе кіраўніка Энвэра Ходжа. Іосіф Броз Ціта прапанаваў увайсьці ў склад Югаславіі Альбаніі і Баўгарыі, плянуючы стварэньне Вялікай Югаславіі, але гэтыя пляны не былі зьдзейсьнены.

З 1960-х г.г Альбанія пачала выходзіць з пад кантролю СССР. У 1968 годзе Альбанія асудзіла інтэрвэнцыю савецкіх войскаў у Чэхаславакію і выла з Варшаўскай Дамовы. З гэтага часу сваю зьнешнюю палітыку Камуністычная Альбанія кіравала на мааісцкі Кітай. Альбанія стала першай краінай у сьвеце, якая абвясьціла сябе атэістычнай краінай. У 1976 годзе назва краіны была зьменена на Народная Сацыялістычная Рэспубліка Альбанія.

У канцы 1970–х г.г., пасьля сьмерці Мао Цзэ Дуна ў Кітаі, у Альбаніі пачалася міжклянавая барацьба за ўладу, якая абвастрылася пасьля сьмерці прэм’ер-міністра Мэхмета Шэху, абвінавачанага Ходжам у шпіянажы. Сьмерць Ходжа ў 1985 годзе дала пачатак паступовай дэмакратызацыі краіны.

У 1991 годзе, у выніку першых свабодных выбараў перамаглі камуністы, але праз год іх перамаглі дэмакратычныя сілы. У выніку эканамічнага крызысу 1997 года, які выклікаў антыўрадавыя паўстаньні, да ўлады прыйшла апазыцыя. Праз восем гадоў, Сацыялістычная партыя страціла ўладу, і ў 2005 годзе на парлямэнцкіх выбарах перамаглі дэмакратычныя партыі. У нашыя дні Альбанія зьяўляецца кандыдатам да далучэньня да НАТО і Эўрапейскага Зьвязу.

[рэдагаваць] Палітыка

Альбанія – прэзыдэнцкая рэспубліка. Заканадаўчая ўлада належыць аднапалатнаму парлямэнту (140 дэпутатаў). Дэпутаты выбіраюцца на чатырохгадовы тэрмін. З 1990 года дзейнічае шматпартыйная палітычная сыстэма. Асноўнымі партыямі Альбаніі зьяўляюцца: Сацыялістычая партыя Альбаніі і Дэмакратычная партыя.

[рэдагаваць] Геаграфія

Асноўныя гарады: Дурэс (86 тыс. чалавек), Влора (74 тыс. чалавек), Шкодра (82 тыс. чалавек), Элбасані (84 тыс. чалавек).

Самы высокі пункт: Малі э Карабіт (2751 м).

75% тэрыторыі займаюць горы. Невялікія нізінныя абшары разьмешчаны на ўзьбярэжжы Адрыятычнага мора і ў далінах рэк Дрын, Семан, Вьёса. На мяжы знаходзіцца тры вялікіх возера: Ахрыдскае, Шкодэрскае і Прэспа.

[рэдагаваць] Эканоміка

Да канца 1980-х г.г. у краіне дзейнічала плянавая эканоміка, пачынаючы з 1988 года пачаўся паступовы пераход да рынкавай эканомікі. Хуткі рост эканомікі пачаўся ў 2000 годзе, калі штогадовы рост склаў 6-7%, адначасова колькасьць замежных інвэстыцыяў складае каля 50% СУП (у 2004 годзе замежныя інвэстыцыі склалі 5,7 млрд. эўра, 1 780€ на кожнага жыхара). Але ня гледзячы на гэта краіна, разам з Малдовай і Сэрбіяй застаецца адной з самых бедных у Эўропе. Існуюць меркаваньні, што рост эканомікі Альбаніі, які можа вывесьці яе на узровень, дастатковы для прыняцьця Альбаніі ў Эўрапейскі Зьвяз можа заняць да дваццаці гадоў.

Значныя мінэральныя багацьці краіны робяць прывабным разьвіцьцё здабываючай галіны прамысловасьці. У наш час вядзецца здабыча хрому, медзі, жалеза, нікелю, нафты, прыроднага газу, вугалю і баксытаў. Каля возера Прэспа знаходзіцца адно з багацейшых радовішчаў прыроднага асфальту.

Большую частку электрычнасьці краіна выпрацоўвае на гідраэлектрастанцыях.

У Альбаніі існуюць прадпрыемствы будаўнічай, электратэхнічнай, лёгкай, металапераапрацоўчай і харчовай прамысловасьці. Альбанія зьяўляецца буйным вытворцам тытунёвых вырабаў.

[рэдагаваць] Адміністрацыйны падзел

Альбанія падзелена на 12 прэфэктураў (корча), якія, ў сваю чаргу, дзеляцца на 36 акругаў (рэці):

Прэфэктура	Насельніцтва	Плошча, км²	Сталіца
Берат	193 855	1 802	Берат
Влёра	193 361	2 706	Влёра
Гіракастра	114 293	2 883	Гіракастра
Дзібра	191 035	2 507	Пешкопія
Дурэс	247 345	827	Дурэс
Корча	266 322	3 711	Корча
Кукес	112 050	2 373	Кукес
Лежа	159 792	1 581	Лежа
Тырана	601 565	1 586	Тырана
Фіеры	384 386	1 887	Фіеры
Шкодер	257 018	3 562	Шкодер
Эльбасан	366 137	3 278	Эльбасан

[рэдагаваць] Дэмаграфія

Колькасьць насельніцтва Альбаніі пачала зьмяньшацца з 1998 году, у выніку эміграцыі ў Італію і Грэцыю. Этнаграфічны склад насельніцтва складаецца з альбанцаў (95%), грэкаў (3%) і македонцаў. Каля 70% насельніцтва – мусульмане, 20 % - праваслаўныя хрысьціяне, 10% - каталікі.

[рэдагаваць] Транспарт

[рэдагаваць] Культура

[рэдагаваць] Спорт

• National Tourism Organization Aльбанскі турыстычны сайт.

[рэдагаваць] Вонкавыя спасылкі

п • а • р Краіны Эўропы
Азэрбайджан  · Альбанія  · Андора  · Армэнія  · Аўстрыя  · Баўгарыя  · Беларусь  · Босьнія і Герцагавіна  · Бэльґія  · Ватыкан  · Вугоршчына  · Вялікабрытанія  · Гішпанія  · Грузія  · Грэцыя  · Данія  · Ірляндыя  · Ісьляндыя  · Італія  · Казахстан¹  · Кіпр  · Латвія  · Летува  · Ліхтэнштайн  · Люксэмбург  · Малдова  · Мальта  · Манака  · Нарвэґія  · Нідэрлянды  · Нямеччына  · Партуґалія  · Польшча  · Расея¹  · Рэспубліка Македонія  · Румынія  · Сан-Марына  · Славаччына  · Славенія  · Сэрбія  · Турцыя¹  · Украіна  · Фінляндыя  · Францыя  · Харватыя  · Чарнагорыя  · Чэхія  · Швайцарыя  · Швэцыя  · Эстонія
Непрызнаныя:	Акратыры і Дэкелія  · Выспа Мэн  · Гернсі  · Гібральтар  · Косава  · Ян Маен  · Джэрсі  · Шпіцбэрген  · Фарэрскія выспы
¹ Часткова знаходзіцца ў Азіі

п • а • р Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы (NATO)
Удзельнікі	Баўгарыя • Бэльгія • Вугоршчына • Вялікабрытанія • Гішпанія • Грэцыя • Данія • Злучаныя Штаты Амэрыкі • Ісьляндыя • Італія • Канада • Латвія • Летува • Люксэмбург • Нарвэгія • Нідэрлянды • Нямеччына • Партугалія • Польшча • Румынія • Славаччына • Славенія • Турэччына • Францыя • Чэхія • Эстонія
Прынятыя ўдзельнікі	Альбанія • Харватыя
Кандыдаты	Рэспубліка Македонія • Украіна • Грузія