Альбэрт Айнштайн

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да: навігацыі, пошуку
Альбэрт Айнштайн
Albert Einstein
Albert Einstein Head.jpg
Нарадзіўся 14 сакавіка 1879
Ульм, Нямецкая імпэрыя
Памёр 18 красавіка 1955 (76 гадоў)
Прынстан, ЗША
Грамадзянства Каралеўства Вюртэмбэрг (1879—1896)
апатрыд (1896—1901)
Швайцарыя (1901—1955)
Аўстра-Вугоршчына (1911—1912)
Нямецкая імпэрыя (1914—1933)
ЗША (1940—1955)
Навуковая сфэра фізыка
Месца працы Цюрыскі ўнівэрсытэт,
Карлаў унівэрсытэт,
Швайцарская вышэйшая тэхнічная школа Цюрыху,
Каліфарнійскі тэхналягічны інстытут
Альма-матэр Швайцарская вышэйшая тэхнічная школа Цюрыху,
Цюрыскі ўнівэрсытэт
Навуковы кіраўнік Альфрэд Кляйнэр
Знакамітыя вучні Эрнст Габар Штраўс,
Натан Розэн,
Лео Сылард,
Разіўдын Сыдыкі
Вядомы як стваральнік агульнай ды спэцыяльнай тэорыі рэлятыўнасьці
Узнагароды і прэміі Нобэлеўская прэмія ў галіне фізыкі (1921)

Альбэ́рт Айншта́йн (па-нямецку: Albert Einstein; 14 сакавіка 1879, Ульм, Нямецкая імпэрыя18 красавіка 1955, Прынстан, ЗША) — нямецкі й амэрыканскі фізык-тэарэтык габрэйскага паходжаньня, стваральнік тэорыі рэлятыўнасьці, адзін з найбуйнейшых фізыкаў XX стагодзьдзя. Ягоны ўнёсак ў тэарэтычную фізыку значна зьмяніў стан сусьветнае навукі. У 1921 годзе атрымаў Нобэлеўскую прэмію ў галіне фізыкі «за ягоны ўнёсак у тэарэтычную фізыку, і асабліва за адкрыцьцё закону фотаэфэкту»[1]. Атрымаў мэдаль Плянка ў 1929 годзе.

Недзе напачатку сваёй кар’еры Айнштайн лічыў, што Ньютанавай мэханікі было недастаткова, каб скарыстаць законы клясычнай мэханікі да апісаньня законаў электрамагнітнага поля, што прывяло да разьвіцьця ягонай спэцыяльнай тэорыі рэлятыўнасьці. Ён разумеў, аднак, што прынцып рэлятыўнасьці таксама можа быць пашыраны да гравітацыйных палёў, і разам з наступнай сваёй працай пра тэорыю гравітацыі, якая была апублікавана ў 1916 годзе, Альбэрт апублікаваў агульную тэорыі рэлятыўнасьці. Ён працягваў займацца праблемамі статыстычнай мэханікі й квантавай тэорыяй, што прывяло яго да стварэньня тлумачэньняў тэорыі часьцінак і руху малекулаў. Ён таксама дасьледаваў цеплавыя ўласьцівасьці сьвятла, што заклала аснову тэорыі фатонаў сьвятла. У 1917 годзе Айнштайн ужыў агульную тэорыю рэлятыўнасьці дзеля мадэляваньня буйнамаштабнай структуры Сусьвету[2]. З прыходам да ўлады ў Нямеччыне нацыстаў стаў актывістам антываеннага руху.

Біяграфія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Ряньняе жыцьцё й адукацыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Альбэрт Айнштайн у 14 год

Альбэрт Айнштайн нарадзіўся ва Ульме ў каралеўстве Вюртэмбэрг, якое належыла да Нямецкае імпэрыі, 14 сакавіка 1879 году ў сям’і Паўліны й Гэрмана Айнштайнаў. Ягоны бацька быў гандляром і інжынэрам. У 1880 годзе сям’я пераехала ў Мюнхэн, дзе ягоны бацька разам зь дзядзькам, заснавалі кампанію Elektrotechnische Fabrik J. Einstein & Cie, якая вырабляла электраабсталяваньне на аснове сталага току[3].

Айнштайны былі зусім нярэлігійнымі габрэямі. Альбэрт наведваў каталіцкую пачатковую школу ва ўзросьце ад пяці да васьмі гадоў. Потым ён быў пераведзены ў гімназію Люйтпольд, якая цяпер вядома як гімназія імя Альбэрта Айнштайна, дзе ён атрымаў пачатковую й сярэднюю адукацую, пакуль у пятнаццаць гадоў не пакінуў Нямеччыну[4].

Улетку 1895 году ва ўзросьце 16 гадоў Айнштайн паступаў у Швайцарскую вышэйшую тэхнічную школу Цюрыха. Ён недабраў балы на некаторых іспытах, але выдатна здаў матэматыку ды фізыку[5]. У гэтым жа годзе туды паступала будучая жонка Айнштайна Мілена Марыч. Падчас вучобы ў адным з выкладчыкаў Айнштайна быў Герман Мінкоўскі, які пазьней зрабіў унёсак у спэцыяльную тэорыю рэлятыўнасьці.

У студзені 1896 году, з адабрэньня свайго бацькі, ён адмовіўся ад свайго грамадзянства ў нямецкім Вюртэмбэргу, пазьбегнуўшы такім чынам службу ў войску[6]. У верасьні 1896 году ён атрымаў швайцарскі атыстат сталасьці з добрымі ацэнкамі, у тым ліку атрымаўшы вышэйшыя адзнакі па фізыцы і матэматычным прадметам. У 1900 годзе Айнштайн атрымаў дыплём цюрыскай тэхнічнай школы.

Жаніцьба й дзеці[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Пасьля публікацыяў у 1987 годзе раньняй перапісцы паміж Айнштайнам і Марыч стала вядома, што ў іх у пачатку 1902 году ў горадзе Нові-Сад нарадзілася дачка, дзе Марыч жыла са сваімі бацькамі. Мілева вярнулася ў Швайцарыю ўжо без дзіцяці, чыё сапраўднае імя і лёс невядомыя. Айнштайн, верагодна, ніколі ня бачыў сваю дачку. Згодна зь лістом, напісаным Альбэртам да Марыч у верасьні 1903 годзе, мяркуецца, што яна была перададзена ў іншую сям’ю ці памерла ў маленстве[7].

У студзені 1903 годзе маладыя згулялі вясельле. У траўні 1904 году ў пары зьявіўся першы сын Ганс Альбэрт Айнштайн, які нарадзіўся ў Бэрне. Іхны другі сын, Эдуард, нарадзіўся ў Цюрыху ў ліпені 1910 году. У 1914 годзе Айнштайн пераехаў у Бэрлін, а ягоная жонка засталася ў Цюрыху са сваімі сынамі. Яны разышліся 14 лютага 1919 году, пражыўшы адрозна адзін ад аднаго на працягу пяці гадоў.

Айнштайн ажаніўся на Эльзе Лёвэнталь 2 чэрвеня 1919 году, пасьля 7 гадоў іхных адносінаў. Яна была ягонай стрыечнай сястрой па матчынай лініі й ягонай кузінай па бацькоўскай лініі. У 1933 годзе яны эмігравалі ў ЗША. У 1935 году Эльза Айнштайн былі дыягнаставаны праблемы з сэрцам і ныркамі й у сьнежні 1936 году яна памерла.

Публікацыі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ Афіцыйны сайт нобэлеўскіх прэміяў
  2. ^ Scientific Background on the Nobel Prize in Physics 2011. The accelerating universe. Nobelprize.org.
  3. ^ Albert Einstein – Biography. Nobel Foundation
  4. ^ John J. Stachel (2002), Einstein from "B" to "Z", Springer, pp. 59–61, ISBN 978-0-8176-4143-6
  5. ^ A. Fölsing, Albert Einstein, 1997, pp. 36-37.
  6. ^ A. Fölsing, Albert Einstein, 1997, pp. 40.
  7. ^ J. Renn & R. Schulmann, Albert Einstein/Mileva Marić: The Love Letters, 1992, pp. 73–74, 78.

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Commons-logo.svg  Альбэрт Айнштайнсховішча мультымэдыйных матэрыялаў