Амсьціслаў

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да: навігацыі, пошуку
Амсьціслаў
У цэнтры места
У цэнтры места
Coat of Arms of Mscisłaŭ, Belarus.png Flag of Mstislau, Belarus.jpg
Герб Амсьціслава Сьцяг Амсьціслава
Першыя згадкі: 1135
Магдэбурскае права: 16 жніўня 1634
Краіна: Беларусь
Вобласьць: Магілёўская
Раён: Мсьціслаўскі
Насельніцтва: 10 804 чал. (2009)[1]
Часавы пас: UTC+3
Тэлефонны код: +375 2240
Паштовыя індэксы: 213470, 213472, 213452, 213453
Нумарны знак: 6
Геаграфічныя каардынаты: 54°1′ пн. ш. 31°43′ у. д. / 54.017° пн. ш. 31.717° у. д. / 54.017; 31.717Каардынаты: 54°1′ пн. ш. 31°43′ у. д. / 54.017° пн. ш. 31.717° у. д. / 54.017; 31.717
Амсьціслаў на мапе Беларусі ±
Амсьціслаў
Амсьціслаў
Амсьціслаў
Амсьціслаў
Амсьціслаў
Амсьціслаў
Commons-logo.svg Галерэя здымкаў у Вікісховішчы

Амсьці́слаў — места ў Беларусі, на рацэ Віхра. Адміністрацыйны цэнтар Мсьціслаўскага раёну Магілёўскай вобласьці. Насельніцтва 10 804[1] чал. (2009). Знаходзіцца за 95 км ад Магілёва, за 19 км ад чыгуначнай станцыі Ходасы (лінія Ворша — Крычаў). Вузел аўтамабільных дарог на Магілёў, Горкі, Крычаў, Чавусы, Хаславічы.

Амсьціслаў — даўняе магдэбурскае места, цэнтар гістарычнага рэгіёну. Да нашага часу тут захаваўся шэраг помнікаў гісторыі і архітэктуры.

Назва[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Тапонім «Амсьціслаў» утварыўся ад імя Мсьціслаў (імаверна, ад асновы мост — масьціць)[2]. Летапісны заснавальнік места, князь смаленскі Расьціслаў Мсьціслававіч, унук Уладзімера Манамаха, ушанаваў у ягонай назьве памяць пра свайго бацьку Мсьціслава Вялікага[3].

У сучаснай беларускай мове (клясычны правапіс) старадаўні тапонім і вытворны ад яго прыметнік аформіўся з устаўным галосным «а»: Амсьціслаў — амсьціслаўскі[4], што адпавядае традыцыйнаму вымаўленьню мясцовых жыхароў[5]. Афіцыйнае напісаньне назвы места — Мсціслаў.

Гісторыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Першы пісьмовы ўспамін пра Амсьціслаў зьмяшчаецца ў грамаце князя смаленскага Расьціслава, якая датуецца 11361150[6], хоць у пазьнейшай летапіснай крыніцы падаецца больш раньняя дата заснаваньня паселішча — 1135[3]. Пад 1156 Амсьціслаў згадваецца ў Іпацьеўскім летапісе як горад Смаленскага княства. Старажытнае паселішча ўзьнікла на Замкавай гары (дасьледнікі ў 19591969 выявілі тут культурны пласт з прадметамі ХІІXVІІ стагодзьдзяў, драўлянымі пабудовамі, маставымі) і складалася з замка, умацаванага ровам і валамі, і вакольнага места. У 2-й пал. ХІІ ст. Амсьціслаў, імаверна, зьяўляўся другой рэзыдэнцыяй смаленскіх князёў. У 1180 Раман Расьціслававіч адпісаў паселішча ў валоданьне свайму сыну Мсьціславу, які пераўтварыў яго ў сталіцу ўдзельнага княства. Расьціслаў Раманавіч — першы князь амсьціслаўскі.

У сярэдзіне XІV ст.[6] Амсьціслаў далучыўся да Вялікага Княства Літоўскага, дзе застаўся ў валоданьні тутэйшай княскай дынастыі. Тагачаснае Амсьціслаўскае княства яднала ў сваім складзе воласьці ўздоўж сярэдняй плыні Сажа і Дняпра: Магілёў, Цяцерын, Княжыцы, Дрокаў, Крычаў, Папова Гара і Мглін, а таксама далучаную Вітаўтам воласьць Малохву ўздоўж правага берага ракі Віхра і яе прытока Малохвы.

Цягам XІVXV стагодзьдзяў Амсьціслаў быў гандлёва-рамесным цэнтрам, цесна зьвязаным эканамічна з Магілёвам, Вільняй, Кракавам, Ноўгарадам, Разаньню і іншымі местамі. У 1359 годзе вялікі князь Альгерд пасадзіў у Амсьціславе свайго намесьніка, а пазьней перадаў места свайму сыну Лугвену, заснавальніку роду князёў Мсьціслаўскіх[6]. У 1386 годзе каля места адбылася Амсьціслаўская бітва. 15 ліпеня 1410 году мясцовая харугва ўзяла ўдзел у Грунвальдзкай бітве.

У 1501 годзе пад Амсьціславам адбылася бітва паміж войскамі ВКЛ і Масковіі, у якой перамогу атрымала маскоўскія войскі. Апошнія, аднак, ня здолелі захапіць горад. З 1527[6] Амсьціслаў перайшоў у валоданьне вялікага князя Жыгімонта Аўгуста і зрабіўся цэнтрам староства. Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай (15651566) места атрымала статус сталіцы Амсьціслаўскага ваяводзтва, у склад якога ўвайшла тэрыторыя колішняга Амсьціслаўскага княства, Крычаўскай воласьці і прыватных маёнткаў, папярэдне вылучаных зь іхнага складу[6]. У 1614 у Амсьціславе збудавалі першы касьцёл паводле фундацыі старосты Пятра Паца.

16 жніўня 1634 кароль і вялікі князь Уладзіслаў Ваза надаў Амсьціславу Магдэбурскае права і мескі герб: «у залатым полі збройная рука зь мечам — Малая Пагоня»[7]. У 1637 насупраць Замкавай гары збудавалі касьцёл і кляштар кармэлітаў, з 1654 пачаў дзейнічаць кляштарны комплекс дамініканаў. У 1641 непадалёк ад Амсьціслава браты Москавічы заснавалі Тупічэўскі мужчынскі манастыр. У 1690 у месьце аселі езуіты, якія трымалі тут місію, пазьней — рэзыдэнцыю і калегіюм[6]. 22 ліпеня 1654 у пачатку Трынаццацігадовай вайны маскоўскія захопнікі на чале з А. Трубяцкім учынілі ў Амсьціславе крывавы гвалт, у выніку якога загінулі амаль 15 000 чалавек, у жывых засталіся толькі каля 700 месьцічаў[8]. Места знаходзілася пад акупацыяй да 1661.

У выніку першага падзелу Рэчы Паспалітай (1772) Амсьціслаў апынуўся ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе зрабіўся цэнтрам правінцыі (з 1773 цэнтар павету Магілёўскай губэрні). У гэты час тут дзейнічалі 6 мураваных цэркваў, 4 каталіцкія кляштары і адна драўляная вуніяцкая царква. У 1781 расейскія ўлады даравалі месту новы герб: у ніжняй часцы шчыта знаходзілася выява чырвонай лісіцы («каковыми зверьми окрестности сего города весьма изобилуют»), у верхняй частцы — палова гербу Расейскай імпэрыі, аднак у 1797 імпэратрыца расейская Кацярына II унесла зьмены ў герб: «червлёный волк голова влево». У 1791 у Амсьціславе адкрылася дваранская, а ў 1810 — духоўная вучэльня. У 1802 у месьце збудавалі зьнічкавы завод. На 1852 у Амсьціславе дзейнічалі двухклясная народная вучэльня, дваранская вучэльня, прыватная жаночая школа і 2 габрэйскія вучэльні. Неўзабаве празь вялізныя пажары (у 1858 і 1863), якія ўшчэнт зьнішчылі Амсьціслаў, распачаўся эканамічны заняпад места.

Паводле перапісу (1897) у Амсьціславе дзейнічалі меская, духоўная і прыходзкая вучэльні, 17 дробных прадпрыемстваў, 3 лякарні. Станам на 1914 тут было 1048 будынкаў, зь іх 25 — мураваныя, мелася 28 фабрыкаў і заводаў з агульнай колькасьцю ў 120 работнікаў, якія перапрацоўвалі сельскагаспадарчую сыравіну (вінакурня, паравы і вадзяны млыны, крупадзёрні, маслабойні, ваўначоска, мылаварня, цагляныя і ваннавыя прадпрыемствы, шкіпідарна-дзягцярны завод). У месьце была адна лякарня на 28 месцаў, амбуляторыя, аптэка, тры аптэкарскіх магазыны, тры лекары, чатыры аптэкары, 6 акушэрак і 6 фэльчараў на ўвесь павет. Колькасьцю шынкоў Амсьціслаў займаў другое месца ў губэрні пасьля Магілёва. Места асьвятлялася 82 газавымі ліхтарамі, вадой жыхары карысталіся з ракі і студняў.

1 студзеня 1919 згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі Амсьціслаў увайшоў у склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала места разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР. У 1924 Амсьціслаў вярнулі БССР, дзе ён зрабіўся цэнтрам раёну Калінінскай акругі (з 1938 у Магілёўскай вобласьці). У Другую сусьветную вайну 14 ліпеня 1941 да 28 верасьня 1943 места знаходзілася пад нямецкай акупацыяй.

2 сьнежня 2000 на чарговым паседжаньні ўлады Амсьціслава зацьвердзілі герб места і раёну, распрацаваны Дзяржаўнай геральдычнай службай.

Насельніцтва[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • XVIII стагодзьдзе: 1773 — 2910 чал., зь іх хрысьціянаў 989 муж. і 955 жан., юдэяў — адпаведна 493 і 473[9]; 1777 — 6137 чал. (2842 муж., 3295 жан.); 1783 — 2850 чал.
  • XIX стагодзьдзе: 1825 — 3492 чал.; 1855 — 6478 чал.; 1862 — 8514 чал, зь іх 4946 габрэяў, 586 палякаў, астатнія ліцьвіны-беларусы; 1880 — 7712 чал (3893 муж. і 3819 жан.), у тым ліку 3065 праваслаўных, 137 каталікоў, 2 эвангелісты і 4508 юдэяў[9]; 1897 — 8514 чал.; 1900 — 10 145 чал.
  • XX стагодзьдзе: 1911 — 16 181 чал.; 1926 — 8041 чал.; 1927 — 8,1 тыс. чал.; 1943 — 3512 чал.; 1959 — 8,1 тыс. чал.[10]; 1979 — 10,1 тыс. чал.; 1991 — 11,6 тыс. чал.[11]; 1998 — 12,3 тыс. чал.
  • XXI стагодзьдзе: 2004 — 11,4 тыс. чал.[12]; 2006 — 11,7 тыс. чал.; 2008 — 11,5 тыс. чал.; 2009 — 10 804[1] чал. (перапіс).

Адукацыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У Амсьціславе працуюць ліцэй, каледж, 2 сярэднія, спартовая, некалькі спэцыялізаваных школ, школа мастацтваў імя М. Чуркіна.

Мэдыцына[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Мэдычныя паслугі надаюць мескія лякарня і паліклініка.

Культура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Дзейнічаюць раённы цэнтар культуры і народнай творчасьці, раённы дом рамёстваў, 2 бібліятэкі (цэнтральная і дзіцячая), раённы навукова-мэтадычны цэнтар. З 2001 году рэгулярна праходзіць Беларускі фэст камэрнай музыкі.

Забудова[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У Амсьціславе захавалася гістарычнае плянаваньне, у ягоную структуру ўваходзяць помнікі архітэктуры XVII—XIX стагодзьдзяў, а таксама помнікі археалёгіі (Траецкая, Замкавая і Дзявочая горы). Забудова галоўнай восі — 2—3-павярховыя дамы, цэнтру — 2—5-павярховыя. На вольных тэрыторыях уздоўж Магілёўскай шашы ўзводзяцца шматпавярховыя будынкі. У 1985 зьявіўся праект рэгенэрацыі гістарычнага цэнтру, які прадугледжвае захаваньне старога плянаваньня, яго рэканструкцыю з мэтай наданьня месту значэньня турыстычнага цэнтру.

Эканоміка[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Прадпрыемствы харчовай, лёгкай прамысловасьці.

Турыстычная інфармацыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Абмерны рысунак касьцёла бэрнардынаў да перабудовы пад царкву Маскоўскага патрыярхату (леваруч) і ягоны сучасны стан (праваруч)

Працуе Амсьціслаўскі гістарычна-археалягічны музэй. Спыніцца можна ў мескай гасьцініцы.

Цягам ХІІХІХ стагодзьдзяў Амсьціслаў быў буйным цэнтрам ганчарных рамёстваў і архітэктурна-дэкаратыўнай керамікі[13].

У месьце стаяць два помнікі Пятру Мсьціслаўцу.

Выдатныя мясьціны[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Касьцёл Найсьв. Панны Марыі
  • Гандлёвыя рады (XIX—XX стагодзьдзі)
  • Гарадзішчы: «Дзявочая Гара», «Замкавая Гара»
  • Гістарычная забудова (XVIII — пач. ХХ стагодзьдзяў; фрагмэнты)
  • Касьцёл Найсьвяцейшай Панны Марыі (1614)
  • Касьцёл Найсьвяцейшай Панны Марыі Анёльскай (1775, перабудаваны ў 2-й пал. XIX ст.; цяпер царква Сьвятога Аляксандра Неўскага, БЭМП)
  • Касьцёл Сьвятога Міхала Арханёла і кляштар езуітаў (1640)
  • Манастыр Тупічэўскі Сьвятога Лукі (захаваліся брамы і агароджа)
  • Царква Праабражэньня Гасподняга (ХІХ ст.)
  • Царква Сьвятой Тройцы (1834, значна перабудаваная)
  • Царква Ўзвышэньня Сьвятога Крыжа (1871)

Страчаная спадчына[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • Касьцёл і кляштар дамініканаў (XVII ст)
  • Кляштар бэрнардынаў (XVIII ст.)
  • Кляштар кармэлітак
  • Кляштар марыявітак
  • Манастыр Сьвятога Духа (1641)
  • Сынагога (XVIІI ст)
  • Царква Сьвятога Апанаса

Галерэя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вядомыя асобы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ а б в Перепись населения — 2009. Могилевская область(рас.) Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь
  2. ^ Жучкевич В. А. Краткий топонимический словарь Белоруссии. — Мн.: Изд-во БГУ, 1974. С. 246.
  3. ^ а б Алег Трусаў. Старажытны Мсьціслаў — сэрца беларускай Смаленшчыны // Ткачоў М. А., Трусаў А. А. Старажытны Мсціслаў. — Мн.: Полымя, 1992.
  4. ^ Бушлякоў Ю., Вячорка В., Санько З., Саўка З. Беларускі клясычны правапіс. Збор правілаў. Сучасная нармалізацыя. — Вільня—Менск, 2005. С. 22.
  5. ^ Амстиславский // Ономастикон: Древнерусские имена, прозвища и фамилии. — М.: «Наука», 1974.
  6. ^ а б в г д е Марат Батвіннік. Мсціслаў // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. С. 321.
  7. ^ Мсціслаў // Цітоў А. Геральдыка беларускіх местаў (XVI — пачатак XX ст.). — Мн.: Полымя, 1998.
  8. ^ Нашэсце // Сагановіч Г. Невядомая вайна: 1654—1667. — Мн.: Навука і тэхніка, 1995.
  9. ^ а б Mścisław // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich(пол.). Tom VI: Malczyce — Netreba. — Warszawa, 1885. S. 774.
  10. ^ Марат Батвіннік. Мсціслаў // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 5: М — Пуд / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1999. С. 225.
  11. ^ Мстиславль // Большой энциклопедический словарь / Гл. ред. В. П. Шишков. — М.: НИ «Большая Российская энциклопедия», 1998. — 640 с.: ил. ISBN 5-85270-262-5.
  12. ^ г. Мстиславль (Могилевская область) на Belarus.by
  13. ^ Мстиславль // Туристская энциклопедия Беларуси / редкол. Г. П. Пашков [и др.]; под общ. ред. И. И. Пирожника. — Мн., 2007.

Літаратура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Commons-logo.svg  Амсьціслаўсховішча мультымэдыйных матэрыялаў