Антоні Грабоўскі

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да: навігацыі, пошуку

Анто́ні Грабо́ўскі (па-польску: Antoni Grabowski) (11 чэрвеня 1857, Новэ Добрэ – 4 ліпеня 1921, Варшава) — польскі інжынэр, адзін зь першых паэтаў эспэранта.

Адукацыя і прафэсія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Пасьля яго нараджэньня сям'я пераязжае ў Торунь (Toruń). Грошай было мала, таму адразу пасьля заканчэньня базавай школы пачаў працаваць. Але вучобу не закідаў, самастойна падрыхтаваўся да паступленьня ў гімназію. Паступіўшы ў гімназію імя Нікалая Капэрніка, ён аперажае астатніх вучняў і два разы пераскокваў праз год. У верасьні 1879 ён сканчае гімназію і пачынае вывучаць філязофію і прыродазнаўства ўва ўнівэрсытэце Вроцлава. Затым ён праходзіць практыку як інжынэр па хіміі ў Заверце (Zawiercie) і іншых местах, якія зараз знаходзяцца ў Чэхіі, пасьля чаго ўзначальвае тэкстыльную фабрыку ў Іванава-Вазьнясенску (горад у 250 км на паўночны ўсход ад Масквы).

Увесь гэты час ён працягвае паглыбленна вывучаць хімію. Яго шматлікія тэхналягічныя вынаходзтвы зрабілі яго вядомым па ўсёй Эўропе. Грабоўскі апублікаваў многа навуковых артыкулаў. Яго вынаходкі апісваюцца ў часопісах «Chemik Polski» kaj «Przegląd Techniczny». Ён перакладае ў той час выбітную кнігу па хіміі з ангельскай мовы на польскую, а затым становіцца чальцом камітэта па выпрацоўкі польскамоўнай тэхнічнай тэрміналёгіі. Праз некалькі год у 1906 выходзіць яго «Słownik chemiczny», першы хімічны слоўнік для палякаў.

Эспэранта і літаратура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Ужо пад час навучаньня ўва ўнівэрсытэце Грабоўскі праяўляе павышаную зацікаўленасьць літаратурай. Ён становіцца чальцом Славянскага літаратурнага таварыства (Towarzystwo Literacko-Słowianskie) у Вроцлаве. Але цікавіцца Грабоўскі ня толькі польскай мовай і літаратурай, ён вывучае значную колькасьць іншых моў. Акрамя польскай ён размаўляў на 9 іншых мовах і ў дадатак пасыўна валодаў прынамсі 15. Ня дзіва, што ён зацікавіўся і ідэяй міжнароднай мовы. У той час гэтую ролю выконвала мова валяпюк (Volapük) і таму Грабоўскі вучыць гэтую мову. Але калі ён сустракаецца з аўтарам валяпюка Ёганам Шлэерам (Johann Martin SCHLEYER), высьвецілася, што нават сам аўтар ня здольны размаўляць на гэтай мове, яны працягвалі гутарыць на нямецкай. Зразумеўшы, што валяпюк не прыдатная для практычнага ўжываньня, ён больш не займаецца ёю, але не адмаўляецца ад ідэі міжнароднай штучнай мовы.

У 1887 ён набывае і вывучае толькі што апублікаваную брашуру «Internacia Lingvo» (Міжнародная мова), у якой Замэнгоф прэзэнтаваў праект сваёй мовы, якая неўзабаве становіцца вядомай пад назвай эспэранта. Моцна ўражаны празрыстасьцю яе структуры і незвычайна хутка дасягнутай выразьлівасьцю, ён накіроўваецца ў Варшаву, наведвае Замэнгофа. Пад час іх сустрэчы адбыўся першы ў гісторыі дыялёг на эспэранта. Як і Замэнгоф, Антоні Грабоўскі ўсьведамляў важнасьць літаратуры для разьвіцьця мовы. Таму ён адразу ж пачынае ствараць: у 1888 зьяўляецца яго пераклад «Мяцеліца» Пушкіна, У 1889 ён перакладае «Браты» Ёгана Гётэ.

Калі ў 1904 арганізуецца Варшаўскае таварыства эспэранта, Грабоўскі становіцца яго прэзыдэнтам. Ён працягвае быць прэзыдэнтам і пасьля пераўтварэньня яго ў Польскае таварыства эспэранта ў 1908, Дзякуючы яго дыпляматызму і аўтарэтыту ён шмат разоў дапамагаў пазьбягаць расколу польскага таварыства, шукаць кампрамісы. У той жа час ён дзейнічае ў граматычнай сэкцыі Акадэміі эспэранта, публікуе артыкулы і праводзіць курсы мовы, у тым ліку ў школах Варшавы. Ужо ў 1908 годзе ў сваім артыкуле ён зьвяртае ўвагу на прапэдэўтычным значэньні эспэранта. На канкрэтных прыкладах ён паказвае як папярэдняе вывучэньне эспэранта дапамагае вучыць французкую і лацінскую мовы.

Грабоўскі зрабіў вельмі шмат для эспэрантыскай літаратуры. Яму належыць шмат вершаў і паэм, як арыгінальных, так і перакладных. Сярод яго перакладаў: Адама МіцкевічаПан Тадэвуш»), Пушкін, Генрых Сянкевіч, Юліюш Славацкі, Ёган Гётэ, Балеслаў Прус, і інш. У анталёгіі «El Parnaso de Popoloj» (З Парнасу народаў), якая выйшла ў 1913 зьмешчаны 116 твораў, 110 перакладаў, і 6 напісаных на эспэранта. Яму належыць адкрыцьцё і ўжываньне шэрагу мастацкіх прыёмаў, ён увёў у абыход тэрмін «адасізм» (рыфмаваньне падобных граматычных канчаткаў, напрыклад: verkadas/faradas), удзельнічаў у стварэньні Вялікага эспэранта-польскага слоўніка, шмат зь якіх нэалягізмаў сталі афіцыйнымі ў эспэранта. Грабоўскага называюць «бацька эспэрантыскай паэзіі».

З Грабоўскім зьвязана некалькі легенд. Адна зь іх распавядае, як ведаючы яго захапленьне, яго неяк папрасілі штосьці прачытаць на эспэранта. Грабоўскі выразна прадэклямаваў нейкі верш. Пасьля дэклямацыі прысутныя пачалі крытыкаваць пачутае, закідаючы немілагучнасьць, штучнасьць, мешаніну моў. Калі ўсе выказаліся, Грабоўскі патлумачыў, што прачытаў санэт Пэтраркі на італьянскай мове, гэтым ён паказаў ролю прымхаў у негатыўным успрыйманьні эспэранта.

Апошнія гады жыцьця[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У час Першай сусьветнай вайны сям'я Грабоўскага была падзеленая. Ён, як нямецкі падданы, павінны быў з'ехаць у Нямеччыну, а яго родныя, большасьць якіх была падданыя Расейскай імпэрыі, пакінулі Варшаву. Потым зь нямецкай акупацыяй ён вяртаецца ў Варшаву, а сямейныя вярнуліся толькі калі Польшча набыла незалежнасьць. Грабоўскі гэты час жыў самотна і пакутаваў ад хваробы сэрца, вылекаваць якую ня мог празь нястачу грошай. Памер ён ад сардэчнага прыступа ў кніжнай краме ля вітрыны, дзе прадаваліся кнігі на эспэранта.

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Commons-logo.svg  Антоні Грабоўскісховішча мультымэдыйных матэрыялаў