Астраномія

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі.

Астраномія (па-грэцку: αστρονομία, па-грэцку: αστρον — зорка і па-грэцку: νόμος — закон) — навука аб разьмяшчэньні, будынку, уласьцівасьцях, паходжаньні і разьвіцьці нябесных цел і іх сыстэм, аж да Сусьвету у цэлым. У прыватнасьці, астраномія вывучае Сонца, плянэты Сонечнай сыстэмы і іх спадарожнікі, астэроіды, камэты, мэтэарыты, міжплянэтнае рэчыва; зоркі і пазасонечныя плянэты, імглістасьці, міжзоркавае рэчыва, галяктыкі і іх скапленьне, пульсары, квазары, чорныя дыры, экзаплянэты і шматлікае іншае.

[рэдагаваць] Падпадзяленьне астраноміі

Месяцовая астраномія: вялікі кратэр на выяве - Дэдал, сфатаграфаваны экіпажам Апалона-11 падчас звароту вакол Месяцу ў 1969. Разьмешчаны побач з цэнтрам нябачнага боку Месяца, кратэр валодае дыямэтрам каля 93 км.

Экстрагаляктычная астраномія: гравітацыйнае лінзаваньне. Гэтая выява паказвае некалькі блакітных завесавобразных аб'ектаў, якія зьяўляюцца шматкратнымі выявамі адной галяктыкі, размножанымі з-за эфэкту гравітацыйнай лінзы ад скапленьня жоўтых галяктык поруч цэнтра фатаграфіі. Лінза створаная гравітацыйным полем скапленьня, якое перакрыўляе сьветлавыя прамяні, што вядзе да павелічэньня і скажэньню малюнка далейшага аб'екта.

Сучасная астраномія падпадзяляецца на шэраг асобных разьдзелаў, якія цесна зьвязаныя паміж сабой, і такі падзел астраноміі ў вядомым сэнсе ўмоўна. Найгалоўнымі разьдзеламі астраноміі зьяўляюцца:

• Астрамэтрыя — вывучае бачныя становішчы і рухі сьвяцілаў, а таксама спосабы азначэньня па іх геаграфічных каардынат і дакладнага часу. Яна складаецца з:
  • сфэрычнай астраноміі, распрацоўвальнай матэматычныя мэтады азначэньня бачных становішчаў і рухаў нябесных цел з дапамогай розных сыстэм каардынат, а таксама тэорыю заканамерных зьмен каардынат сьвяцілаў з часам;
  • фундамэнтальнай астрамэтрыі, задачамі якой зьяўляюцца азначэньне каардынат нябесных цел з назіраньняў, складаньне каталёгаў зорных становішчаў і азначэньне лікавых значэньняў найважных астранамічных сталых, гэта значыць велічынь, якія дазваляюць улічваць заканамерныя зьмены каардынат сьвяцілаў; у практычнай астраноміі, у якой выкладаюцца мэтады азначэньня геаграфічных каардынат, азімутоў кірункаў, дакладнага часу і апісваюцца ўжывальныя пры гэтым прылады.
• Тэарэтычная астраномія дае мэтады для азначэньня арбіт нябесных цел па іх бачным становішчам і мэтады вылічэньня эфэмэрыд (бачных становішчаў) нябесных цел па вядомых элемэнтах іх арбіт (зваротная задача).
• Нябесная мэханіка вывучае законы рухаў нябесных цел пад дзеяньнем сіл Сусьветнага прыцягненьня, вызначае масы і форму нябесных цел і ўстойлівасьць іх сыстэм.

Гэтыя тры разьдзелу ў асноўным вырашаюць першую задачу астраноміі, і іх часта завуць клясычнай астраноміяй.

• Астрафізыка вывучае будынак, фізычныя ўласьцівасьці і хімічны склад нябесных аб'ектаў. Яна дзеліцца на: а) практычную астрафізыку, у якой распрацоўваюцца і ўжываюцца практычныя мэтады астрафізычных дасьледаваньняў і адпаведныя прылады і прыборы; б) тэарэтычную астрафізыку, у якой на падставе законаў фізыкі даюцца тлумачэньні назіраным фізычным зьявам.

Шэраг разьдзелаў астрафізыкі вылучаецца па спэцыфічных мэтадах дасьледаваньня.

• Зорная астраномія вывучае заканамернасьці прасторавага разьмеркаваньня і рухі зорак, зорных сыстэм і міжзоркавай матэрыі з улікам іх фізычных асаблівасьцяў.

У гэтых двух разьдзелах у асноўным вырашаюцца пытаньні другой задачы астраноміі.

• Касмагонія разглядае пытаньні паходжаньня і эвалюцыі нябесных цел, у тым ліку і нашай Зямлі.
• Касмалёгія вывучае агульныя заканамернасьці будынка і разьвіцьця Сусьвету.

На падставе ўсіх атрыманых ведаў аб нябесных целах апошнія два разьдзелу астраноміі вырашаюць яе трэцьцю задачу.

Курс агульнай астраноміі ўтрымоўвае сыстэматычны выклад зьвестак аб асноўных мэтадах і найгалоўных выніках, атрыманых рознымі разьдзеламі астраноміі.

Адным з новых, якія сфармаваліся толькі ў другой палове XX стагодзьдзя, кірункаў зьяўляецца архэаастраномія, якая вывучае астранамічныя спазнаньні старажытных людзей і дапамагае датаваць старажытныя будынкі, зыходзячы са зьявы працэсіі Зямлі.

[рэдагаваць] Прадметы астраноміі

• Астрамэтрыя
  • Сузор'і
  • Нябесная сфэра
  • Сыстэмы нябесных каардынат
  • Час
• Нябесная мэханіка
• Астрафізыка
  • Эвалюцыя зорак
  • Нэйтронныя зоркі і чорныя дыры
• Галяктыкі
  • Млечны шлях
  • Будынак галяктык
  • Эвалюцыя галяктык

Выява Крабавіднай туманнасьці, атрыманае Хаблаўскім касьмічным тэлескопам.

• Касмалёгія
  • Чырвонае зрушэньне
  • Рэліктавае выпраменьваньне
  • Тэорыя Вялікага выбуху
  • Цёмнае рэчыва
  • Цёмная энэргія
• Гісторыя астраноміі
• Астраномы
• Аматарская астраномія
• Астранамічныя прылады
• Астранамічныя абсэрваторыі
• Астранамічныя сымбалі
• Засваеньне космасу
• Плянэталёгія
• Касманаўтыка

[рэдагаваць] Задачы астраноміі

Радыёцелескопы сярод мноствы розных прылад, якія выкарыстоўваюцца астраномамі.

Асноўнымі задачамі астраноміі зьяўляюцца:

1. Вывучэньне і тлумачэньне бачных рухаў нябесных цел, знаходжаньне заканамернасьцяў і чыньнікаў гэтых рухаў.
2. Вывучэньне будынка нябесных цел, іх фізычных і хімічных уласьцівасьцяў, пабудова мадэляў іх унутранага будынка.
3. Рашэньне праблем паходжаньня і разьвіцьця нябесных цел і іх сыстэм.
4. Вывучэньне найболей агульных уласьцівасьцяў Сусьвету, пабудова тэорыі назіранай часткі Сусьвету — Мэтагаляктыкі.

Рашэньне гэтых задач патрабуе стварэньні эфэктыўных мэтадаў дасьледаваньня — як тэарэтычных, так і практычных. Першая задача вырашаецца шляхам доўгіх назіраньняў, пачатых яшчэ ў глыбокай старажытнасьці, а таксама на аснове законаў мэханікі, вядомых ужо каля 300 гадоў. Таму ў гэтай вобласьці астраноміі мы разьмяшчаем найболей багатай інфармацыяй, асабліва для параўнальна блізкіх да Зямлі нябесных цел: Месяцы, Сонцы, плянэт, астэроідаў і г. д.

Рашэньне другой задачы стала магчымым у сувязі са зьяўленьнем спэктральнага аналізу і фатаграфіі. Вывучэньне фізычных уласьцівасьцяў нябесных цел пачалося ў другой палове XIX стагодзьдзя, а асноўных праблем — толькі ў апошнія гады.

Трэцяя задача патрабуе назапашваньня назіранага матэрыялу. У цяперашні час такіх дадзеных яшчэ не досыць для дакладнага апісаньня працэсу паходжаньня і разьвіцьця нябесных цел і іх сыстэм. Таму веды ў гэтай вобласьці абмяжоўваюцца толькі агульнымі меркаваньнямі і побач больш або меней праўдападобных гіпотэз.

Чацьвёртая задача зьяўляецца самой маштабнай і самой складанай. Практыка паказвае, што для яе рашэньня ўжо нядосыць існых фізычных тэорый. Неабходна стварэньне больш агульнай фізычнай тэорыі, здольнай апісваць стан рэчыва і фізычныя працэсы пры лімітавых значэньнях шчыльнасьці, тэмпэратуры, ціску. Для рашэньня гэтай задачы патрабуюцца наглядальныя дадзеныя ў абласьцях Сусьвету, зьмешчаных на адлегласьцях у некалькі мільярдаў сьветлавых гадоў. Сучасныя тэхнічныя магчымасьці не дазваляюць дэталёва дасьледаваць гэтыя вобласьці. Тым ня менш, гэтая задача цяпер зьяўляецца найболей актуальнай і пасьпяхова вырашаецца астраномамі шэрагу краін.

[рэдагаваць] Гісторыя астраноміі

Асноўны артыкул: Гісторыя астраноміі

Яшчэ ў глыбокай старажытнасьці людзі цікавіліся рухам сьвяцілаў па небасхіле, хоць астраномія тады была грунтоўна перамяшаная з астралёгіяй. Канчатковае вылучэньне навуковай астраноміі адбылося ў эпоху Адраджэньня і заняло доўгі час.

[рэдагаваць] Глядзіце таксама

• Аматарская астраномія
• Мэтэарытыка
• Сьпіс астраномаў
• Сьпіс артыкулаў па астраноміі
• Структура сучаснай астраноміі

[рэдагаваць] Коды ў сыстэмах клясыфікацыі ведаў

• УДК 52
• Дзяржаўны рубрыкатар навукова-тэхнічнай інфармацыі (ДРНТІ) (па стане на 2001 год): 41 АСТРАНОМІЯ^(рас.)

[рэдагаваць] Літаратура

• Стывэн Маран Астраномія для «імбрычкаў» = Astronomy For Dummies. — М.: «Дыялектыка», 2006. — С. 256. — ISBN 0-7645-5155-8
• Повитухин Б. Г. Астрометрия. Небесная механика: Учебное пособие. — Бийск: НИЦ БиГПИ. 1999. — 90 с.
• Astronomy — A History — G. Forbes — 1909 (eLib Project)
• К. Л. Баев, В. А  Шишаков. «Начатки мироведения» (1947)

[рэдагаваць] Вонкавыя спасылкі

 Астраномія — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў

[рэдагаваць] Вучэбныя матэрыялы

• Астраномія для школьнікаў ^(рас.)
• Адчынены каледж: Астраномія ^(рас.)
• Зоркі і фізыка ^(рас.)

[рэдагаваць] Электронныя бібліятэкі

• Электронныя бібліятэкі па астраноміі ^(рас.)
• Электронная бібліятэка астранома-аматара ^(рас.)

[рэдагаваць] Інстытуты, абсэрваторыі, арганізацыі

• Дзяржаўны астранамічны інстытут імя П. К. Штэрнбэрга (ДАІШ) ^(рас.)
• Інстытут Касьмічных Дасьледаваньняў ^(рас.)
• Астра-Касьмічны Цэнтар ФІАН ^(рас.)
• Інстытут Астраноміі РАН ^(рас.)
• Спэцыяльная Астрафізычная Абсэрваторыя РАН ^(рас.)
• Сонечная касьмічная абсэрваторыя "ТЭСІС"^(рас.)
• Першая Прыватная Публічная Абсэрваторыя "Ка-Дар"^(рас.)

[рэдагаваць] Навінавыя сайты

• Навіны астраноміі на 11 мовах
• Праект 'Астрагаляктыка' ^(рас.)
• Астрагарызонт - Навіны NASA на расейскай мове ^(рас.)
• Астрапраект - Навіны астраноміі і касманаўтыкі на расейскай мове ^(рас.)

[рэдагаваць] Сайты аб астраноміі

• Расейская Астранамічная Сетка (Astronet) ^(рас.)
• Астранамічная Сетка Ўкраіны (Astronomical Net of Ukraine)
• Дасьледаваньне Сонечнай сыстэмы ^(рас.)
• Астранамічны партал, тэлескопы, тэлескоп Хабл, сузор'і ^(рас.)
• Падзел Астраномія на старонках навукова-асьветніцкага часопіса «Скепсис» ^(рас.)
• AstroLife.info Штомесячны астранамічны часопіс. Артыкулы аб космасе, зорках, плянэтах ^(рас.)
• Астранамічны партал. Навіны астраноміі, дасьледаваньні Сусьвету ^(рас.)