Беларуская Народная Рэспубліка

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі.

(Перанакіраваная з БНР)

Мапа БНР 1918 году

Белару́ская Наро́дная Рэспу́бліка (БНР) — дзяржаўнае ўтварэньне на тэрыторыі сучаснай Беларусі, утворанае ў 1918 годзе. Мова дзяржавы — беларуская, сталіца — Менск. Праіснавала паўгады. Некаторыя гісторыкі лічаць, што БНР не зьяўлялася дзяржавай ў поўным сэнсе, а існавала толькі «на паперы». Аднак абвяшчэньне БНР было вялікім крокам Беларусі да асэнсаваньня сябе як асобнай самастойнай краіны.

[рэдагаваць] Гісторыя

[рэдагаваць] Перадумовы

У ліпені 1917 году буржуазны Часовы ўрад ў Расеі перайшоў да адкрытай барацьбы з Саветамі. Двоеўладзьдзе скончылася. Бальшавікі перайшлі ў падпольле й узялі курс на падрыхтоўку ўзброенага паўстаньня. У кастрычніку 1917 году яны атрымалі перамогу й улада перайшла ў рукі Саветаў. Вышэйшым органам савецкай улады на Беларусі быў Абласны выканаўчы камітэт Заходняй вобласьці і фронту (Аблвыканкамзах).

У той жа час (ліпень 1917 году) актывізавалася беларускія нацыянальныя сілы, якія правялі ІІ зьезд беларускіх нацыянальных арганізацыяў, прынялі рашэньне дабівацца аўтаноміі Беларусі ў складзе дэмакратычна-рэспубліканскай Расеі. На зьездзе была створаная Цэнтральная Рада, якая пасьля кастрычніка 1917 году была пераўтворана ў Вялікую Беларускую Раду (ВБР). ВБР не прызнала ўладу Аблвыканкамзаха, бо разглядала яго як выключна франтавы орган улады. Супрацоўніцтва ВБР і Аблвыканкамзаха ў справе стварэньня беларускай дзяржаўнасьці не адбылося.

Ужо 15 сьнежня 1917 года, адолеўшы ўсе перашкоды і рознагалосьсі ваеннага часу, беларускі народ арганізаваў у Менску Ўсебеларускі зьезд, на які сабралася 1872 дэлегаты з усіх этнічных беларускіх абшараў - ад Смаленшчыны да Беласточчыны. Ніводнаму з паняволеных народаў былой імпэрыі гэткага прадстаўнічага зьезду ў той час склікаць не ўдалося. Нават на Другі Ўсерасейскі зьезд Саветаў, якім так ганарылася потым бальшавіцкая ўлада, сабралася толькі 649 дэлегатаў. Старшынёй зьезду быў абраны прафэсар Янка Серада, ганаровым старшынёй акадэмік Яўхім Карскі. На зьезьдзе быў агучаны лозунг "Няхай жыве Беларуская Народная Рэспубліка!" Усебеларускі зьезд абвясціў сябе вышэйшым органам улады Беларусі і не прызнаў тут легітымнасьць бальшавіцкай улады. Аднак зьезд не пасьпеў давесьці сваю працу да канца. Новыя бальшавіцкія ўладары так спалохаліся нацыянальнага самавызначэньня беларусаў, што на разгон зьезду кінулі ўзброеных салдат з кулямётамі і бронетэхнікай. Дэлегаты Ўсебеларускага зьезду вельмі позна зразумелі, што над зьездам навісла пагроза гвалтоўнага разгону з боку бальшавіцкага Аблвыканкамзаху. Яшчэ ў пачатку сьнежня 1917 году з дэлегатаў Усебеларускага зьезду была сфармаваная Ваенная камісія, у якую ўвайшлі каля 100 чалавек, у тым ліку два генэралы – Кіпрыян Кандратовіч і Алексіеўскі (камандзер Свэабарскай фартэцыі, якая падпарадкоўвалася Петраградзкаму гарнізону). Дзесьці ў сярэдзіне сьнежня Ваенная камісія накіравала свайго прадстаўніка Васіля Русака ў Воршу, каб той дамовіўся з камандзерам тамтэйшага кавалерыйскага эскадрону, прыхільнікам Вялікай Беларускай Рады ротмістрам Якубенем пра таемную перадысьлякацыю эскадрону ў Менск для забесьпячэньня аховы Ўсебеларускага зьезду. Але гэты крок быў запозьненым.

У ноч з 17 на 18 сьнежня 1917 году (паводле старога стылю) бальшавікі зьезд разагналі. Дэлегаты былі бяз зброі й не змаглі супрацьстаяць узброеным бальшавіцкім салдатам. Але той зьезд, адбіваючыся ад бальшавіцкіх пагромшчыкаў, пасьпеў прагаласаваць за самавызначэньне Беларусі. Абраная дэлегатамі Рада Ўсебеларускага зьезду атрымала ўсе юрыдычныя і маральныя паўнамоцтвы на далейшую пабудову дзяржавы. І ў адпаведнасьці з гэтым, у далейшым (25 сакавіка 1918 году) Выканкамам Рады Ўсебеларускага зьезду будзе абвешчана Беларуская Народная Рэспубліка і беларускі народ атрымае дзяржаўнасьць. Працэдура гэта была юрыдычна бездакорнай. Але ж тады, ў сьнежні 1917 году, па загадзе бальшавіцкага Аблвыканкамзаха пад кіраўніцтвам камісара М.І. Крывашэіна быў разагнаны Першы Ўсебеларускі зьезд. Ужо 18 сьнежня дэлегаты Рады Ўсебеларускага зьезду, у складзе 56 чалавек на чале з Язэпам Лёсікам, патаемна сабраліся ў чыгуначным дэпо пад аховай рабочай дружыны і вырашылі падпарадкаваць сабе Цэнтральную Беларускую Вайсковую Раду (ЦБВР), а таксама выдзелілі са свайго складу больш мабільны кіруючы орган - Выканаўчы Камітэт Рады Ўсебеларускага зьезду. Ён стаў юрыдычным і маральным пераемнікам усёй улады, якая належыла Першаму Ўсебеларускаму зьезду. Выканкам Усебеларускага зьезду атрымаў даручэньне, як толькі стане магчымым, узяць уладу на Беларусі ў свае рукі і рыхтавацца да гэтага вырашальнага моманту.

9 сьнежня 1917 году паміж Савецкай Расеяй і Нямеччынай пачаліся мірныя перагаворы, якія былі сарваныя па віне Льва Троцкага. Нямецкае камандаваньне аддало сваім войскам загад пачаць 18 лютага 1918 году наступленьне, што рэзка абвастрыла сытуацыю на Заходнім фронце. Нямецкія войскі хутка набліжаліся да Гомеля і Менску. У такіх умовах кіраўніцтва Аблвыканкамзаха і СНК Заходняй вобласьці вымушана было сьпешна эвакуявацца ў Смаленск.

Этнаграфічная карта беларусаў, 1903

[рэдагаваць] Абвяшчэньне

Выканкам Усебеларускага зьезду вырашыў узяць уладу ў свае рукі. 21 лютага 1918 году ён зьвярнуўся да народа Беларусі з Першай устаўной граматай, у якой абвясьціў сябе часовай уладай на тэрыторыі Беларусі. Выканкамам Усебеларускага зьезду да адкрыцьця Ўсебеларускага Ўстаноўчага Сойма функцыі новай улады ўскладаліся на створаны першы беларускі ўрад - Народны Сакратарыят Усебеларускага зьезду, старшынём якога стаў адзін зь лідэраў БСГ Язэп Варонка.

Пры канцы лютага 1918 году ў Менск, дзе знаходзіўся Выканкам Усебеларускага зьезду, прыйшлі войскі кайзэраўскай Нямеччыны. Першае, што зрабілі немцы, калі ўвайшлі ў Менск 21 лютага, – раззброілі менскую беларускую вайсковую дружыну; таксама яны забралі касу Народнага Сакратарыята, сарвалі зь яго будынка бел-чырвона-белы сьцяг, выгналі службоўцаў. Беларускія лідэры былі папярэджаныя, што акупацыйныя ўлады не дапусьцяць у Беларусі сур'ёзнай палітычнай дзейнасьці.

3 сакавіка 1918 году паміж Савецкай Расеяй і Нямеччынай была заключана Берасьцейская мірная дамова, па якой землі, што ляжалі на захад ад лініі Дзьвінск—Сьвяньцяны—Пружаны і належалі раней Расеі, перадаваліся Нямеччыне й Аўстра-Вугоршчыне, якія павінны былі вырашыць будучыню гэтых зямель. Гэта яшчэ болей нараджала незалежніцкія ад бальшавіцкай Савецкай Расеі тэндэнцыі ў радах беларускага нацыянальнага руху.

9 сакавіка 1918 году Выканкам Усебеларускага зьезду ў адказ на Берасьцейскую мірную дамову паміж Савецкай Расеяй і Нямеччынай, прыняў Другую ўстаўную грамату, якая зьяўляецца канстытуцыйнай. У ёй гаворыцца пра ўтварэньне Беларускай Народнай Рэспублікі (БНР) ў межах расьсяленьня і колькаснай перавагі беларусаў. Заканадаўчую ўладу БНР атрымлівае Рада БНР, старшыня якой прадстаўнік БСГ Янка Серада. Яна аб'яўлялася заканадаўчым органам да скліканьня Ўсебеларускага Ўстаноўчага Сойма. Выканаўчую ўладу БНР атрымлівае Народны Сакратарыят БНР (Алесь Бурбіс, Янка Серада, Язэп Варонка, Васіль Захарка, Аркадзь Смоліч, Пётра Крэчэўскі, Кастусь Езавітаў, Антон Аўсянік, Лявон Заяц і іншыя). Нямеччына да фармаваньня дзяржаўных інстытутаў БНР ніякага дачыненьня ня мела. Чальцы Рады БНР і ўраду БНР былі абраньнікамі беларускага народа (Усебеларускі зьезд, сьнежань 1917 году).

8 сакавіка Рада БНР запрасіла ў свой склад прадстаўнікоў расейскіх сацыялістычных партыяў (сярод якіх былі прадстаўнікі нацыянальных меншасьцяў Беларусі — расейцы, палякі, яўрэі, украінцы, летувісы), а трохі пазьней — і Віленскай Беларускай рады (Іван Луцкевіч, Антон Луцкевіч, Вацлаў Іваноўскі), якая дзейнічала ў Вільні пад назвай Беларускага Народнага Камітэту з моманта акупацыі заходняй часткі Беларусі.

У адказ на Берасьцейскую мірную дамову паміж Савецкай Расеяй і Нямеччынай, 25 сакавіка, пасьля доўгіх спрэчак паміж прыхільнікамі незалежнасьці і прыхільнікамі аўтаноміі Беларусі ў складзе Расеі, большасьцю галасоў была прынятая Трэцяя ўстаўная грамата, у якой Беларуская Народная Рэспубліка абвяшчалася незалежнай дзяржавай, Берасьцейская мірная дамова касавалася. Афіцыйнай мовай была прынятая беларуская, сталіцай новай дзяржавы стаў Менск.

Бальшавікі заявілі, што стварэньне БНР — спроба буржуазна-памешчыцкіх колаў адарваць Беларусь ад Савецкай Расеі. Паводле дамоўленасьці з сваімі хаўрусьнікамі, расейскімі бальшавікамі ў Берасьці, немцы абавязаліся не прызнаваць новых дзяржаўных утварэньняў на тэрыторыі былой Расейскай Імпэрыі. Немцы, якія былі хаўрусьнікамі бальшавіцкай Савецкай Расеі, разагналі Раду БНР і Народны Сакратарыят БНР. У гэткіх цяжкіх умовах Рада БНР зьвярнулася да нямецкага імпэратара з тэлеграмай, у якой дзякавала за вызваленьне Беларусі, прасіла дапамагчы ў стварэньні яе дзяржаўнай незалежнасьці ў саюзе зь Нямецкай Імпэрыяй. Пасылка тэлеграмы выклікала ў БНР востры палітычны крызіс; і Рада БНР, і БСГ раскалоліся, утварыліся новыя партыі. Але Нямеччына не прызнала БНР і зрабіла ўсё магчымае, каб перашкодзіць стварэньню нацыянальнага войска Беларусі. Таму рэальнай улады Народны Сакратарыят БНР не атрымаў і працягваў сваё існаваньне толькі фармальна. Аднак нямецкая адміністрацыя не перашкаджала чальцам БНР самастойна вырашаць шэраг культурных і адукацыйных пытаньняў.

Незалежнасьць Беларускай Народнай Рэспублікі была прызнаная Летувай, Латвіяй, Эстоніяй, Фінляндыяй, Украінскай Народнай Рэспублікай, Чэхаславаччынай, Турэччынай.

Найбольшых посьпехаў урад БНР дасягнуў у культурным будаўніцтве і разьвіцьці адукацыі. Былі створаныя за кароткі час да 350 пачатковых школаў, некалькі гімназіяў, Менскі пэдагагічны інстытут, выходзіла 28 газэтаў, дзейнічала 11 выдавецтваў, выдавецтва «Адукацыя» актыўна друкавала падручнікі для школаў, рыхтавалася адкрыцьцё Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту (гэтай справай займаліся Аркадзь Смоліч, Мітрафан Доўнар-Запольскі, Яўхім Карскі, Усевалад Ігнатоўскі і іншыя).

Пад наглядам немцаў лідэры БНР займаліся дзяржаўнай дзейнасьцю амаль ва ўсіх яе галінах, акрамя ваеннай. Ураду БНР не дазвалялася мець сваё войска і міліцыю. Нямеччына не дапусціла перадыслакацыю ў Беларусь з Румынскага фронту стотысячнага беларускага войска. Расчараваньне немцамі падштурхнула беларускіх эсэраў да стварэньня сялянскіх партызанскіх атрадаў для змаганьня з акупантамі. З гэтай мэтай была створана арганізацыя Саюз беларускага працоўнага сялянства і іншыя формы супраціву. На поўную дзяржаўную незалежнасьць без уласнага войска разьлічваць не даводзілася. Нямеччына адмыслова да апошняга стрымлівала фармаваньне беларускіх вайсковых злучэньняў, бо высьцерагалася, што яны будуць скіраваны супраць выпеставанага імі бальшавіцкага рэжыму ў Савецкай Расеі.

[рэдагаваць] Зьнікненьне

Пасьля лістападаўскай рэвалюцыі ў Нямеччыне (1918 год) Савецкі ўрад дэнансаваў Берасьцейскую мірную дамову і рушыў Чырвоную Армію на захад. 10 сьнежня 1918 году Чырвоная Армія заняла Менск. Менскі Савет аб'явіў аб аднаўленьні Савецкай улады. Да сярэдзіны лютага 1919 году амаль на ўсёй тэрыторыі Беларусі зноў усталявалася ўлада бальшавікоў.

Беларускі нацыянальны камітэт (Белнацкам) на чале з Аляксандрам Чарвяковым прапанаваў пераўтварэньне Заходняй вобласьці ў аўтаномную рэспубліку ў складзе РСФСР. Прапанову Белнацкама падтрымалі беларускія сэкцыі РКП(б), якія аб'ядноўвалі беларусаў-камуністаў на чале са Зьмітром Жылуновічам. Бальшавіцкае кіраўніцтва прыслухалася да патрабаваньняў нацыянальных секцый ЦК РКП(б) і пайшло насустрач, прыняўшы рашэньне аб стварэньні БССР.

30 сьнежня 1918 году ў Смаленску адбылася VI Паўночна-Заходняя абласная канфэрэнцыя РКП(б), на якой вырашалася пытаньне аб утварэньні БССР і КПБ. Было прынята рашэньне аб стварэньні самастойнай сацыялістычнай рэспублікі і перайменаваньні РКП(б) у КПБ. ЦК КПБ узначалілі Аляксандар Мясьнікоў (Мясьнікян) і Вільгельм Кнорын (Кнорыньш), урад БССР — Зьміцер Жылуновіч. 1 студзеня 1919 году быў абнародаваны Маніфэст ураду Беларусі, які абвясьціў утварэньне БССР. Уся ўлада аб'яўлялася толькі за Саветамі, сталіцай прызнаны Менск, пачалася падрыхтоўка да І зьезду Саветаў, каб заканадаўча аформіць стварэньне новай дзяржавы.