Бабруйск

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі.

Перайсьці да: навігацыя, пошук

Каардынаты: 53°9′ пн. ш. 29°13′ у. д. (G)(O)

Бабруйск
Герб Сьцяг
Плошча 66 км²
Насельніцтва 219 000 (2009)
Тэлефонны код +375 225
Паштовы індэкс 213800—213807, 213809—213815, 213817—213819, 213822—213830
Геаграфічныя каардынаты 53°9′ пн. ш. 29°13′ у. д. (G)
Месцазнаходжаньне Бабруйску
Бабруйск
Бабруйск
Бабруйск

Бабру́йск — горад у Магілёўскай вобласьці Беларусі, цэнтар Бабруйскага раёну. Геаграфічныя каардынаты: 53° 9' паўночнай шыраты, 29° 13' усходняй даўгаты. Насельніцтва 219 тыс. чал. (2009)[1].

Каля Бабруйска цячэ рака Бярэзіна, таксама праз горад працякае маленькая рэчка Бабруйка.

Знаходзіцца за 110 км ад Магілёва. Вузел чыгунак на Асіповічы, Жлобін, Акцябарскі і аўтадарог на Менск, Гомель, Магілёў, Калінкавічы, Слуцак, Рагачоў. Порт на рацэ Бярэзіна.

Зьмест

[рэдагаваць] Этымалёгія назвы

Першапачаткова называўся таксама «Бабрусек», «Бабруеск», «Баброўск». Як лічаць некаторыя навукоўцы, назва гораду паходзіць ад назвы ракі Бабруйкі. Назва ж самой ракі паходзіць ад слова «бабёр», бо ў сярэднявеччы гэтых жывёлаў у раёне Бабруйска было вельмі шмат. Таксама існуе меркаваньне, што магчыма, за часамі Русі на месцы сучаснага Бабруйска знаходзілася вёска, жыхары якой займаліся рыбалоўствам і бабровым промыслам.

[рэдагаваць] Гісторыя

[рэдагаваць] У складзе ВКЛ

Упершыню Бабруйск узгадваецца 27 красавіка 1387 у прывілеі вялікага князя Ягайлы, якім той пацьвярджаў правы свайго брата Скіргайлы на валоданьне сярод іншых земляў і Бабруйскай воласьцю, якая складалася зь “Віленской і Троцкой половіцы”. Ад 1392 Бабруйск падпарадкоўваўся вялікаму князю Вітаўту. У горадзе знаходзілася рэзыдэнцыя вялікакняскага намесьніка, які падначальваўся віленскаму ваяводу. Да гэтага ж часу адносяцца першыя ўзгадкі пра Бабруйскі замак і Бабруйскія гарадзкія ўмацаваньні.

Напрыканцы 15 — пачатку 16 стст. горад неаднаразова быў захоплены й спалены татарамі. Таксама моцна пацярпеў Бабруйск ад расейскіх войскаў падчас войнаў 1507-1508 і 1534-1537. Напачатку 1508 горад быў захоплены Міхалам Глінскім.

Ад 16 ст. горад перадаваўся ў часовае кіраваньне найбольш магутных шляхецкіх родаў. Паводле рэвізіі 1560 былі ўнармаваныя павіннасьці бабруйскіх месьцічаў, перамераныя ворныя землі гораду. У 1565 Бабруйск увайшоў у Рэчыцкі павет. У 2-1 палове 16 ст. у горадзе дзейнічала царква сьвятога Міколы, пры якой існавала праваслаўнае брацтва. У 1618 у Бабруйску пачалі сваю дзейнасьць нясьвіскія езуіты, якія заснавалі тут сваю рэзыдэнцыю.

Паводле інвэнтару 1626 у Бабруйску было 409 двароў, 15 вуліц, 2 завулкі, 75 крамаў, цэрквы сьвятога Міколы й Ільлі, касьцёл сьвятых Пятра й Паўла. Горад быў абнесены земляным валам з драўлянымі сьценамі, якія былі ўмацаваныя двухпавярховымі вежамі (у агуле каля 10). Існавала 5 брамаў: Кісялёўская, Падольная, Прудовая, Сьвіслацкая й Слуцкая. Самыя заможнымі мясьцічамі былі староста Пётра Трызна, Прачысьценскі бабруйскі поп Фурс Карніевіч, Ільінскі поп Павал, шляхцічы Гарасім Сідаровіч, Няпжэцкі, рэвізар Сьцяпан Рагоза, харужы Ян Гінбуд, Язэп Скарына, Іван Шырокі, Шамбяровіч. У 1639 вялікі князь Уладзіслаў дазволіў месьцічам праводзіць 2 кірмашы па 2 тыдні кожны, а таксама пацьвердзіў ўсе ранейшыя прывілеі пачынаючы ад 1561.

У кастрычніку 1648 Бабруйск быў захоплены казацкім загону атамана Паддубскага. Пры дапамозе жыхароў-паўстанцаў шляхта была перабіта, а староста быў утоплены ў Бярэзіне. У лютым 1649 горад быў вызвалены войскам гетмана Януша Радзівіла, які жорстка расправіўся з казакамі. Падчас вайны Расеі з Рэччу Паспалітай у лютым 1655 казакі наказнога гетмана Івана Залатарэнкі захапілі й спалілі Бабруйск, жыхары ж былі зьнішчаныя. Паводле Гадзяцкае дамовы 1658 Бабруйск перайшоў у пажыцьцёвае ўладаньне казацкаму палкоўніку Івану Нячаю. У 1665 казакі зноў спалілі горад.

Ад другое паловы 17 ст. Бабруйск называлі мястэчкам, у 1671 тут было 170 дамоў. Горад моцна пацярпеў у Паўночную вайну 1700-1733, калі ў 1708 празь яго праходзілі швэдзкія й расейскія войскі. Напачатку 1790-х у горадзе было 1884 жыхары, 314 дамоў. Пасьля 1772 сюды з Рэчыцы былі перанесеныя паседжаньні павятовых судоў і соймікаў, перавезены архіў Рэчыцкага павету. У 1793 у выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай Бабруйск увайшоў у склад Расейскае імпэрыі. У 1794 ён быў на некаторы час вызвалены войскам палкоўніка Стафана Грабоўскага.

[рэдагаваць] У складзе Расейскае імпэрыі

У 1795 горад здабыў статут павятовага ў складзе Менскае губэрні. 22 студзеня 1796 ён атрымаў уласны герб. Сымболіка гербу цесна зьвязаная з будаўніцтвам флёту на Чорным і Балтыйскім морах, для чаго патрабавалася шмат шчоглавага лесу. Таму на срэбным полі гербавага шчыта намаляваныя карабельная шчогла і «да яе крыжападобна прыстаўленыя два вырабленыя для шчоглаў дрэвы».

У 1800 быў створаны першы праектны плян Бабруйска. Паводле гэтага пляну горад і забудоўваўся да 1810. Наступнае разьвіцьцё Бабруйска было зьвязанае з будаўніцтвам фартэцыі. Яе будаўніцтва пачалося ўлетку на імпэратарскі загад Аляксандра I ад 10 жніўня 1810. 4 чэрвеня 1811 над фартэцыяй быў узьняты расейскі сьцяг. Яна лічылася наймацнейшай і непрыступнай фартэцыяй і прылічалася да першаклясавых вайсковых умацаваньняў на тэрыторыі Расейскае імпэрыі.

Бабруйская фартэцыя ў 1811

Будаўніцтва фартэцыі вялося ў два этапы. Першы этап ажыцьцяўляўся ўва ўмовах набліжэньня вайны з Францыяй. Фартэцыя будавалася паводле праекту інспэктара Інжынэрнага корпусу расейскага войска Карла Опэрмана. Яе ўзводзілі жаўнеры й прыгонныя сяляне Магілёўскае, Менскае, Чарнігаўскае губэрняў. Матэрыялы дастаўлялі з Украіны, Карэліі, Каўказа, Урала. Да пачатку вайны 1812 было пабудавана пяць асноўных бастыёнаў, частка ўнутраных будынкаў, насыпаныя валы, выкапаныя равы.

У пэрыяд вайны 1812 камандуючы другое расейскае арміі князь Пётр Багратыён пасьля баёў з францускімі войскамі пад абаронай умацаваньняў Бабруйскае фартэцыі здолеў даць адпачынак сваім жаўнерам, перефармаваць за рахунак гарнізону фартэцыі найбольш парадзелыя падпадзяленьні, пакінуць хворых і параненых, папоўніць боезапас і шчасна злучыцца зь першым войскам пад камандаваньнем Барклая-дэ-Толі. Чатыры месяцы Бабруйская фартэцыя была ў аблозе.

Другі этап будаўніцтва прыйшоўся на 1812-1836. За гэты час тэрыторыя фартэцыі павялічылася, былі збудаваныя дадатковыя бастыёны й вежы, у тым ліку ў 1822 — знакаміты форт «Фрыдрых Вільгельм». Што тычыцца архітэктурнага афармленьня будынкаў фартэцыі, тут выкарыстаныя элемэнты клясыцызму.

З Бабруйскам зьвязаныя падзеі дзекабрыскага руху ў Расеі. У фартэцыі была раскватараваная дзявятая пяхотная дывізія, сярод афіцэраў якой былі чальцы таемных таварыстваў. Менавіта тут у траўні 1823 быў распрацаваны плян узброенага паўстаньня, які прадугледжваў арышт цара Аляксандра падчас агляду войскаў у фартэцыі. Аўтарамі праекту выступалі афіцэры — Сяргей Мураўёў-Апостал, Міхаіл Бястужаў-Румін, Іван Павала-Швяйкоўскі. Аднак кіраўнікамі паўстаньня плян быў адхілены. У фартэцыі служылі, а затым адбывалі пакараньне за ўдзел у сьнежаньскім паўстаньні, Васіль Нораў, Васіль Дзіваў, Міхайла Бадзіска, Міхайла Пушчын і іншыя.

У другой палове XIX стагодзьдзя фартэцыя губляе сваё стратэгічнае прызначэньне. У 1886 становіцца фартэцыяй-складам. Праз год наогул здымаецца з уліку як стратэгічная адзінка і ў ёй разьмяшчаецца дысцыплінарны батальён для ніжніх чыноў.

У XIX стагодзьдзі хутка разьвіваецца гандаль і прамысловасьць. Звязана гэта з будаўніцтвам фартэцыі, Маскоўска-Варшаўскае шашы й Лібава-Роменскае чыгункі. Гэта спрыяла эканамічнаму ўздыму горада, прытоку капіталу й павелічэньню насельніцтва. Ствараюцца шматлікія майстэрні і заводы: лесапільныя, цагляныя, вінакурныя, тытунёвыя, маслабойныя, сьвячныя. У 1889 выпусьціў першую прадукцыю медна-жалезакацельны завод. Галоўным багацьцем і прадметам гандлю быў лес, сьпірт, мёд, шкло, яблыкі.

На мяжы стагодзьдзяў у горадзе пашыралася сетка научальных установаў: працавалі прагімназія, прыхадзкая вучэльня і шэраг дзяржаўных і прыватных мужчынскіх і жаночых гімназіяў. Мэдычную дапамогу жыхарам горада аказвалі ў вайсковым шпіталі і ў лякарні жыдоўскага таварыства. У пачатку XX стагодзьдзя налічвалася 3500 будынкаў, два пляцы і 36 вуліцаў. Бабруйск быў вядомы яшчэ і як буйны выдавецкі цэнтар. У горадзе працавалі некалькі прыватных друкарняў, якія выдавалі кнігі на расейскай мове й ідышы. Выходзілі такія газеты, як «Бобруйский курьер», «Бобруйский листок», «Бобруйская жизнь» і іншыя.

У 1883 у Бабруйску дзейнічала суполка арганізацыі «Народная воля». У 1898 у бабруйскай бундаўскай друкарні быў надрукаваны Маніфэст I зьезду РСДРП.

[рэдагаваць] Ваеннае ліхалецьце

У 1914 Бабруйск становіцца прыфрантавым горадам. У гэты пэрыяд у ім дыслакавалася каля 30 воінскіх частак. У 1918 горад занялі мяцежнікі польскага корпуса Доўбар-Мусьніцкага, а затым ён быў акупаваны нямецкімі войскамі. 28 лістапада 1918 Бабруйск захапілі часткі Чырвонае Арміі. 28 жніўня 1919 горад ізноў захапілі палякі. Акупанты стварылі ў Бабруйскай фартэцыі канцлягер. 10 ліпеня 1920 Бабруйск быў захоплены бальшавіцкімі войскамі.

[рэдагаваць] У складзе БССР

Ад першага кастрычніка 1929 у горадзе пачаў дзейнічаць найбуйнейшы ў Эўропе дрэваапрацоўчы камбінат. Пабудаваная ў 1922 сталярная майстэрня ў 1926 была рэарганізаваная ў мэблевую фабрыку імя С. Халтурына. У 1930 першую прадукцыю дала фабрыка імя Ф. Дзяржынскага — найбуйнейшае ў БССР прадпрыемства швейнае прамысловасьці. Напярэдадні Вялікае Айчыннае вайны па тэмпах росту прамысловасьці Бабруйск выйшаў на першае месца ў рэспубліцы і стаў буйным прамысловым цэнтрам Беларусі.

[рэдагаваць] Нямецкая акупацыя

У перадваенныя гады Бабруйск быў даволі значным вайсковым аб'ектам. Тут дысьлякаваўся штаб і часткі 47-га стралковага корпусу, большасьць частак 121-е стралковае дывізіі, 174-асобны зэнітны артылерыйскі дывізіён, ваенна-трактарная вучэльня, акруговыя склады. Аднак у першыя дні вайны ў горадзе засталася малаважная частка войскаў. У выніку імклівага наступу нямецкіх танкавых дывізіяў 28 чэрвеня 1941 горад быў цалкам захоплены. У першыя ж дні акупацыі ў горадзе немцы разьмясьцілі два перасыльныя лягеры для ваеннапалонных. Адзін быў у раёне вуліцы паркавай, другі - на тэрыторыі фартэцыі. У верасьні абодва лягеры былі аб'яднаныя ў адзін, і ўсіх ваеннапалонных разьмясьцілі на тэрыторыі фартэцыі. Усяго за тры гады акупацыі горада было зьнішчана каля 44 тысяч вайскоўцаў.

Першыя падпольныя антыфашыскія групы паўсталі ў канцы ліпеня 1941. У горадзе дзейнічала 17 падпольных групаў, якія стала падтрымлівалі сувязь з падпольнымі аддзеламі. 24 чэрвеня 1944 войскі правага крыла першага Беларускага фронту пад камандаваньнем генэрала К. К. Ракасоўскага пачалі наступальную апэрацыю. 27 чэрвеня было створана шчыльнае кольца атачэньня: у «бабруйскім катле» апынуліся шэсьць варожых дывізіяў дзявятае палявое арміі суперніка колькасьцю каля 40 тысяч чалавек. 29 чэрвеня Бабруйск быў цалкам вызвалены ад нямецкіх захопнікаў. У гонар герояў усталяваныя стэлы, помнікі абэліскі, памятныя шыльды. За гераічнасьць, выяўленую пры вызваленьні горада, ваярам І. Г. Кабякову, Н. П. Масонаву, К. І. Навумаву было прысвоенае званьне Героя СССР. Падчас вайны з 7650 дамоў было цалкам разбурана й спалена больш за 3000. Колькасьць насельніцтва скарацілася больш за напалову, і склала ледзь больш 28 тысяч чалавек (для параўнання ў 1939 у горадзе пражывала 84 107 чалавек).

[рэдагаваць] Аднаўленьне радовага панаваньня

У 1944 утварылася Бабруйская вобласьць, якая была скасаваная ў 1954. У пасьляваенны час пачалося актыўнае будаўніцтва новых прадпрыемстваў. У 1949 быў пераўзыдзены даваенны ўзровень прамысловае вытворчасьці. Да пачатку 1960-х у Бабруйску ў асноўным разьвівалася дрэваапрацоўчая прамысловасьць. Неаднаразова Бабруйск выходзіў пераможцам ва Ўсесаюзным і Рэспубліканскім сацыялістычных спаборніцтвах.

3 ліпеня 1987 за посьпехі, дасягнутыя працаўнікамі гораду ў гаспадарчым і культурным будаўніцтве, іх фундуш у ходаньні зь нямецка-фашыскімі захопнікамі ў гады вайны і ў сувязі з 600-годзьдзем, Бабруйск быў узнагароджаны ордэнам Працоўнага Чырвонага Штандару.

[рэдагаваць] Насельніцтва

[рэдагаваць] Дынаміка росту насельніцтва

[рэдагаваць] Этнічныя групы ў Бабруйску

Паводле дадзеных перапісу насельніцтва 1999 у Бабруйску пражывала:

У горадзе дзейнічаюць 9 нацыянальна-культурных аб'яднаньняў і іх аргструктураў:

[рэдагаваць] Рэлігіі ў Бабруйску

Глядзі таксама Храмы Бабруйску

У Бабруйску дзейнічаюць 20 рэлігійных суполак 5-ці канфэсіяў:

Бабруйск ёсьць цэнтрам Бабруйскае праваслаўнае япархіі.

У горадзе існуе толькі адзін касьцёл — Касьцёл Беззаганнага Зачацьця Найсьвяцейшай Панны Марыі, пабудаваны ў 1906 годзе.

[рэдагаваць] Адукацыя

[рэдагаваць] Культура

Бабруйскі краязнаўчы музэй, выстаўная заля. У 2006 у месьце прайшоў рэспубліканскі фэстываль-кірмаш «Дажынкі».

[рэдагаваць] Спорт

У 2006 пачалося будаўніцтва Лядовага палаца. Зноў створаны хакейны клуб «Шыньнік», каманда якога зьяўлялася шматразовым чэмпіёнам БССР па хакеі.

[рэдагаваць] Эканоміка

Прадпрыемствы па вытворчасьці будматэрыялаў, хімічнай, машынабудаўнічай, мэталаапрацоўчай, дрэваапрацоўчай, лёгкай, харчовай прамысловасьці.

  • ААТ «Белшына».
  • ААТ «Бабруйскі гідролізны завод».
  • РУПП «Бабруйскаграмаш» зьяўляецца адным з найбуйнейшых прадпрыемстваў сельскагаспадарчага машынабудаваньня Беларусі.
  • ААТ «ТаіМ» («Тармазныя апараты і мэханізмы») — найбуйнейшы ў СНД вытворца пнэўматармазных мэханізмаў для грузавай аўтатэхнікі.
  • ААТ «Спэцаўтатэхніка».
  • ААТ «Бабруйсксельмаш».
  • ААТ «Бабруйская мэблевая фабрыка».

У 2004 створана сумеснае амэрыканска-беларускае прадпрыемства ЗАТ «Піваварная кампанія «Сябар», самы малады і адзін з самых пасьпяховых вытворцаў піва ў Беларусі.

[рэдагаваць] Транспарт

Бабруйск зьяўляецца найбуйнейшым транспартным цэнтрам з тых гарадоў Беларусі, што не зьяўляюцца абласнымі цэнтрамі. Гараджан перавозяць 4 тралейбусныя лініі (адзіны з гарадоў, што не зьяўляюцца абласнымі цэнтрамі, у якім ёсьць тралейбус), каля 30 аўтобусных лініяў, звыш за 70 лініяў маршрутных таксовак. У горадзе ёсьць аўтавакзал, дзьве чыгуначныя станцыі («Бабруйск» і «Бярэзіна»), порт на рацэ Бярэзіне. Раней існаваў аэрапорт.

[рэдагаваць] Інфармацыя для турыстаў

Цэнтар турызму дзяржаўнага значэньня. Гасьцініцы «Бабруйск», «Юбілейная», «Фэнікс», «Турыст» (узьведзеная ў 2006, 198 месцаў). Бальнеагразевы курорт «Бабруйск» (санаторы імя У.І. Леніна, санаторы-прафілякторы «Фандок» і санаторна-аздараўленчы комплекс «Шыньнік»), дзіцячы санаторы «Вясёлка».

Бабруйск — вядомы цэнтар ганчарнага промыслу, г.зв. бабруйскай керамікі.

[рэдагаваць] Гісторыка-архітэктурныя каштоўнасьці

[рэдагаваць] Страчаная спадчына

  • Вуніяцкая царква (XVII ст.).
  • Сабор Сьв. Мікалая (XIX ст.).
  • Царква Сьв. Духа (XIX ст.).

[рэдагаваць] Галерэя

Бабруйская фартэцыя

Асабняк Канцэльсон

Чыгуначны вакзал

Былы касьцёл Сьвятых Апосталаў Пятра й Паўла

Царква сьвятога Георгія

Касьцёл Беззаганнага Зачацьця Найсьвяцейшай Панны Марыі

Вуліца места

Руіны гатэлю Эўропа

Руіны сынагогі

Сынагога

Сынагога на Сацыялістычнай 34

Сынагога на Дзяржынскага

[рэдагаваць] Гарады-сябры

[рэдагаваць] Выбітныя асобы

[рэдагаваць] Крыніцы

  1. ^ У 14 гарадах Беларусі колькасць насельніцтва перавышае 100 тыс. чалавек // Наша Ніва, 26 сакавіка 2009 г.

[рэдагаваць] Літаратура

  • Бобруйск // Туристская энциклопедия Беларуси / редкол. Г.П. Пашков [и др.] ; под общ. ред. И.И. Пирожника. — Мн., 2007. — 648 с. ISBN 978-985-11-0384-9
  • Бабруйск // А. Цітоў. Сімвалы незалежнасці // Геральдыка беларускіх местаў. Менск, 1998.
  • Bobrujsk // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Tom VI, s. 265—266
  • Бабруйск // Нашы гарады : [грамадска-палітычнае даведачнае выданне] / У. А. Малішэўскі, П. М. Пабока. — Мінск : Народная асвета, 1991. — 303 с. : фота. — ISBN 5-341-00240-7

[рэдагаваць] Вонкавыя спасылкі

 Бабруйск — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў

п • а • р
Магілёўская вобласьць   Сьцяг Магілёўскай вобласьці
Раёны Амсьціслаўскі (Мсьціслаўскі) • Асіповіцкі • Бабруйскі • Быхаўскі • Бялыніцкі • Глускі • Горацкі • Дрыбінскі • Касьцюковіцкі • Кіраўскі • Клімавіцкі • Клічаўскі • Краснапольскі • Круглянскі • Крычаўскі • Магілёўскі • Прапошаскі (Слаўгарадзкі) • Хоцімскі • Чавускі • Чэрыкаўскі • Шклоўскі Герб Магілёўскай вобласьці
Гарады / Месты Амсьціслаў (Мсьціслаў) • Асіповічы • Бабруйск (абл. зн.) • Быхаў • Горкі • Кіраўск • Касьцюковічы • Клімавічы • Клічаў • Крычаў • Магілёў (абл. зн.) • Прапошаск (Слаўгарад) • Чавусы • Чэрыкаў • Шклоў
Мястэчкі Бялынічы • Глуск • Глуша • Дрыбін • Краснапольле • Круглае • Татарка • Хоцімск • Ялізава
Атрымана з «http://be-x-old.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D0%B1%D1%80%D1%83%D0%B9%D1%81%D0%BA»
Асабістыя прылады