Беларускі лацінскі альфабэт
Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі.
Беларускі лацінскі альфабэт (таксама вядомы як «Беларуская лацінка» ці «Biełaruskaja Łacinka» (у ўласным запісу), ад слова «лацінка», нефармальнай назвы лацінскага альфабэту наогул). Агульная назва некалькіх гістарычна існых сыстэмаў запісу беларускага (кірылічнага) тэксту ў лацінскай сыстэме пісьма. Ужываецца, час ад часу, у сёньняшняй форме, некаторымі аўтарамі, зацікаўленымі групамі і прапагандыстамі ў тыднёвіку «Наша Ніва», часопісе «Arche», часткаю прэсы беларускае дыяспары, у Сеціве.
Гэты алфавіт — не сыстэма раманізацыі (трансьлітарацыі) беларускай мовы, бо дадаткова патрабуе веданьня пэўных артаграфічных пагадненьняў.
| Aa | Bb | Cc | Ćć | Čč | Dd | DZdz | DŹdź | DŽdž | Ee |
| Ff | Gg | Hh | CHch | Ii | Jj | Kk | Ll | Łł | Mm |
| Nn | Ńń | Oo | Pp | Rr | Ss | Śś | Šš | Tt | Uu |
| Ŭŭ | Vv | Yy | Zz | Źź | Žž |
Зьмест |
[рэдагаваць] Гісторыя
У Сярэднявеччы (XVII стагодзьдзе), зьявіліся першыя вядомыя запісы беларускага (кірылічнага) тэксту лацінскім пісьмом, з патрэбы ўлучаць старабеларускія цытаты ў польскія і лацінскія тэксты. Гэта былі некадыфікаваныя запісы, і, відавочна, яны рабіліся з выкарыстаньнем правіл польскай артаграфіі над старабеларускімі гукамі.
У XVII стагодзьдзі паступова пашырылі выкарыстаньне лацінскага пісьма, паралельна з кірылічным, беларускія рыма-католікі. Варта заўважыць, што перад 17 стагодзьдзем беларускія рыма-каталікі шырока карысталіся кірылічным пісьмом.
У XVIIІ стагодзьдзі лацінскім пісьмом, паралельна з кірылічным, карысталіся ў некаторых літаратурных творах, напісаных тагачаснай беларускай мовай.
| Кірыліца | Лацінка, якая выкарыстоўвалася | |||
| каля 1840-х – 1920-х гг.1 | каля 1906–1929 гг.2 | каля 1937 – 1941 гг.3 | Сучасн.4 | |
| Аа | Aa | Aa | ||
| Бб | Bb | Bb | ||
| Вв | Ww | Ww | Vv | Vv |
| Гг | Hh | Hh | ||
| Дд | Dd | Dd | ||
| Ее | JEje/IEie* | JEje/IEie* | ||
| Ёё | JOjo/IOio* | JOjo/IOio* | ||
| Жж | Żż | Žž | Žž | Žž |
| Зз | Zz/Źź | Zz/Źź**** | ||
| Іі | Ii | Ii | ||
| Йй | Jj | Jj | ||
| Кк | Kk | Kk | ||
| Лл | Ll/Łł** | Ll/Łł**, **** | ||
| Мм | Mm | Mm | ||
| Нн | Nn/Ńń | Nn/Ńń**** | ||
| Оо | Oo | Oo | ||
| Пп | Pp | Pp | ||
| Рр | Rr | Rr | ||
| Сс | Ss/Śś | Ss/Śś**** | ||
| Тт | Tt | Tt | ||
| Уу | Uu | Uu | ||
| Ўў | Uu*** | Ŭŭ | Ŭŭ | Ŭŭ |
| Фф | Ff | Ff | ||
| Хх | CHch | CHch | ||
| Цц | Cc/Ćć | Cc/Ćć**** | ||
| Чч | CZcz | Čč | Čč | Čč |
| Шш | SZsz | Šš | Šš | Šš |
| Ыы | Yy | Yy | ||
| Ьь | —**** | —**** | ||
| Ээ | Ee | Ee | ||
| Юю | JUju/IUiu* | JUju/IUiu* | ||
| Яя | JAja/IAia* | JAja/IAia* | ||
| Заўвагі: | Выбухны лацінскі гук "g" (Ґ), які сустракаецца ў беларускай мове даволі рэдка, пачаткова ці не адрозьніваўся ў лацінскім запісе наогул, ці запісваўся па-рознаму, як дыграф «KGkg» ці пазьней як «Gg». Апостраф не выкарыстоўваецца. | |||
| 1 Як, напрыклад, у творах Дуніна-Марцінкевіча, Кастуся Каліноўскага, Францішка Багушэвіча, Цёткі, у першыя гады газэты «Наша Ніва», некаторых іншых газэтах перыяду 1917 – 1920 гадоў | ||||
| 2 Як, напрыклад, у тагачасных творах А. Станкевіча, у 5-м (неафіцыйным) выданьні беларускай граматыкі Браніслава Тарашкевіча (1929). Пераход ад CZcz да Čč, SZsz да Šš, адбыўся з 1906 г., упершыню ў выданьнях «Загляне сонца...» і «Нашай Нівы». | ||||
| 3 Як, напрыклад, у пазьнейшых працах Яна Станкевіча. | ||||
| 4 Як, напрыклад, у газэце «Наша Ніва» і часопісе «Arche». | ||||
| * Варыянт на «Jj» выкарыстоўваецца ў пачатках словаў ці пасьля галосных, іначай варыянт на "Ii". | ||||
| ** Варыянт «Ll» выкарыстоўваецца перад галоснымі «е», «ё», «ю» «я» ці перад мяккім знакам, іначай варыянт «Łł». Увага на розьніцу з польскім вымаўленьнем «Łł»! | ||||
| *** Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч карыстаўся курсіўным запісам літары «Uu» дзеля азначэньня гуку, для якога тады не існавала асобнай літары («у нескладовае»). | ||||
| **** «Мягкі знак» азначаецца не асобнай графемаю, а, у залежнасьці ад месца ў слове, запісам варыянту «Ll» ці знаку acute перад месцам мяккага знаку. | ||||
У 19 стагодзьдзі некаторыя польскія пісьменьнікі й беларускія пісьменьнікі з польскага культурнага асяродзьдзя карысталіся лацінскім пісьмом, выключна ці часткова, у сваіх працах, напісаных па-беларуску. Асабліва, Ян Чачот, Паўлюк Багрым, Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч, Францішак Багушэвіч, Адам Гурыновіч. Рэвалюцыйны дэмакрат Кастусь Каліноўскі друкаваў лацінскім пісьмом беларускамоўную газету «Мужыцкая праўда» (у арыгінале: «Mużyckaja prauda»; 6 нумароў у 1862 – 1863 гадах).
Такое ўвядзеньне лацінскага пісьма дзеля запісу мовы з даўняю кірылічнай традыцыяй часам тлумачаць тым, што пісьменнікі 19 стагодзьдзя ня ведалі гісторыі беларускае мовы ці самой мовы, або тым, што ў тых асяродках кнігадруку, дзе публікаваліся тыя пісьменьнікі, было немагчыма набыць ці выкарыстаць кірылічны друкарскі шрыфт. Дунін-Марцінкевіч спасылаўся на довад, што яго чытацкая аўдыторыя, асабліва сялянская, была ў пэўнай ступені знаёмая з польскай графікай, але, ня маючы доступу да рускамоўнай адукацыі, не магла чытаць кірыліцай.
Звычай лацінскага запісу беларускага тэксту паступова зьнікаў з ужытку напрацягу першай чвэрці 20 стагодзьдзя, хоць яшчэ ў пачатку 20 стагоддзя шматлікія беларускія выданьні друкаваліся выключна ці часткова лацінкай, як напрыклад:
- Газэта «Наша доля» (1906).
- Газэта «Наша Ніва» (нумары з перыяду 10 лістапада 1906 – 31 кастрычніка 1912) — выходзіла і кірыліцай, і лацінкай (падзагалоўкі нумароў у арыгінале: «Выходзиць раз у тыдзень рускімі і польскімі літэрамі» і «Wychodzić szto tydzień ruskimi i polskimi literami» [sic]).
- Цётка, «Скрыпка беларуская» і «Хрэст на свабоду»}} — зборнікі вершаў.
- Цётка, «Першае чытаньне для дзетак-беларусаў» — спроба стварэньня пачатковай дзіцячай чытанкі па-беларуску.
- Янка Купала, «Гусьляр» (1910) — зборнік вершаў.
- Баляслаў Пачопка, «Беларуская граматыка» (1915, надрукаваная ў 1918 годзе) — беларуская граматыка на аснове лацінскага альфабэту. Лічылася беларускімі мовазнаўцамі, напрыклад, Сьцяпанам Некрашэвічам, падрыхтаванай ненавукова й з парушэньнямі законаў беларускай мовы.
Пасля заняцьця ў часе I Сусьветнай вайны Віленшчыны й Зах. Беларусі нямецкімі войсками, за беларускай моваю быў прызнаны афіцыйны статус у пісьмовай форме тагачаснай беларускай «лацінкі». У 1917 нямецкімі ўладамі выдаваліся пашпарты на нямецкай і беларускай мовах (лацінкай).
У 1920-я гады ў БССР, напрыклад, на Беларускай Акадэмічнай канферэнцыі па рэформе правапісу й азбукі (1926), выказваліся прапановы разгледзець пераход на лацінскі альфабэт (напрыклад, Зьміцер Жылуновіч, дзеля «большай прагрэсіўнасьці беларускае граматыкі»). Але супраць гэтых прапановаў запярэчылі такія беларускія мовазнаўцы, як, напрыклад, Вацлаў Ластоўскі.
У 1920-я – 1939 гады, пасьля падзелу Беларусі (1921) паміж Польшчай і СССР, лацінскі алфавіт далей ужываўся ў беларускім друку Заходняй Беларусі, у каля 35% заходнебеларускіх выданьняў. Браніслаў Тарашкевіч упершыню ўвёў меркаваны выклад беларускага лацінскага альфабэту й колькі зьвязаных граматычных правілаў у 5-е (неафіцыйнае) выданьне сваёй граматыкі (Вільня, 1929).
| Aa | Bb | Cc | Ćć | Čč | Dd | Ee | Ff | Gg | Hh |
| Ii | Jj | Kk | Ll | Łł | Mm | Nn | Ńń | Oo | Pp |
| Rr | Ss | Śś | Šš | Tt | Uu | Ŭŭ | Ww | Yy | Zz |
| Žž | Źź |
Лацінскі альфабэт у беларускай мове выкарыстоўваўся на акупаваных нямецкімі войскамі землях Беларусі (1941 – 1944 гады), і ў Празе, беларускай дыяспарай (1920-я – каля 1945 гады)
Пасьля Другой сусьветнай вайны беларуская мова ў лацінскім запісе выкарыстоўвалася беларускаю дыяспарай у не-савецкай Еўропе (і пэўныя прыклады ў Польшчы) і ў Амерыцы (асабліва, у Заходняй Германіі і ў ЗША). У 1962 годзе, Ян Станкевіч прапанаваў цалкам іншы вы́клад беларускага лацінскага альфабэту.
| Oo | Aa | Ee | Bb | Cc | Ćć | Čč | Dd | Ff | Gg |
| Hh | Chch | Ii | Jj | Kk | Ll | Łł | Mm | Nn | Ńń |
| Pp | Rr | Śś | Šš | Tt | Vv | Uu | Ŭŭ | Dzdz | Dźdź |
| Dždž | Zz | Źź | Žž |
[рэдагаваць] Літаратура
- Ad. Stankiewič. Biełaruskaja mowa ŭ škołach Biełarusi – Wilnia : Wydawiectwa „Biełaruskaje krynicy“. Bieł. Druk. Im. Fr. Skaryny ŭ Wilni Ludwisarskaja 1, 1928 ; Менск : Беларускае коопэрацыйна-выдавецкае таварыства ″Адраджэньне″, 1993 [факсімільн.]
- Б. Тарашкевіч. Беларуская граматыка для школ. – Вільня : Беларуская друкарня ім. Фр. Скарыны, 1929 ; Мн. : «Народная асвета», 1991 [факсімільн.]. – Выданьне пятае пераробленае і пашыранае.
- Да рэформы беларускай азбукі. // Працы акадэмічнае канферэнцыі па рэформе беларускага правапісу і азбукі. – Мн. : [б. м.], 1927.
- Дунін-Марцінкевіч В. Творы / [Уклад., прадм. і камент. Я. Янушкевіча]. – Мн. : Маст. літ., 1984.
- К. Калиновский: Из печатного и рукописного наследия/Ин-т истории партии при ЦК КП Белоруссии – фил. Ин-та марксизма-ленинизма при ЦК КПСС. – Мн.: Беларусь, 1988. ISBN 5-338-00024-5
- Сцяпан Некрашэвіч. Садаклад па рэформе беларускага правапісу на акадэмічнай канферэнцыі 1926 г. // Выбраныя навуковыя працы акадэміка С. Н. Некрашэвіча: Да 120-годдзя з дня нараджэння / НАН Беларусі; Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа; Навук. рэд. А. І. Падлужны. – Мн.: 2004. ISBN-985-08-0580-3
- Як правільна гаварыць і пісаць пабеларуску. Беларускія корэспондэнцыйныя курсы ў Празе. – Прага : Dr. Jan Ermačenko, Běloruské vydavatelství, 1941 ; Менск : Беларускае коопэрацыйна-выдавецкае таварыства ″Адраджэньне″, 1992 [факсімільн.]. – © Міжнародная асацыяцыя беларусістаў, 1992. – © Беларускае таварыства архівістаў, 1992.
- Ян Станкевіч. Б. Тарашкевіч: Беларуская граматыка для школ. Выданьне пятае пераробленае і пашыранае. Вільня. 1929 г., бал. 132 + IV [1930–1931] // Ян Станкевіч. Збор твораў у двух тамах. Т. 1. – Мн.: Энцыклапедыкс, 2002. ISBN 985-6599-46-6
- Ян Станкевіч. Беларуская Акадэмічная Конфэрэнцыя 14.—21.XI.1926 і яе працы дзеля рэформы беларускае абэцэды й правапісу (агульны агляд) [1927] // Ян Станкевіч. Збор твораў у двух тамах. Т. 1. – Мн.: Энцыклапедыкс, 2002. ISBN 985-6599-46-6
- Ян Станкевіч. Як правільна гаварыць і пісаць пабеларуску (Пастановы Зборкаў Чысьціні Беларускае Мовы) [Вільня, 1937] // Ян Станкевіч. Збор твораў у двух тамах. Т. 1. – Мн.: Энцыклапедыкс, 2002. ISBN 985-6599-46-6
- Ян Станкевіч. Які мае быць парадак літараў беларускае абэцады [1962] // Ян Станкевіч. Збор твораў у двух тамах. Т. 2. – Мн.: Энцыклапедыкс, 2002. ISBN 985-6599-46-6
[рэдагаваць] Глядзіце таксама
BGN/PCGN раманізацыя беларускай мовы
