Бел-чырвона-белы сьцяг

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі.
Перайсьці да: навігацыі, пошуку
Бел-чырвона-белы сьцяг

Бел-чырво́на-бе́лы сьцяг — гістарычны нацыянальны сьцяг беларусаў[1], дзяржаўны сьцяг Беларускай Народнай Рэспублікі (1918—1919) і Рэспублікі Беларусь (1991—1995). Уяўляе сабою палотнішча памерамі 1:2, з трох роўных гарызантальных палосаў — дзьвюх белых і адной чырвонай між імі.

Зьмест

[рэдагаваць] Гісторыя

[рэдагаваць] Паходжаньне

Сьцяг кавалерыі ВКЛ у бітве пад Воршай

Няма адназначнасьці датычна паходжаньня бел-чырвона-белага сьцяга. У пачатку 1990-х гадоў папулярызавалася легенда, якая адносіць стварэньне сымбалю да невядомае бітвы (магчыма, пад Грунвальдам), дзе паранены князь падняў як сьцяг над галавою акрываўленую стужку і павёў войска да перамогі[2]. Тым часам навуковая вэрсія паходжаньня бел-чырвона-белага сьцяга грунтуецца на правілах геральдыкі і вэксілялёґіі, паводле якіх сьцяг дзяржавы ці роду ўтвараўся з колераў гербу — у гэтым выпадку «Пагоні» (белы і чырвоны)[3][4].

Першыя дакумэнтальныя згадкі пра бел-чырвона-белы сьцяг адносяцца да позьняга Сярэднявечча, а першым дакумэнтальным сьведчаньнем лічыцца карціна XVI стагодзьдзя, прысьвечаная Бітве пад Воршай[3][4]. Вялікалітоўская кавалерыя карысталася сьцягам Сьвятога Юрыя (чырвоны крыж на белым палотнішчы), які, хутчэй за ўсё, зрабіўся прататыпам бел-чырвона-белага сьцяга[5]. Таксама існуюць згадкі пра бел-чырвона-белыя сьцягі на карціне, прысьвечанай бітве пад Кірхгольмам[6].

Рэканструкцыя выгляду харугвы часоў Бітвы пад Грунвальдам

Вядома, што беларускія дасьледнікі браты Іван і Антон Луцкевічы знайшлі ў адным з аль-кітабаў зьвесткі пра татарскую коньніцу, якая брала ўдзел у Грунвальдзкай бітве пад бел-чырвона-белы сьцягам Вітаўта Вялікага з нашытымі на яго паўмесяцам і зоркай. Менавіта з прычыны прыналежнасьці бел-чырвона-белага палотнішча да выбітнага вялікага князя дзеячы нацыянальна-вызвольнага руху пачалі актыўна прапагандаваць яго як гістарычны сьцяг беларусаў. Аднак сучасныя дасьледнікі ня здолелі знайсьці адпаведны аль-кітаб з апісаньнем Грунвальдзкай бітвы[7]. Таксама вядома, што ў XVI—XVIII стст. беларускія татары выстаўлялі войска пад уласнай харугвай бел-чырвона-белага колеру з выявай па цэнтры паўмесяца і зоркі[3].

Пасьля Люблінскай уніі (1569) рабіліся спробы стварыць аб’яднаны сьцяг для абодвух гаспадарстваў-чальцоў Рэчы Паспалітай — Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага. Гэтак, у 1605 годзе вялікі князь літоўскі і кароль польскі Жыгімонт III Ваза пачаў ужываць трохпалосны чырвона-бела-чырвоны сьцяг, а крыху пазьней зьявіўся бела-чырвона-бела-чырвоны сьцяг. Аднак такі сымбаль не прыжыўся, і дамінаваць пачаў польскі бела-чырвоны сьцяг[3].

З канца XVIII ст. і да сярэдзіны XIX ст. пытаньне пра беларускую нацыянальную сымболіку зьнялося з гісторыі Беларусі, але зноў узьнікла ў час паўстаньня 1863—1864 гадоў, калі К. Каліноўскі вярнуўся да гербу «Пагоня». Ёсьць падставы меркаваць, што ён адрадзіў да жыцьця і бел-чырвона-белы сьцяг[3]: у Віленскім гістарычна-этнаграфічным музэі захоўваецца трыкутны сьцяжок тых часоў, на якім у сярэдзіне, уздоўж белага поля, праведзена чырвоная паласа[8].

[рэдагаваць] Колеры

Вежа Мірскага замка

Наогул, белы і чырвоны колеры зьяўляюцца даволі ўласьцівымі для беларускай культуры. Чырвоныя элемэнты на белай асноведзі лічацца найбольш распаўсюджаным спалучэньнем колераў у беларускім арнамэнце[9], у сваю чаргу адметнасьцю беларускага гатычнага дойлідзтва зьяўляецца спалучэньне чырвонай цаглянай муроўкі зь белымі атынкаванымі нішамі[10]. Як вядома, гербы ваяводзтваў Вялікага Княства Літоўскага, што займалі тэрыторыю сучаснай Беларусі, паводле свайго каляровага вырашэньня найбольш адпавядалі чырвона-белай гаме[11].

На думку дасьледнікаў гісторыі духоўнае культуры, спалучэньне белага і чырвонага колераў сягае часоў індаэўрапейскага адзінства. Паводле вядомага індаэўрапеіста і славіста В. Іванова: «Індаэўрапейская герархічная сымболіка колераў вызначаецца суаднесенасьцю найвышэйшага (сьвятарскага) рангу зь белым колерам, наступнага па значэньні сацыяльнага рангу — ваярскага — з чырвоным колерам...»[12].

У хрысьціянскай традыцыі чырвоны колер на белым тле — знак Хрыстовае пакуты, пралітае за чалавецтва крыві. На карціне Альбрэхта Альтдорфэра «Ўваскрасеньне Хрыста» (1518) уваскрослы Збаўца трымае белую харугву з чырвонаю паласой пасярэдзіне[10].

Вядома, што бел-чырвона-белая стужка ўваходзіла ў камплект адзеньня беларускіх царкоўных герархаў[3].

[рэдагаваць] Выкарыстаньне

Нацыянальны сьцяг над будынкам Народнага Сакратарыяту БНР на Высокім Рынку (Менск, 1918)

Бел-чырвона-белая сымболіка актыўна выкарыстоўвалася беларускім нацыянальным рухам канца XIX — пачатку ХХ стагодзьдзя. У 1909—1912 гадох стужкі гэтых колераў ўжываліся студэнтамі-беларусамі ў Санкт-Пецярбургу[13]. У 1916 годзе сьцяг зь бел-чырвона-белым палотнішчам мела арганізацыя «Сувязь незалежнай Беларусі», якой кіраваў Вацлаў Ластоўскі[13].

Паводле шматлікіх сьведчаньняў, праект сучаснай выявы бел-чырвона-белага сьцяга распрацаваў інжынэр Клаўдзі Дуж-Душэўскі не пазьней за 1917 год. Дакладная дата распрацоўкі і зацьверджаньня не вядомая[14]. У 1934 годзе К. Душ-Душэўскі пісаў у сваіх успамінах[15]: «цікава адзначыць, што беларусы ўважалі сваім дзяржаўным сьцягам той, што і летувісы, г. зн. белую Пагоню на чырвоным полі, але нацыянальнага сьцяга не было. Мне давялося зрабіць некалькі праектаў нацыянальнага сьцяга, і адзін зь іх быў прыняты, менавіта: бел-чырвона-белы. Ад таго часу гэты сьцяг і лічыцца за беларускі нацыянальны сьцяг».

Пасьля Лютаўскай рэвалюцыі бел-чырвона-белым сьцягам пачалі ўсё часьцей карыстацца як сьцягам беларусаў наогул. У сакавіку 1917 году значкі з малюнкам бел-чырвона-белага сьцяга ўжо прадаваліся ў Менску[13]. На 1-й сэсіі Беларускай цэнтральнай рады (Менск, 5 жніўня 1917) было пастаноўлена, што ўсе вайскоўцы-беларусы мусяць насіць бел-чырвона-белую стужку як дадатковы знак адрозьненьня[16].

7 сьнежня 1917 году ў Менску пад бел-чырвона-белымі сьцягамі распачаў сваю працу Першы Ўсебеларускі зьезд, аднак 18 сьнежня а 3-й гадзіне ночы бальшавікі разагналі яго з дапамогай салдатаў. Менавіта адгэтуль бел-чырвона-белы сьцяг пачаў успрымацца ў масавай сьвядомасьці як нацыянальны сьцяг беларусаў[13].

Паштоўка часоў БНР

Упершыню беларускі сьцяг узьняўся над будынкам губэрнатарскага палацу ў Менску пасьля выгнаньня зь места бальшавікоў 19 лютага 1918 году[17]. Неўзабаве ён зрабіўся дзяржаўным сьцягам Беларускай Народнай Рэспублікі.

У 1920 годзе гэтым сьцягам, як беларускім і дзяржаўным, карысталіся кіраўніцтва Слуцкага паўстаньня і вайсковыя фармаваньні Булак-Балаховіча. У 1920—1922 гадох факт існаваньня беларускага бел-чырвона-белага сьцяга перашкодзіў праекту Л. Гросвальдса, які прапаноўваў падобны сьцяг на ролю дзяржаўнага сьцяга незалежнай Латвіі[18].

Паміж 1921 і 1939 гадамі бел-чырвона-белы сьцяг актыўна выкарыстоўваўся нацыянальна-вызваленчым рухам у акупаванай Польшчай Заходняй Беларусі: як палітычнымі партыямі (Беларуская хрысьціянская дэмакратыя, БСРГ), так і непалітычнымі арганізацыямі, як Таварыства беларускай школы[19]. Беларуская нацыянальная сымболіка ўжывалася ва ўсіх беларускіх школах і гімназіях, на мітынгах працоўных, беларускім студэнцтвам[3]. Цікава, што швадрон уланаў войска міжваеннае Польскае Рэспублікі, у якім служылі беларускія татары, меў двузубы белы вымпэл з гарызантальнаю чырвонай паласой, на якой разьмяшчаліся зялёная зорка і паўмесяц[10].

У пэрыяд з 1924 па 1927 год БССР фактычна ня мела свайго дзяржаўнага сьцяга. Паводле ўспамінаў удзельнікаў канфэрэнцыі па рэформе беларускай мовы 1926 году, памяшканьне будынка ў Менску, дзе яна праводзілася, упрыгожвала бел-чырвона-белае сонца зь пяцьцю бел-чырвона-белымі праменямі[20]. Цікава, што ў 1927 годзе абмяркоўваўся праект гербу БССР, які ў агульных рысах паўтараў герб СССР, але меў бела-чырвона-белую стужку замест чырвонай. Праект прайшоў некалькі інстанцыяў, аднак Прэзыдыюм ЦВК у выніку ўсё ж пастанавіў зрабіць стужку чырвонай[21].

У Другую сусьветную вайну бел-чырвона-белы сьцяг разам зь іншымі нацыянальнымі сымбалямі вярнуў да ўжытку калябарацыйны беларускі ўрад (Беларуская Цэнтральная Рада). Але як сьведчыць распараджэньне Рэйхсміністра па акупаваных усходніх тэрыторыях (14 чэрвеня 1944)[22], гэтае выкарыстаньне было неафіцыйным да апошніх дзён нямецкае акупацыі. Шырока вядомае распараджэньне, быццам падпісанае гаўляйтэрам Беларусі В. Кубэ і надрукаванае ў газэце «Раніца» (27 чэрвеня 1942), пра дазвол карыстацца бел-чырвона-белым сьцягам побач зь нямецкай сымболікай «пры сьвяткаваньнях або для абазначэньня беларускай нацыянальнасьці» апынулася, паводле вынікаў пазьнейшых дасьледаваньняў, тагачаснай дэзінфармацыяй, вінаватых у якой нямецкія акупацыйныя ўлады так і не знайшлі[23].

Сёньня супраціўнікі нацыянальнага адраджэньня часта ўжываюць гэты факт для дыскрэдытацыі сваіх апанэнтаў, абвінавачваючы іх у фашызьме. Пры гэтым звычайна замоўчваецца, што аналягічным чынам нямецкія вайсковыя фармаваньні выкарыстоўвалі цяперашнія сьцягі Бэльгіі, Латвіі, Летувы, Нарвэгіі, Нідэрляндаў, Расеі, Украіны, Францыі, Эстоніі і некаторых інш. краінаў Эўропы й Азіі.

[рэдагаваць] Сучаснасьць

Барэт беларускіх ПДВ да 1995 г.

Афіцыйнае прызнаньне бел-чырвона-белага сьцяга і «Пагоні» як нацыянальных сымбаляў беларусаў адбылося ў 1990 годзе разам з прыняцьцем Дэклярацыі аб сувэрэнітэце Беларусі. Пад гэтай сымболікай прайшлі красавіцкія і травенскія забастоўкі працоўных Беларусі 1991 году, якія адыгралі сваю ролю ў крушэньні таталітарызму ў краіне[3]. А 19 верасьня 1991 году Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь прыняў законы «Аб Дзяржаўным сьцягу Рэспублікі Беларусь» і «Аб Дзяржаўным гербе Рэспублікі Беларусь». Дзяржаўным гербам Беларусі зрабіўся старажытны беларускі герб «Пагоня», Дзяржаўным сьцягам Беларусі — Бел-чырвона-белы сьцяг[3].

Аднак у 1995 годзе пасьля ініцыяванага прэзыдэнтам Аляксандрам Лукашэнкам рэфэрэндуму, які супярэчыў Канстытуцыі Беларусі і дзейнаму заканадаўству[24][25][26][27], бел-чырвона-белы сьцяг разам з гербам «Пагоня» пазбавілі статусу афіцыйных дзяржаўных сымбаляў.

16 траўня 1995 году кіраўнік справамі прэзыдэнта Рэспублікі Беларусь І. Ціцянкоў зьняў з даху Дома ўраду бел-чырвона-белы сьцяг ды разарваў колішні дзяржаўны сымбаль Беларусі «на сувэніры»[28]. Падначалены Лукашэнкі асабіста расьпісаўся на кожным з кавалкаў, што зафіксавалі на відэа[29].

Пасьля гэтага бел-чырвона-белы сьцяг разам з «Пагоняю» трапіў пад негалосную забарону[17]. Нягледзячы на яе, у Беларусі гэтым сьцягам як нацыянальным працягваюць карыстацца некаторыя апазыцыйныя беларускія арганізацыі. Апроч таго, бел-чырвона-белы сьцяг актыўна выкарыстоўваецца ў спартовых і культурных мерапрыемствах па-за межамі краіны[30][31], а таксама беларускімі эмігранцкімі арганізацыямі.

[рэдагаваць] Нацыянальны сьцяг беларусаў у мастацтве

Бел-чырвона белы сьцяг прысутнічае ў шматлікіх літаратурных і музычных творах, малярстве.

У гімне Беларускай Народнай Рэспублікі «Мы выйдзем шчыльнымі радамі» (словы Макара Краўцова, музыка Ўладзімера Тэраўскага) маюцца наступныя радкі:

«

Няхай жыве магутны, сьмелы
Наш беларускі вольны дух.
Штандар наш бел-чырвона-белы,
Пакрый сабой народны рух.

 »

Словы «Пад штандарам бел-чырвона-белым век у шчасьці жыві, беларускі народ!» завяршаюць песьню «Жыві, Беларусь!» (тэкст Уладзімера Някляева[32], музыка Васіля Раінчыка), якая прэтэндавала на гімн незалежнай Беларусі. Уладзімер Някляеў таксама зьяўляецца аўтарам словаў песьні «Сьцяг», якую выконвае музыка Зьміцер Вайцюшкевіч[33].

[рэдагаваць] Бел-чырвона-белае спалучэньне колераў у беларускай сымболіцы

  • Шляхецкі герб «Котвіч»

  • Ротны сьцяг беларускай гусарскай харугвы, 1776—1783

  • Значок 19-га Літоўскага ўланскага палку

  • Галаўны ўбор палкоўніка Беларускага гусарскага палку, 1824—1825

  • Ківер ніжніх чыноў Гарадзенскага лейб-гвардыі гусарскага палку, 1824—1825

  • Герб Віцебскай губэрні (1840) з фондаў Дэпартамэнту Геральдыі Расейскае імпэрыі[36]

  • Малюнак гербу Лепеля (1850) з фондаў Дэпартамэнту Геральдыі[37]

  • Сьцяг Беларускага адмысловага батальёну (1920)

  • Вымпэл Беларускага параходзтва (1932)

[рэдагаваць] Па-за межамі Беларусі

Выкарыстаньне бела-чырвона-белага спалучэньня колераў на іншых сьцягох і эмблемах:

[рэдагаваць] Муніцыпальныя ўтварэньні

[рэдагаваць] У спорце

Сьцяг таксама выкарыстаюць спартовыя клюбы:

[рэдагаваць] Глядзіце таксама

[рэдагаваць] Крыніцы

  1. ^ М. А. Ткачоў. Беларускія нацыянальныя сімвалы // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 1: А — Беліца / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: М. В. Біч і інш.; Прадм. М. Ткачова; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1993. С. 391.
  2. ^ Вінцук Вячорка. Пра герб і сцяг. — Мн.: Беларусь, 1993.
  3. ^ a b c d e f g h i М. А. Ткачоў. Беларускія нацыянальныя сімвалы // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 1: А — Беліца / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: М. В. Біч і інш.; Прадм. М. Ткачова; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1993. С. 393.
  4. ^ a b Як узніклі нашы дзяржаўныя сімвалы? // 150 пытанняў і адказаў з гісторыі Беларусі / Уклад. Іван Саверчанка, Зьміцер Санько. — Вільня: Наша Будучыня, 2002.
  5. ^ М. Ткачев. Национальные символы: народ и история. // «Гербовед» №9 (21), 1997.
  6. ^ a b Уладзімір Давыдоўскі. Сімвалы Беларусі // «Абажур» №3 (78), 2009. С. 38. [1]
  7. ^ Басаў А. Н., Куркоў І. М. Флагі Беларусі ўчора і сёння / Пер. А. Н. Найдовіч. — Мн.: Полымя, 1994. С. 18—19.
  8. ^ Цітоў А. Наш сімвал — Пагоня: Шлях праз стагоддзі. — Мн.: Полымя, 1993. С. 29.
  9. ^ Фадзеева В. Я. Арнамент // Этнаграфія Беларусі. — Мн. : БелЭн, 1989. С. 36.
  10. ^ a b c Вячорка В. «Кроў лягла чырвонай паласой» // З гісторыяй на «Вы»: Публіцыстычныя артыкулы. — Мн.: Беларусь, 1991. С. 355—369.
  11. ^ Басаў А. Н., Куркоў І. М. Флагі Беларусі ўчора і сёння / Пер. А. Н. Найдовіч. — Мн.: Полымя, 1994. С. 17.
  12. ^ Иванов В. В. Цветовая символика в географических названиях в свете данных типологии (К названию Белоруссии) // Балто-славянские исследования. 1980. — М., 1981. С. 166.
  13. ^ a b c d Басаў А. Н., Куркоў І. М. Флагі Беларусі ўчора і сёння / Пер. А. Н. Найдовіч. — Мн.: Полымя, 1994. С. 19.
  14. ^ Сяргей Харэўскі. Клаўдзi Дуж-Душэўскi. Сьцяг // «Наша Ніва» № 6, 1998. С. 15.
  15. ^ Слуцкі збройны чын 1920 г. у дакумэнтах і ўспамінах / Укл. А. Гесь, У. Ляхоўскі, Ул. Міхнюк. — Мн.: Энцыклапедыкс, 2001. С. 272.
  16. ^ Ф. Турук. Белорусское движение. Очерк истории национального и революционного движения белоруссов. — Москва: Государственное издательство, 1921; Мн.: Картографическая фабрика Белгеодезии, 1994. С. 95.
  17. ^ a b А. Латышонак. Дзяржаўная сымболіка Беларускай Народнай Рэспублікі // Жаўнеры БНР. — Беласток-Вільня, 2009.
  18. ^ Басаў А. Н., Куркоў І. М. Флагі Беларусі ўчора і сёння / Пер. А. Н. Найдовіч. — Мн.: Полымя, 1994. С. 18.
  19. ^ Андрэй Вашкевіч. Нашы сьцягі над Заходняй // Arche, №4 (55) — 2007.
  20. ^ Басаў А. Н., Куркоў І. М. Флагі Беларусі ўчора і сёння / Пер. А. Н. Найдовіч. — Мн.: Полымя, 1994. С. 22—23.
  21. ^ Насевіч В. Л. Гэты сцяг пачынаўся так... // «Чырвоная Змена» № 42 (13900), 20 красавіка 1995.
  22. ^ Цітоў А. К. Сфрагістыка і геральдыка Беларусі. — Мн.: РІВШ БДУ, 1999. С. 156
  23. ^ Цітоў А. К. Сфрагістыка і геральдыка Беларусі. — Мн.: РІВШ БДУ, 1999. С. 155.
  24. ^ Міхаіл Пастухоў. Ці законны рэфэрэндум 1995 году адносна наданьня дзяржаўнага статусу расейскай мове? // Аняменне. З кронікі знішчэння беларускай мовы. — Вільня: Gudas, 2000. ISBN 998-6951-82-7.
  25. ^ Сяргей Запрудзкі. Грамадзкае сьцьвярджэньне беларускай мовы і парушэньні правоў беларускамоўных людзей // Аняменне. З кронікі знішчэння беларускай мовы. — Вільня: Gudas, 2000. ISBN 998-6951-82-7.
  26. ^ Сяргей Запрудзкі. Моўная палітыка ў Беларусі ў 1990-я гады // Архэ Пачатак № 1 (21) — 2002.
  27. ^ Сяргей Навумчык. Парушэньні ў часе рэфэрэндуму — 1995 // Радыё Свабода, 14 траўня 2009 г.
  28. ^ Чырвона-зялёны дзень // Дзедзіч № 3 (22), травень 2003. С. 1.
  29. ^ Зянон Пазьняк: «У мяне пацяклі сьлёзы» (аўдыё) // «Радыё Свабода», 18 верасьня 2006.
  30. ^ «Тры чарапахі» замест «Кацюшы» // «Наша Ніва», 8 верасьня 2008.
  31. ^ Слушать хорошую музыку стоит вместе!(рас.). Белорусские новости (27.08.2007). Праверана 16 кастрычніка 2010 г.
  32. ^ «Жыві, Беларусь!» Гімн на словы Някляева // «Наша Ніва», 26 сьнежня 2010.
  33. ^ Пэрсанальны сайт Зьміцера Вайцюшкевіча Праверана 9 красавіка 2011 г.
  34. ^ А. В. Русецкий, Ю. А. Русецкий Художественная культура Витебска с древности до 1917 года. — Мн.: БелЭн, 2001. — 288 с.: ил. — ISBN 985-11-0215-6.
  35. ^ О. Рево. Гербы городов Полоцкой и Витебской губерний Российской империи // «Наука и Жизнь» №7, 1998.
  36. ^ Цітоў А. К. Геральдыка Беларусі. — Мн.: МФЦП, 2010. С. 118.
  37. ^ Цітоў А. К. Геральдыка Беларусі. — Мн.: МФЦП, 2010. С. 71.
  38. ^ Котвіч // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 4: Кадэты — Ляшчэня / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1997. С. 244.
  39. ^ Віктар Хурсік. Яны адступалі да Парыжу... // «Дзеяслоў» №5, 2003.
  40. ^ Вялікае Княства Літоўскае(рас.) Vexillographia.ru Праверана 3 сакавіка 2011 г.
  41. ^ Сьцягі БНР(рас.) Vexillographia.ru Праверана 11 верасьня 2010 г.
  42. ^ Вымпэл Беларускага параходзтва(рас.) Vexillographia.ru Праверана 11 верасьня 2010 г.

[рэдагаваць] Літаратура

[рэдагаваць] Вонкавыя спасылкі

Атрымана з «http://be-x-old.wikipedia.org/w/index.php?title=Бел-чырвона-белы_сьцяг&oldid=1221676»
Асабістыя прылады
Прасторы назваў

Варыянты
Дзеяньні
Навігацыя
Удзел
Інструмэнты
На іншых мовах