Бітва на Нёмане

Бітва на Нёмане
Польска-савецкая вайна
Дата: 20—26 верасьня, 1920 году Месца: Гарадзенскі рэгіён Вынік: Перамога польскага войска, што сталася заканчэньнем вайны
Супернікі
Польшча	РСФСР
Камандуючыя
Юзэф Пілсудзкі Эдвард Рыдз-Сьміглы Леанард Скерскі	Міхаіл Тухачэўскі Уладзімір Лазарэвіч Мікалай Салагуб
Колькасьць
97 000	каля 100 000
Страты
7000	каля 40 000

Бітва на Нёмане (па-польску: Bitwa nad Niemnem, па-расейску: Сражение на Немане) — апошняя значная бітва ў польска-савецкай вайне 1919—1920 гадоў. Працягвалася з 20 верасьня да 26 верасьня (некаторыя лічаць да 28 верасьня). Другая па значнасьці перамога польскага войска, пасьля Цуду пад Варшаваю, якая скончыла разгром Чырвонай Арміі Заходняга фронту і ў выніку прывяло да падпісаньня Рыскай мірнай дамовы (1921).

Плянаваньне

Падрыхтоўка Тухачэўскага

26 жніўня Заходні фронт Міхаіла Тухачэўскага спыніўся на лініі рэк Нёман, Шчара і Сьвіслач. Сюды сьцягваліся савецкія рэзэрвы. За кароткі час былі адноўлены амаль усе дывізыі разьбітыя пад Варшаваю. Пад камандаю Тухачэўскага знаходзілася каля 73 тысяч жаўнераў і 220 гармат. Галоўнакамандуючы Чырвонай Арміяй Сяргей Камянеў, загадаў рыхтавацца да новага наступу.

Камандуючы Фронту зьбіраўся правесьці наступ сіламі трох армій, захапіць Беласток і Берасьце, а пасьля нанесьці удар у накірунку Любліна. Уары павінны былі наносіць: 3 Армія Ўладзіміра Лазарэвіча (шэсьць дывізый), 15 Армія Корка (чатыры дывізыі) і 16 Армія Салагуба (чатыры дывізыі).

Тухачэўскі разьлічваў таксама на дапамогу воска перакінутага з фінскага фронту.

Растаноўка Чырвонага войска

• 3 Армія Уладзіміра Лазарэвіча (паўночнае крыло Заходняга Фронту)
  • тры дывізыі (5, 6, 56 Стралковыя Дывізыі) занялі рубеж ад летувискай граніцы па Сьвіслач
  • у рэзэрве знаходзіліся 2, 21 Стралковыя Дывізыі ды 33 Кубанская дывізыя

• 15 Армія Аўгуста Корка (цэнтр групіроўкі фронту)
  • 11 і 16 Стралковыя Дывізыі па раке Сьвіслач
  • рэзэрв стваралі 27 Стралковая Дывізыя і аддзелы «ВУАР»(ВОХР)

• 16 Армія Мікалая Салагуба
• 17 і 48 Стралковая Дывізыя занялі пазыцыі на поўдні ад Сьвілачы
• 8 і 10 Стралковыя дывізыі былі рэзэрвам Арміі.

• 4 Армія – (паўднёвае крыло Заходняга Фронту)
• 17 Дывізыя Кавалерыі ды 19, 55, 57 Сталковыя Дывізыі трымалі пінскі накірунак.

Падрыхтоўка Польскага войска

10 верасьня ў Штабе Галоўнанкамандуючага ў Берасьці пры ўдзеле камандуючых 2 і 4 Армій Юзэф Пілсудскій прадставіў плян апэрацыі бітвы на Нёмане і Шчары.

На думку камандуючага патрэбны быў – удар ў кірунку Гародні і Ваўкавыску, каб зьвязаць асноўныя сілы бальшавікоў. Адначасова ўдарная група 2 Арміі мусіла шыбкім маршам прайсьці праз летусіскую тэрыторыю і выйсьці ў глыбокія тылы Чырвонай Арміі, якая загразьне ў баях на лініі Нёмана.

Загад ад 19 верасьня ўдакладніў заданьні армій, апэрацыйным групоўкам і асобным адзінкам. На правядзеньне апэрацыі былі вызначаны:

• 2 Армія гэн. Эдвард Рыдз-Сміглага ў складзе : 1 ДП Лег, 3 ДП Лег, 17 ДП, 21 Горная дывізыя, 22 Дывізыя Добраахвотнікаў, 1 Дывізыя Літоўска-Беларуская, 2 i 4 Брыгада Каваэлерыі, Групоўка Цяжкай артылерыі.
• 4 Армія гэн. Леанарда Скерскага ў складзе 11, 14, 15, 16ДП.

Абедзьве арміі налічвалі 67 тысяч жаўнераў і 432 гарматы.

Растаноўка Войска Польскага

• 2 Армія Рыдза-Сімглага
  • левае крыло арміі – паўночная ўдарная група - 1 Дывізыя Пяхоты Легіёнаў і 1 дывізыя Літоўска-Беларуская, а таксама 2 і 4 Брыгада Кавалерыі павінны былі правесьці атаку па асі Сейны – Друскенікі, прабіцца на тэрыторыю Летувы, а пасьля, выкарыстоўваючы наступ галоўных сілаў на гарадзенскім накірунку,рушыць на Ліду.
  • 17 Дывізыя пяхоты абараняла Сувальшчыну перад магчымай атакаю летувіскага войска
  • цэнтр 2 Арміі: 21 і 22 дывізыі узмоцненыя Групоўкаю Цяжкай Артылерыі павінны былі наступаць на Гародню
  • правае крыло Арміі: 3 Дывізыя пяхоты легіёнаў атрымала загад апанаваць пераправамі на Нёмане ў ваколіцах Мастоў.

• 4 армія Скерскага
  • Павінна была захапіць на працягу двух дзён ад пачатку наступу Ваўкавыск, значны чыгуначны вузел на лініях Беласток-Ліда і Беласток-Баранавічы і быць гатоваю замкнуць кола акружэньня з паўднёвага боку.

Вайсковыя дзеяньні

Баі за Гародню

20 верасьня 21 Горная Дывізыя ген. Анджэя Галіцы і 22 Дывізыя Добраахвотнікаў палк. Адама Коца ударылі па 5 і 6 Стралковых дывізыях, каб выправіць палажэньне адддзелаў і стварыць найлепшыя варункі для наступу.

Для бальшавікоў гэта было зусмі нечакана. Яны сьпешна пачалі адыход у бок Гарадзенскіх фартоў. Адначасова 3 ПДЛ, што дзейнічаў на правым крыле 2 Арміі адкінуў 11 і 16 Стралковыя дывізыі і сфарсавалі Сьвіслач.

21 верасьня ізноў прынёс посьпех польскаму боку. Контратакі 5 і 6 Стлковых дывізыяў ня прынесьлі посьпеху саветам. 11 стралковая дывізыя панесла вялікія страты ў баях з 3 Дывізыяй пяхоты легіёнаў каля Вялікай Бераставіцай. Палякі разьбілі 93 і 97 стралковыя палкі і пагражалі штабу дывізыі. Іх камандзір быў паранены і ратаваўся ўцёкамі.

Контрудары Чырвонай арміі

22 вераьсня да баёй далучыліся рэзэрўныя 3 і 15 Арміі. Тры польскія дывізыі (каля 19 000 жаўнераў, 124 гарматы) сутыкнуліся з шасьцю савецкімі дывізыямі (каля 20 000 жаўнераў, 100 гармат). 2 Армія Рыдза-Сьміглага распачала надзвычай зацятыя баі. Шмат якіх ўмацавацньняў неаднаразова пераходзіла з рук у рукі. Дабраахвотная дывізыя плк. Коца адбіла некалькі атакаў на Новы Двор і Рагачэў, Горная Дывізыя білася каля Кузьніцы і Длугасельцаў. Затое 3 ДП Легіёнаў пад Вялікай і Малой Бераставіцамі адбіла некалькі атак 11, 16 Стралковых Дывізыяў і 56 Самастойнай Стралковай Брыгады пераведзенай зь фінскага фронту.

Сыгнал да атакі

23 версьня галоўныя сілы 2 Арміі павінны былі сфарсаваць Нёман і захапіць Гародню. Але зацяты адпор Чырвонай Арміі не дазволіў тое ажыцьцявіць.

21 Горная Дывізыя крывавілася пад Інжураю і Адэльскам з савецкаімі 6 і 56 дывізыямі.

22 Дывізыя Добраахвотнікаў, толькі ўвечары левым крылом дасягнула Нёмана на поўнач ад Гародні. 205 дабраахвотны полк пяхоты маёра Бэрнарда Монда пад покрывам ночы зачапіўся за паўразбураны мост над Гожай і распачаў пераправу праз Нёман. Нажаль, з-за недахопу сувязі, той посьпех ня быў своечасова выкарыстаны.

Пад Вялікай Бераставіцай 3 ДП Лег. адбіваў хвалі савецкіх атак.

Але 24 верасьня контратакі альшавікоў пачалі слабець. Да палякаў пачалі перабягаць чырвонаармейцы беларускай і ўкраінскай нацыянальнасьцяў. Дайшлі паведамленьні пра сфарсаваньне Нёману адзеламі маёра Монда, які самастойна набліжаўся да фартоў Гародні. 2 Кавалерыйскай брыгадзе было загадана патрымаць 205 полк пяхоты.

Удар з поўначы

22 верасьня распачала свае дзеяньні польская Ударная Група 2 арміі.

Начале яе стаяў ішла 4 Кавалерыйская Брыгада падпалкоўніка Адама Нянеўскага і змятала летувіскія адзелы, якія спрабавалі яе стрымаць. 23 верасьня яна забыла не зьнішчаны мост на Нёмане ў Друскеніках. Узяла некалькі палонных.

1 ДП Лег. у шасьцігадзіннай бітве разьбіла 22 верасьня два летувіскія палкі пяхоты, узяла каля 1700 палонных, 12 гармат і захапіла Сейны. 23 верасьня дывізыя была ў Друскеніках, а 24 верасьня заняла Марцінканцы.

У гэты час 1-я Беларуска-Літоўская Дывізія гэн. Жандкоўскага з 2 Кавалерыйскай Брагадай разьбілі летувіскі 7 полк пяхоты і дасягнула Парэчча.

Але далейшыя дзеяньні групоўкі залежалі ад разьвіцьця сытуацыі на цэнтральным накірунку ў раёне Гародні.

Вынікі

Бітва не Нёмане гэта апошняя вялікая бітва польска-бальшавіцкай вайны. Чырвоная Армія пацярпела жахлівую паразу, гэткую ж значную як і ў Варшаўскай бітвы. Палякі захпілі 40 тысяч палонных і 140 гармат, шмат амуніцыі й вайсковага ладунку.

Гэта бітва мела вялізны ўплыў пад час падпісаньня Рыскай мірнай дамовы. Чырвонае войска было разьбіта і дэмаралізавана. Савецкая дэлегацыя саступіла ад ранейшых патрабаваньняў і пакідала польскую дзяржаву ў супакоі.

Аднак Беларусь была падзелена на дзьве часткі.Да Польшчы адыйшла 4,5-мільённая Заходняя Беларусь плошчай больш за 110 тыс. км². Кіраўнік савецкай дэлегацыі А. Іофэ, увогуле, прапаноўваў саступіць Польшчы ўсю тэрыторыю тагачаснай БССР (да Бярэзіны) наўзамен на тэрытарыяльныя саступкі ўва Ўкраіне, аднак польскі бок не прыняў гэтую прапанову. Гэта справакавала пачатак Слуцкага збройнага чыну.

Арганізацыя войска

Войска польска

Пілсудзкі і Рыдз-Сьміглы у часе польска-савецкай вайны у 1920

Апэратыўнае кіраўніцтва 2 і 4 Арміямі праводзіў Юзэф Пілсудзкі.

• 2 Армія Эдварда Рыдз-Сьміглага (баявы стан: 44 000 жаўнераў):
  • Франтавая Група:
    • 3 Дывізыя Пяхоты Легіёнаў,
    • Горная Дывізыя,
    • Дабраахвтоная дывізыя,
  • Абыходная Група:
    • 1 Дывізыя Пяхоты Легіёнаў,
    • 1-я Беларуска-Літоўская Дывізія,
    • II Брыгада Кавалерыі гэн. брыг. Зьдзіслаў Кастэцкі
    • IV Брыгада Кавалерыі паддпалкоўнік Адам Наленч Нянеўскі
  • 17 Вялікапольская Дывізыя Пяхоты,
  • Група цяжкай артылерыі ген. Ігнацы Ледухоўскі.

Леанард Скерскі

• 4 Армія Леанарда Скерскага (баявы стан 23 000 жаўнераў):
  • Група ген. Юнга:
    • 15 Вялікапольская Дывізыя Пяхоты,
    • IV Брыгада пяхоты,
    • 18 Полк уланаў паморскіх
    • 215 Дабраахвотны полк уланаў,
  • 11 Карпацкая дывізыя пяхоты,
  • 14 Вялікапольская Дывізыя Пяхоты,
    • 32 Полк пяхоты,
    • 15 Полк уланаў пазнаньскіх падпалкоўнік Уладыслаў Андэрс
  • 16 Паморская Дывізыя Пяхоты,

• Рэзэрв галоўнакамандуючага (баявы стан 30 000):
  • 2 Дывізыя Пяхоты Легіёнаў (бяз IV БП),
  • 4 Дывізыя пяхоты,
  • 9 Дывізыя пяхоты,
  • 10 Дывізыя пяхоты,
  • III Брыгада кавалерыі
  • 34 полк пяхоты,
  • 213 Дабраахвотны полк пяхоты (паліцыйны).

Чырвоная армія

Міхаіл Тухачэўскі

Заходні фронт гэн. Міхаіл Тухачэўскі (каля 100 000 жаўнераў, 220 гармат)

• 3 Армія Уладзімера Лазарэвіча
  • 2 Стралковая Дывізыя
  • 5 Стралковая Дывізыя
  • 6 Стралковая Дывізыя
  • 21 Стралковая Дывізыя
  • 56 Стралковая Дывізыя
  • 33 Кубанская Дывізыя

• 15 Армія Аўгуста Корка
  • 11 Стралковая Дывізыя
  • 16 Стралковая Дывізыя
  • 27 Стралковая Дывізыя
  • Адзел "Вохра" – (раўназначны стралковай дывізыі)

• 16 Армія Мікалая Салагуба
  • 8 Стралковая Дывізыя
  • 10 Стралковая Дывізыя
  • 17 Стралковая Дывізыя
  • 48 Стралковая Дывізыя

• 4 Армія (даўнейшая Мазырскай Група)
  • 19 Стралковая Дывізыя
  • 55 Стралковая Дывізыя
  • 57 Стралковая Дывізыя
  • 17 Стралковая Дывізыя