Бітва пад Венай 1683 году

Бітва пад Венай
Вайна Сьвятой лігі Вялікая Турэцкая вайна
«Бітва пад Венай». Юзэф Брант, 1863, музэй Войска польскага ў Варшаве
Дата: 12 верасьня 1683 Месца: Вена Вынік: Перамога эўрапейскай кааліцыі
Супернікі
Асманская імпэрыя Крымскае ханства Трансыльванія Валахія Малдова	Рэч Паспалітая Сьвятая Рымская імпэрыя Саксонія Франконія Баварыя Швабія
Камандуючыя
Кара Мустафа	Ян Сабескі Карл Лятарынскі
Колькасьць
138 000 чалавек	70 000 чалавек
Страты
10 000 забітыя 5000 параненыя	1500 забітыя 2500 параненыя

Бітва пад Венай — бітва, што адбылася 12 верасьня 1683 каля Вены паміж польска-аўстрыйска-нямецкім войскам (Сьвятая Ліга) пад камандаваньнем Яна Сабескага, і войскам Асманскай імпэрыі пад камандаваньнем візыра Кары Мустафы. Першая вялікая бітва вайны «Сьвятой лігі». Скончылася паразай Турэччыны, якая не аправілася пасьля ўдару і болей ужо не ўяўляла пагрозу хрысьціянскай Эўропе.

Перадгісторыя

Асманская імпэрыя заўсёды была моцнай ваеннай дзяржавай, якая бачыла сэнс існаваньня ў заваёвах іншых тэрыторый. На працягу стагодзьдзяў розныя краі сьвету былі заваяваныя і падпарадкаваныя турэцкім султанатам. Да сярэдзіны XVII стагодзьдзя туркі заваявалі паўднёва-ўсходнюю Эўропу, балканскія, вугорскія, румынскія княствы. У доўгай вайне 1645—1669 зламалі супраціў Вэнэцыі і захапілі Крыт. У той самы час заваявалі частку Вугоршчыны, перамогшы Аўстрыю ў 1662—1664. У 1658—1666 пала Трансыльванія. У 1672 напалі на Рэч Паспалітую, захапілі Камянец-Падольскі і Падольле. У той жа час Турцыя прызнала сувэрэнітэт гетманскай Украіны, зрабіўшы яе сваім васалам. За ўкраінскія землі пачалася маскоўска-турэцкая вайна, якая працягвалася ў пэрыяд 1677—1681. У 1678 туркі захапілі Чыгірын, а ў 1681 падпісалі пагадненьне аб міры.

Перад бітвай

У 1682 у прыналежнай да Аўстрыі частцы Вугоршчыны (сучаснай Славаччыне) выбухнула антыгабзбурскае паўстаньне. Туркі, якія ўжо захапілі частку Вугоршчыны, спрабавалі выкарыстаць паўстаньне у далейшым заваяваньні Аўстра-Вугоршчыны. Яны падтрымалі кіраўніка паўстаньня і такім чынам 6 жніўня 1682 абвясьцілі вайну Аўстрыі. Аўстрыйцы пачалі інтэнсіўна рыхтавацца да вайны, складалі саюзы зь іншымі дзяржавамі Эўропы, што і згуляла вырашальную ролю ў ходзе вайны. 1 красавіка 1683 року імпэратар Леапольд I склаў саюз з каралём Рэчы Паспалітай Янам Сабескім.

У пачатку 1863 турэцкія войскі прыбылі ў Бялград, а затым пайшлі на Вену. 7 ліпеня 40 000 татараў сталі лягерам у 40 км да ўсходу ад аўстрыйскай сталіцы. Пасьля першых сутычак Леапольд I адступіў у Лінц з 80 000 уцекачоў. У знак падтрымкі кароль Рэчы Паспалітай ўлетку 1683 прыбыў у Вену, дэманструючы тым самым гатоўнасьць выканаць свае абавязкі.

Асноўная ўдарная моц турак (паводле розных ацэнак, ад 90 да 140 тысячаў) прыбыла пад Вену 14 ліпеня. У той час у горадзе знаходзілася 11 000 жаўнераў і 5 000 апалчэнцаў. На баку абаронцаў былі вельмі моцныя гарадзкія ўмацаваньні, з-за чаго туркі не адважыліся штурмаваць горад, каб не панесьці вялізарных чалавечых ахвяр. Горад быў абложаны з усіх старон, абаронцы апынуліся ў цяжкім становішчы.

29 ліпеня Сабескі з 27-тысячным войскам рушыў з Кракава на дапамогу хаўрусьнікам. У пачатку верасьня польска-літоўскае войска перайшло Дунай і злучылася з астатнімі сіламі Сьвятой Лігі, дзеяньні якой блаславіў Папа Інацэнт XI. У той час 5000 турэцкіх сапёраў падарвалі значныя ўчасткі гарадскіх сьценаў, у выніку ўтварыліся прамежкі шырынёй у некалькі мэтраў. Аўстрыйцы ж спрабавалі рыць свае тунэлі дзеля перашкоды турэцкім сапёрам. Але 8 верасьня туркі занялі Бурскі равелін і Нізавую сьцяну. Саюзнае войска з-за хуткай сабранасьці і арганізаванасьці ўжо праз 3 дні здолела падысьці да Вены. Раніцаю 12 верасьня хаўрусьнікі былі гатовыя да бітвы.

Бітва

Бітва пачалася а 4 гадзіны раніцы атакай туркаў на хаўрусьнікаў, каб перашкодзіць ім як сьлед разьмеркаваць свае сілы. Аўстрыйцы контратакавалі зь левага флянгу, у той час як немцы атакавалі цэнтар турак.

Тады Кара Мустафа ў сваю чаргу контаратакаваў, а частка элітных янычарскіх падпадзяленьняў пакінуў для штурму гораду. Турэцкія сапёры пракапалі тунэль для поўнамаштабнага падрыву сьцен, а пакуль яны ліхаманкава засыпалі яго для ўзмацненьня выбуху, аўстрыйцы паспелі пракапаць сустрэчны тунэль і своечасова нэўтралізаваць міну.

Польская кавалерыя вырабіла магутны ўдар па правым флянзе турак. Апошнія ж зрабілі асноўную стаўку не на разгром войскаў хаўрусьнікаў, а на тэрміновы захоп места.

Пасьля 12 гадзін бітвы польска-літоўскае войска працягвала трывала трымацца на правым флянгу турак. Прыкладна а 17-й гадзіне вечара падзеленая на чатыры часткі кавалерыя, да гэтага ня ўдзельнічаўшая ў бітве, пайшла ў напад. 20 000 кавалерыстаў пад асабістым камандаваньнем Яна Сабескага спусьціліся з пагоркаў і прарвалі шэрагі турак, і без таго моцна стомленых пасьля цэлага дню бітвы на два франты. Хрысьціянскія вершнікі ўдарылі па турэцкім лягеру, у той самы час да бітвы далучыўся гарнізон Вены.

Асманскія войскі былі ня толькі фізычна выматаныя, але і псыхалягічна падаўленыя. Атака кавалерыі прымусіла іх адступіць на поўдзень і на ўсход. Менш чым праз тры гадзіны пасьля нападу сваёй кавалерыі хрысьціяне атрымалі поўную перамогу.

Ян Сабескі адаслаў у падарунак Папе Рымскаму Інацэнту XI зялены сьцяг прарока, захоплены ў асманскім лягеры, а ў Кракаў адаслаў 400 вазоў з трафеямі, частка якіх да гэтага часу захавалася ў каралеўскім замку Вавэль.

Пасьля бітвы

Пасьля перамогі эўрапейскія войскі распачалі рух на ўсход — у Вугоршчыну. Габзбургі выкарысталі шанец адняць Вугоршчыну і Трансыльванію ў Асманскай імпэрыі, што было рэалізавана за наступныя 16 рокаў.

Вайна была скончана Карлавіцкім мірам у 1699 року. Па ім турэцкі султан аддаваў аўстрыйскім Габзбургам Вугоршчыну і Трансыльванію, Вэнэцыя замацавала за сабой Морыю і Далмацыю, Рэч Паспалітая вярнула сабе страчаныя раней землі на Падольлі і правабярэжнай Украіне.

Такім чынам, галоўную ролю ў Цэнтральнай Эўропе на больш чым 200 рокаў занялі Габзбургі.

Зь Венскай бітвы распачаўся павольны заняпад турэцкай магутнасьці ў Эўропе.

Вонкавыя спасылкі

 Бітва пад Венай 1683 году — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў

• Jan Wimmer. Wiedeń 1683. Dzieje kampanii i bitwy. — Warszawa: Wojskowy Instytut Historyczny, 1983.
• Zbigniew Wójcik. Historia Powszechna XVI-XVII wieku. — Warszawa: PWN, 1991. — ISBN 83-01-08912-1