Валожын

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да: навігацыі, пошуку
Валожын
трансьліт. Valožyn
Касьцёл Сьвятога Язэпа ў Валожыне
Касьцёл Сьвятога Язэпа ў Валожыне
Coat of Arms of Vałožyn, Belarus.svg Flag of Vałožyn, Belarus.svg
Герб Валожына Сьцяг Валожына
Першыя згадкі: XV ст.
Горад з: 1929
Краіна: Беларусь
Вобласьць: Менская
Раён: Валожынскі
Насельніцтва: 10 558 чал. (2009)[1]
Часавы пас: UTC+3
Тэлефонны код: +375 1772
Паштовы індэкс: 222340
Нумарны знак: 5
Геаграфічныя каардынаты: 54°5′ пн. ш. 26°31′ у. д. / 54.083° пн. ш. 26.517° у. д. / 54.083; 26.517Каардынаты: 54°5′ пн. ш. 26°31′ у. д. / 54.083° пн. ш. 26.517° у. д. / 54.083; 26.517
Валожын на мапе Беларусі ±
Валожын
Валожын
Валожын
Валожын
Валожын
Валожын
Commons-logo.svg Галерэя здымкаў у Вікісховішчы

Вало́жын — места ў Беларусі, на рацэ Валожынка. Адміністрацыйны цэнтар Валожынскага раёну Менскай вобласьці. Насельніцтва 10 558 чал.[1] (2009). Знаходзіцца за 75 км на паўночны захад ад Менску, за 17 км ад чыгуначнай станцыі Валожын (лінія Маладэчна — Ліда), каля аўтамабільнай дарогі Менск — Горадня.

Назва[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

На думку беларускага географа В. Жучкевіча, тапонім «Валожын» утварыўся ад прозьвішча Валога. Такое прозьвішча мог атрымаць чалавек, што наважыўся пасяліцца ў балоцістай мясцовасьці. Тым часам ад назвы паселішча паходзіць імя рэчкі Валожынкі[2].

Існуе таксама народнае паданьне, паводле якога тапонім «Валожын» мае зьвязак зь перагонам валоў і ўтварыўся ад выразу «Валы жэнь!» («жэнь» — значыць гані). Магчыма, паселішча спачатку мела назву Валыжэнь[3].

Гісторыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Паводле Хронікі Быхаўца, у 1440-я тут гаспадарылі легендарныя князі Валожынскія, у якіх нібыта за ўдзел у змове супраць вялікага князя канфіскавалі Валожын[4]. Каля 1450 вялікі князь Казімер падараваў Валожын ваяводу віленскаму Я. Манівідавічу, а ў 1484 — князю В. Вярэйскаму. Пад 1492 упершыню згадваецца тутэйшы касьцёл[4].

Кляштар бэрнардынаў, зь піктаграфічнай мапы XVIII ст.

З 1507 Валожын знаходзіўся ў складзе Наваградзкага ваяводзтва. Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай (15651566) ён увайшоў у Ашмянскі павет Віленскага ваяводзтва. У 1582[4] мястэчка перайшло ў валоданьне Радзівілаў, а ў 1614 — да Слушкаў.

У 1681 маршалак надворны Ю. Б. Слушка заснаваў у Валожыне касьцёл і кляштар бэрнардынаў, пры якім дзейнічала школа. Неўзабаве ў 1683 тут зьявілася праваслаўнае брацтва. З кан. XVII ст. мястэчка зрабілася цэнтрам староства.

У 1710 Слушкі збудавалі ў Валожыне грэка-каталіцкую царкву. У пач. XVIII ст. у мястэчку было 107 двароў, 5 вуліцаў (Віленская, Смаргонская, Менская, Крывая, Тыльная); дзейнічалі 2 касьцёлы і 2 царквы[4]. У 1738 Валожын перайшоў да князёў Чартарыйскіх. Станам на 1790 тут было 186 двароў[4].

У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793) Валожын апынуўся ў складзе Расейскай імпэрыі, у Ашмянскім павеце Віленскай губэрні. З 1803 мястэчка знаходзілася ў валоданьні Тышкевічаў. У 1806 Ю. Тышкевіч заснаваў тут касьцёл Сьвятога Юзэфа. Цягам 18061892 у Валожыне дзейнічала габрэйская духоўная акадэмія (Валожынскі ешыбот), якая зрабілася прататыпам большасьці літвакоўскіх ешыботаў сьвету. Апроч таго, у мястэчку было 2 школы, 3 хрысьціянскія бажніцы, сынагога, 3 малітоўныя дамы, аптэка, шпіталь, суконная фабрыка. У Першую сусьветную вайну (19151918) Валожын значна пацярпеў, бо празь мястэчка праходзіла лінія фронту.

Згодна з Рыскай дамовай (1921) Валожын апынуўся ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, дзе зрабіўся цэнтрам павету. У 1929 Рада Міністраў Польскай Рэспублікі надала паселішчу статус места[5][6] (часам можна сустрэць[7][8] памылковыя зьвесткі, што гэта адбылося толькі ў 1940), адначасна да яго далучылі населеныя пункты з аднайменнай гміны — фальварак Бондары і вёскі Кялевічы, Еўлашы, Панізьзе.

У 1939 Валожын увайшоў ў склад БССР, дзе 15 студзеня 1940 зрабіўся цэнтрам раёну Баранавіцкай вобласьці20 верасьня 1944 у Маладэчанскай, з 20 студзеня 1960 у Менскай вобласьці). У Другую сусьветную вайну з 25 чэрвеня 1941 да 5 ліпеня 1944 места знаходзілася пад нямецкай акупацыяй.

Насельніцтва[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Адукацыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У Валожыне працуюць 3 сярэднія, дзіцяча-юнацкая спартовая і музычная школы, 6 дашкольных установаў.

Мэдыцына[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Мэдычныя паслугі надаюць лякарня і паліклініка.

Культура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Дзейнічаюць дом культуры, кінатэатар, 2 бібліятэкі.

Эканоміка[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Прадпрыемствы харчовай, лёгкай, дрэваапрацоўчай прамысловасьці.

Турыстычная інфармацыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Працуе Валожынскі краязнаўчы музэй. Спыніцца можна ў гасьцініцы «Валожын»[11].

Выдатныя мясьціны[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • Гістарычная забудова (ХІХ — 1-я пал. ХХ стст.; фрагмэнты)
  • Ешыбот (1803)
  • Касьцёл Сьв. Язэпа (1816)
  • Каталіцкая капліца (1850), хрысьціянскія могілкі
  • Могілкі габрэйскія
  • Палац Тышкевічаў (1782—1806)
  • Царква Сьв. Канстанціна й Алены (1866)

Страчаная спадчына[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • Касьцёл і кляштар бэрнардынаў (1681—1690)

Галерэя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]


Вядомыя асобы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ а б в Перепись населения — 2009. Минская область(рас.) Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь
  2. ^ Жучкевич В. А. Краткий топонимический словарь Белоруссии. — Мн.: Изд-во БГУ, 1974. С. 57.
  3. ^ Легенды і паданні / М. Я. Грынблат і А. І. Гурскі; Рэд. тома А. С. Фядосік. — Мн.: Навука і тэхніка, 1983.
  4. ^ а б в г д Валерый Грынявецкі. Валожын // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. С. 384.
  5. ^ Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 26 kwietnia 1929 r. o zaliczeniu osady Wołożyn w powiecie wołożyńskim, województwie nowogródzkiem w poczet miast i o rozszerzeniu granic tego miasta, Dz. U. Nr 33, poz. 309(пол.)
  6. ^ Азбука истории города (Из воспоминаний старожила Воложина Василия Горбачевского)
  7. ^ Валожын // Нашы гарады: грамадска-палітычнае даведачнае выданне / У. А. Малішэўскі, П. М. Пабока. — Мн.: Народная асвета, 1991.
  8. ^ Воложин // Большая советская энциклопедия, 3-е изд.: в 30 т. / Гл. ред. А.М. Прохоров. — М.: Сов. энциклопедия, 1969—1978.
  9. ^ а б Марат Батвіннік, Валерый Шаблюк. Валожын // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 2: Беліцк — Гімн / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1994. С. 211.
  10. ^ Марат Батвіннік, Валерый Шаблюк. Валожын // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 2: Беліцк — Гімн / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1994. С. 210.
  11. ^ Воложин // Туристская энциклопедия Беларуси / редкол. Г. П. Пашков [и др.]; под общ. ред. И. И. Пирожника. — Мн., 2007.

Літаратура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Commons-logo.svg  Валожынсховішча мультымэдыйных матэрыялаў