Вяльля
| Рака | |
| Вяльля | |
 |
|
| Рака Вяльля каля сутокаў з Нарачанкай | |
| Агульныя зьвесткі | |
| Выток | каля в. Вялікае Поле |
| Вусьце | Нёман |
| Краіны басэйну | Беларусь, Летува |
| Даўжыня | 498 км |
| Сярэднегадавы сьцёк | 186 м³/с |
| Плошча басэйну | 25,1 тыс. км² |
| Нахіл воднай паверхні | 0,3 ‰ |
| Месцазнаходжаньне | |
 |
|
 Галерэя здымкаў у Wikimedia Commons |
|
Вяльля, Вілія (па-летувіску: Neris) — рака ў Беларусі і Летуве, правы прыток Нёмана. Даўжыня 498 км, у тым ліку ў Беларусі — 264 км. Плошча вадазбору 25,1 тыс. км², у тым ліку на тэрыторыі Беларусі — 11 тыс. км². Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,3 ‰. Сярэднярочны расход вады ў вусьці каля 186 м³/с.
Зьмест |
[рэдагаваць] Асноўныя прытокі
- Праваруч: Сэрвач, Нарачанка, Страча, Жэймяна, Швянтоя.
- Леваруч: Дзьвінаса, Ілія[1], Вільня, Вуша, Ашмянка.
Амаль усе прытокі Вяльлі каналізаваныя. Усяго ў басэйне ракі больш за 40 каналаў агульнай даўжынёй каля 300 км.
[рэдагаваць] На рацэ
- Месты: Вялейка, Вільня, Коўна (у вусьці).
- Зоны адпачынку: Вялейка, Плёсы.
- Помнікі прыроды: Бярозкаўскі дуб-велікан.
- Вадасховішчы: Вялейскае.
[рэдагаваць] Гідранімія
У старых летапісах згадваецца пад назвай Веля, або Велья, або Велея, т. б. «вялікая». Індаэўрапейскі корань назвы адсылае да значэньня «заходні кірунак» і культу продкаў, а значыць зьвязвае і з культам бога Вялеса.
Пасьля ўтварэньня Рэчы Паспалітай і павелічэньня ўплыву польскай культуры і польскай мовы назва ракі стала пісацца па-польску: Вілія або Вілья, што захавалася ў афіцыйным напісаньні да сёньняшніх дзён. Такім чынам, рака страціла свой першасны сэнс і набыла новы: Вілія — нібыта таму, што віляе.[2]
[рэдагаваць] Агульныя зьвесткі
Пачынаецца зь невялікага балота за 1 км на паўночны ўсход ад вёскі Вялікае Поле Докшыцкага раёну, перасякае мяжу зь Летувай за 2 км на паўночны захад ад вёскі Жарнэлі Астравецкага раёну, упадае ў Нёман на тэрыторыі Летувы каля места Коўна. На рацэ створана Вялейскае вадасховішча, частка вады якога па Вялейска-Менскай воднай сыстэме перапампоўваецца ў раку Сьвіслач.
Даліна зьвілістая, добра распрацаваная, у высокай плыні шырынёй 1—3 км, бліжэй да вусьця звужаецца да 0,2—0,4 км. Амаль на ўсім працягу тэрасы. Абалона ў высокай плыні ў асноўным забалочаная, шырыня яе 200—400 м, ніжэй перарывістая, шырынёй 50—70 м, месцамі да 600 м; на дзялянцы паміж вёскамі Стахі і Раздоры Вялейскага раёну шмат старыцаў.
Рэчышча ў вярхоўі моцназьвілістае, шырыня яго ад 1 м да 2 м, каля вусьця Вушы 40—60 м (месцамі да 100 м), да ўпадзення ракі Балошынка 60—70 м; шмат выспаў, адмелінаў, асяродкаў, трапляюцца парожыстыя дзялянкі. Берагі стромкія, у вярхоўі тарфяністыя. Веснавое разводзьдзе пачынаецца ў канцы сакавіка і доўжыцца каля 50 дзён.
Рэжым адметны інтэнсіўным веснавым разводзьдзем (каля 45 % рочнага сьцёку) і нізкім стаяньнем вады ў летнюю межань. Пасьля здачы ў эксплуатацыю Вялейскага вадасховішча ўзроўневы й сьцёкавы рэжым плаціны ў межах Беларусі зарэгуляваны. Замярзае ў высокай плыні ў пачатку сьнежня, у сярэдняй і нізкай — у канцы сьнежня — пачатку студзеня, крыгалом у 2-й палове сакавіка ад вусьця да вярхоўя. Сярэдняя тэмпэратура вады ўлетку 18—20 °С, найвялікшая ў ліпені (27,9 °С, 1956).
Азёры займаюць 2 % плошчы, большай часткай разьмешчаныя па правабярэжжы. Найбольш значныя зь іх: Нарач, Мястра, Сьвір, Вішнеўскае, Вялікая Швакшта.
[рэдагаваць] Рэльеф
Рэльеф прадстаўлены канцова-марэнавымі ўтварэньнямі, збытнымі пагорыстымі градамі і групамі грудоў з забалочанымі паніжэньнямі паміж імі. Найбольш узьнёслая паўднёва-ўсходняя частка вадазбору з адноснымі вышынямі да 100 м (асобныя груды Менскага ўзвышша) у ніжняй частцы пераходзіць у Нарачанска-Вялейскую нізіну.
[рэдагаваць] Расьліннасьць
Лясныя масівы распаўсюджаныя большай часткай у высокай і сярэдняй плынях і абмяжоўваюцца левабярэжжам ракі Нарачанка, ніжэй яны памяншаюцца і значна разрэджаныя. Агульная лясістасьць складае 30 %, у тым ліку 5 % складае забалочаны лес.
[рэдагаваць] Жывёльны сьвет
- шчупак, акунь, плотка, лешч, лінь, карась, верхаводка, гусьцяра.
- каштоўныя — судак, мінога ручаёвая, галавень, стронга ручаёвая, падуст, сом, мянтуз, вугор.
[рэдагаваць] Гаспадарчая дзейнасьць
На вадазборы праводзіліся мэліярацыйныя працы, у выніку якіх, па стане на 1 студзеня 2006 року 14.0% плошчы басэйну мэліяравана. Працягласьць адкрытай асушальнай сеткі складае 7790 км.[3]
[рэдагаваць] Крыніцы і заўвагі
- ^ Упадае ў паўднёвую затоку Вялейскага вадасховішча, перад будаўніцтвам вадасховішча ўпадала непасрэдна ў раку Вяльля.
- ^ Эліза Волат-Лужынская. Гісторыя мястэчка Вялейка // «Вілейскі краязнаўчы зборнік» (Ефимова Н.А., научный сотрудник Вилейского историко-краеведческого музея, «История Вилейки 15—18 веков», с. 28—45)
- ^ Гідрамэтцэнтар Беларусі(рас.)
[рэдагаваць] Літаратура
- Блакiтная кнiга Беларусi: Энцыкл. / БелЭн; Рэдкал.: Н.А. Дзiсько i iнш. — Мн.: БелЭн, 1994.
- Государственный водный кадастр: Водные ресурсы, их использование и качество вод (за 2004 год) / М-во природных ресурсов и охраны окружающей среды. — Мн., 2005. — 135с.
- Природа Белоруссии: Попул. энцикл./ БелСЭ; Редкол.: И.П. Шамякин (гл.ред.) и др. — Мн.: БелСЭ, 1986. — 599 с., 40 л. ил.
- Ресурсы поверхностных вод СССР. Описание рек и озёр и расчёты основных характеристик их режима. Т. 5. Белоруссия и Верхнее Поднепровье. Ч. 1—2. — Л., 1971.
[рэдагаваць] Вонкавыя спасылкі
Вяльля — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў
| Прытокі Нёмана (ад вытоку да вусьця) | ||
|---|---|---|
| На тэрыторыі Беларусі |
Лоша (л) · Тур’я (л) · Сула (п) · Вуша (л) · Сэрвач (л) · Валоўка (л) · Вуса (п) · Бярэзіна (п) · Пліса (л) · Дудлянка (п) · Гаўя (п) · Налібоўка (л) · Дзітва (п) · Ізва (л) · Моўчадзь (л) · Лебяда (п) · Тур’я (п) · Шчара (л) · Ельня (п) · Зальвянка (л) · Рось (л) · Дубніца (п) · Сьвіслач (л) · Котра (п) · Горніца (л) · Гараднічанка (п) · Ласосна (л) · Гажанка (п) · Аўгустоўскі канал (л) · Чорная Ганча (л)
|
 |
| На тэрыторыі Летувы |
Белая Ганча (л) · Мерачанка (п) · Вэркнэ (п) · Стрэва (п) · Вяльля (п) · Нявежа (п) · Дубіса (п) · Мітува (п) · Юра (п) · Геге (п) · Мінія (п)
|
|
