Вяльля

Рака
Вяльля
Рака Вяльля каля сутокаў з Нарачанкай
Агульныя зьвесткі
Выток	каля в. Вялікае Поле
Вусьце	Нёман
Краіны басэйну	Беларусь, Летува
Даўжыня	498 км
Сярэднегадавы сьцёк	186 м³/с
Плошча басэйну	25,1 тыс. км²
Нахіл воднай паверхні	0,3 ‰
Месцазнаходжаньне
Галерэя здымкаў у Вікісховішчы

Вяльля, Вілія (па-летувіску: Neris) — рака ў Беларусі і Летуве, правы прыток Нёмана. Даўжыня 498 км, у тым ліку ў Беларусі — 264 км. Плошча вадазбору 25,1 тыс. км², у тым ліку на тэрыторыі Беларусі — 11 тыс. км². Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,3 ‰. Выдатак вады ў вусьці каля 186 м³/с.

Асноўныя прытокі

• Праваруч: Сэрвач, Нарачанка, Страча, Дудка, Жэймяна, Швянтоя
• Леваруч: Дзьвінаса, Кабылянка, Ілія, Белавароціца, Вільня, Вуша, Ашмянка, Газоўка

Амаль усе прытокі Вяльлі каналізаваныя. У басэйне ракі больш за 40 каналаў агульнай даўжынёй каля 300 км.

На рацэ

• Месты: Вялейка, Вільня, Коўна (у вусьці)
• Зоны адпачынку: Вялейка, Плёсы
• Помнікі прыроды: Бярозкаўскі дуб-велікан
• Вадасховішчы: Вялейскае

Гідранімія

У гістарычных крыніцах згадваецца пад назвай Веля, або Велья, або Велея, то бок «вялікая». Індаэўрапейскі корань назвы адсылае да значэньня «заходні кірунак» і культу продкаў, а значыць зьвязвае і з культам бога Вялеса.

Па ўтварэньні Рэчы Паспалітай і павелічэньні ўплыву польскай культуры і мовы назва ракі пачала пісацца па-польску: Вілія або Вілья, што захавалася ў афіцыйным напісаньні да сёньняшніх дзён. Такім чынам, рака страціла свой першасны сэнс і набыла новы: Вілія — нібыта таму, што віляе.

Агульныя зьвесткі

Пачынаецца зь невялікага балота за 1 км на паўночны ўсход ад вёскі Вялікае Поле Докшыцкага раёну, перасякае граніцу зь Летувой за 2 км на паўночны захад ад вёскі Жарнэлі Астравецкага раёну, упадае ў Нёман на тэрыторыі Летувы каля места Коўна. На рацэ створана Вялейскае вадасховішча, частка вады якога Вялейска-Менскай воднай сыстэмай перапампоўваецца ў раку Сьвіслач.

Даліна зьвілістая, добра распрацаваная, у высокай плыні шырынёй 1—3 км, бліжэй да вусьця звужаецца да 0,2—0,4 км. Амаль на ўсім працягу тэрасы. Абалона ў высокай плыні ў асноўным забалочаная, шырыня яе 200—400 м, ніжэй перарывістая, шырынёй 50—70 м, месцамі да 600 м; на дзялянцы паміж вёскамі Стахі і Раздоры Вялейскага раёну шмат старыцаў. Рэчышча ў вярхоўі моцназьвілістае, шырыня яго ад 1 м да 2 м, каля вусьця Вушы 40—60 м (месцамі да 100 м), да ўтоку ракі Балошынка 60—70 м; шмат выспаў, адмелінаў, асяродкаў, трапляюцца парожыстыя дзялянкі. Берагі стромкія, у вярхоўі тарфяністыя. Веснавое разводзьдзе пачынаецца ў канцы сакавіка і доўжыцца каля 50 дзён.

Рэжым адметны інтэнсіўным веснавым разводзьдзем (каля 45% сярэдняга сьцёку) і нізкім стаяньнем вады ў летнюю межань. Па ўводзе ў эксплуатацыю Вялейскага вадасховішча ўзроўневы й сьцёкавы рэжым плаціны ў межах Беларусі зарэгуляваны. Замярзае ў высокай плыні ў пачатку сьнежня, у сярэдняй і нізкай — у канцы сьнежня — пачатку студзеня, крыгалом у 2-й палове сакавіка ад вусьця да вярхоўя. Сярэдняя тэмпэратура вады ўлетку 18—20 °С, найбольшая ў ліпені (27,9 °С, 1956).

Тэрыторыя басэйну Вяльлі ўтварае гістарычную вобласць Павільле.

Рэльеф

Рэльеф прадстаўлены канцова-марэнавымі ўтварэньнямі, збытнымі пагорыстымі градамі і групамі грудоў з забалочанымі паніжэньнямі паміж імі. Найбольш узьнёслая паўднёва-ўсходняя частка вадазбору з адноснымі вышынямі да 100 м (асобныя груды Менскага ўзвышша) у ніжняй частцы пераходзіць у Нарачанска-Вялейскую нізіну.

Расьліннасьць

Лясныя масівы распаўсюджаныя большай часткай у высокай і сярэдняй плынях і абмяжоўваюцца левабярэжжам ракі Нарачанка, ніжэй яны памяншаюцца і значна разрэджаныя. Агульная лясістасьць складае 30%, у тым ліку 5% складае забалочаны лес.

Азёры

Азёры займаюць 2% плошчы, большай часткай разьмяшчаюцца па правабярэжжы. Найбольш значныя зь іх: Нарач, Мястра, Сьвір, Вішнеўскае, Вялікая Швакшта.

Жывёльны сьвет

• шчупак, акунь, плотка, лешч, лінь, карась, верхаводка, гусьцяра.
• каштоўныя — судак, мінога ручаёвая, галавень, стронга ручаёвая, падуст, сом, мянтуз, вугор

Гаспадарчая дзейнасьць

На вадазборы праводзіліся мэліярацыйныя працы, у выніку якіх, станам на 1 студзеня 2006 году 14% плошчы басэйну мэліяравана. Працягласьць адкрытай асушальнай сеткі складае 7790 км.

Літаратура

• Блакiтная кнiга Беларусi: энцыкл. / Рэдкал.: Н. А. Дзісько, М. М. Курловіч, Я. В. Малашэвіч і інш.; Маст. В. Г. Загародні. — Мн.: БелЭн, 1994. — 415 с. ISBN 5-85700-133-1.
• Государственный водный кадастр: Водные ресурсы, их использование и качество вод (за 2004 год) / М-во природных ресурсов и охраны окружающей среды. — Мн., 2005. — 135 с.
• Природа Белоруссии: Попул. энцикл. / БелСЭ; Редкол.: И. П. Шамякин (гл.ред.) и др. — Мн.: БелСЭ, 1986. — 599 с., 40 л. ил.
• Ресурсы поверхностных вод СССР. Описание рек и озёр и расчёты основных характеристик их режима. Т. 5. Белоруссия и Верхнее Поднепровье. Ч. 1—2. — Л., 1971.

Вонкавыя спасылкі

 Вяльля — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў

• Звяруга Я.Г. Беларускае Павілле у жалезным веку і раннім сярэднявякоўі// Матэрыялы па археалогіі Беларусі, вып. 10. Мінск, ДНУ “Інстытут гісторыі НАН Беларусі”, 2005
• Лойка П. Унутраная палітыка ВКЛ (XIV - сярэдзіна XV ст.) // Бібліятэка гістарычных артыкулаў.
• Мястэчка Буйвіды над Віліяй атрымала герб // Рэгіянальная газэта
• Экспедыцыя – не паўтарэнне пройдзенага // Рэгіянальная газэта
• Вяз, з вышыні якога бачныя адразу тры гарады - Маладзечна, Вілейку і Смаргонь // Рэгіянальная газэта