Віетнам

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да: навігацыі, пошуку
Віетнам
віет. Cộng Hòa Xã Hội Chủ Nghĩa Việt Nam
Сьцяг Віетнаму Герб Віетнаму
(Сьцяг) (Герб)
Нацыянальны дэвіз: «Незалежнасьць, свабода, шчасьце»
Дзяржаўны гімн
«Tien Quan Ca»
Месцазнаходжаньне Віетнаму
Афіцыйная мова Віетнамская
Сталіца Ханой
Найбуйнейшы горад Хашымін
Форма кіраваньня Камуністычная аднапартыйная
дзяржава
Чыёнг Тан Шанг
Нгуен Тан Зунг
Плошча
 • агульная
 • адсотак вады
65-е месца ў сьвеце
331 210 км²
1,3%
Насельніцтва
 • агульнае (2013)
 • шчыльнасьць
13-е месца ў сьвеце
89 693 000[1]
272/км²
СУП
 • агульны (2008)
 • на душу насельніцтва
44-е месца ў сьвеце
$240,757 млрд
$2793
Валюта Донг (₫) (VND)
Часавы пас +7 (UTC+7)
Незалежнасьць
 - Абвешчаная
 - Прызнаная
ад Францыі
2 верасьня 1945
1954
Дамэн верхняга ўзроўню .vn
Тэлефонны код +84

Віетна́м, Віет Нам (віет. Việt Nam, вымаўл. [viət˨ næm˧], афіцыйна — Сацыялісты́чная Рэспу́бліка Віетна́м, віет. Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam) — краіна ў паўночна-ўсходняй Азіі, якая месьціца ва ўсходняй частцы паўвостраву Індакітай, цалкам ахjпліваючы ўсходняе узьбярэжже паўвострава. Насельніцтва краіны паводле ацэнак на 2013 год складае 90 млн жыхароў, што ставіць Віетнам на 13-ы радок у сьвеце паводле колькасьці насельніцтва. Назва Віетнам перакладаецца як «Паўднёвы Віет», якая афіцыйна ўпершыню была ужыта ў 1802 годзе імпэратарам Гія Лонгам і адноўлена ў 1945 годзе падчас заснаваньня незалежнай краіны пад кіраўніцтвам Ха Шы Міна. Віетнам мяжуе з Кітаем на поўначы, Лаосам на паўночным захадзе, Камбоджай на паўднёвым захадзе і выходзіць да Паўднёва-Кітайскага мора на ўсходзе[2]. Сталіцай краіны зьяўляецца горад Ханой, пры гэтым найбольшым паводле колькасьці насельніцтва зьяўляецца Хашымін.

Гісторыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Гісторыя віетнамскай дзяржаўнасьці налічвае 2,5 тыс. гадоў, на працягу якіх захоўвалася адзіная культура з цэнтрам у дэльце ракі Чырвонай. Найстаражытнай віетнамскай дзяржавай лічыцца Ванланг, якая існавала ў сярэдзіне 1 тысячагодзьдзя да н. э. Аўлак і Намвіет, якія зьмянілі яе ў II стагодзьдзі да н. э. былі захопленыя Кітаем. Пэрыяд «паўночнай залежнасьці», які доўжыўся прыкладна тысячу гадоў, скончыўся толькі ў X стагодзьдзі з абвяшчэньнем незалежнай дзяржавы Дайкавіет, пасьпяхова адбіўшай спробы кітайцаў аднавіць сваё панаваньне. Кітайскае панаваньне спрычынілася да істотнага культурнага ўплыву кітайскае культуры ў краіне (пераймане герагліфічнае пісьмовасьці, кітаізмаў, некаторых традыцыяў).

Стаўшы адной з наймацнейшых дзяржаваў Паўднёва-Ўсходняй Азіі, Дайвіет у XIII стагодзьдзі адбіў тры ўварваньні манголаў. У XV стагодзьдзі пасьля працяглай барацьбы краіна падпарадкавала дзяржаву Чампа, якая знаходзілася ў цэнтральнай частцы сучаснага Віетнаму, у XI, XV і XVIII стагодзьдзях Дайвіет пасьпяхова абараняў сваю незалежнасьць у войнах супраць кітайцаў.

У XVII стагодзьдзі Дайвіет распаўся на два княствы пад намінальнай уладай імпэратараў дынастыі Ле. У XIX стагодзьдзі краіну аб’ядналі кіраўнікі дынастыі Нгуенаў, якія перанесьлі сталіцу з паўночнага гораду Тхангланг (сучасны Ханой) у цэнтар у горад Хюэ. У 1858—1884 гадох Віетнам захапіла Францыя, падзяліўшы яго на тры часткі: Танкін (поўнач), Анам (цэнтар) і Кахінхіну (поўдзень). У Анаме была захаваная намінальная ўлада імпэратара. Адміністрацыйна Віетнам уваходзіў у склад Францускага Індакітаю, часткамі якога зьяўляліся таксама суседнія Камбоджа й Лаос.

Пасьля японскай акупацыі 19411945 гадох у выніку перамогі Жнівеньскай рэвалюцыі Віетнам 2 верасьня 1945 году быў абвешчаны незалежнай дзяржавай — Дэмакратычнай Рэспублікай Віетнам (ДРВ). Усьлед за гэтым больш за восем гадоў (19451954) краіна адстойвала свой сувэрэнітэт у вайне супраць Францыі. Першым прэм’ер-міністрам i прэзыдэнтам Паўночнага Віетнаму стаў Ха Шы Мін.

Тэрарыстычны акт у Сайгоне падчас Віетнамскай вайны

У ліпені 1954 году былі падпісаныя Жэнэўскія дамовы, якія замацавалі незалежнасьць, сувэрэнітэт, тэрытарыяльную цэласьць краіны і якія прадугледжвалі ейнае мірнае існаваньне. Аднак выкананьне дамоваў было сарванае паўднёва-віетнамскай адміністрацыяй пры падтрымцы ЗША. Амэрыканцы і іхныя хаўрусьнікі ўвялі свае войскі ў Паўднёвы Віетнам, а ў 19641968 і ў 19711972 гадох падвяргалі ДРВ масіраваным бамбаваньням з паветра і мора. Такім чынам, ад самага пачатку існаваньня дзяржавы на поўдні краіны мела месца вайна ў Віетнаме). 27 студзеня 1973 году ў Парыжы была падпісаная Дамова аб спыненьні вайны і аднаўленьні міру. Войскі ЗША і воінскія кантынгенты іхных хаўрусьнікаў пакінулі краіну. 30 красавіка 1975 году ў выніку наступу Віетнамскай народнай арміі і паўстаньня мясцовага насельніцтва паўднёва-вьетнамскі рэжым быў скінуты. 25 красавіка 1976 году адбыліся ўсеагульныя выбары ў Нацыянальны Сход адзінай дзяржавы, які 2 ліпеня таго жа году абвясьціў аб узьяднаньні краіны і стварэньні Сацыялістычнай Рэспублікі Віетнам.

Палітыка[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У Віетнаме дзейнічае аднапартыйная сыстэма. У цяперашні час дзейная канстытуцыя, якая ў красавіку 1992 году замяніла былую канстытуцыю 1975 году, вызначае цэнтральную ролю камуністычнай партыі Віетнаму ва ўсіх органах улады, у палітыцы і грамадзтве. Генэральны сакратар камуністычнай партыі выконвае шматлікія ключавыя адміністрацыйныя і выканаўчыя функцыі, кантралюючы нацыянальныя арганізацыі і дзяржаўныя партыйныя прызначэньні, а таксама мае вызначальную ролу пры распрацоўцы дзяржаўнае палітыкі. Толькі чальцы асобных афіляваных палітычных арганізацыяў маюць дазвол на ўдзел у выбарах у краіне, да гэтых арганізацыяў адносяцца Віетнамскі айчынны фронт і прадстаўнікі партыяў працаўнікоў і прафзьвязаў. Хоць афіцыйна дзяржава імкнецца да стварэньня сацыялізму, ейная эканамічная палітыка становіцца ўсё больш капіталістычнай[3]. У сваю чаргу, улады былога Паўднёвага Віетнаму прытрымліваліся дэмакратычнага, шматпартыйнага ладу.

Першым прэм’ер-міністрам i прэзыдэнтам быў Ха Шы Мін.

Узброеныя сілы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Узброеныя сілы ўключаюць рэгулярны кампанэнт — Віетнамская народнае войска і войскі Міністэрства грамадзкай бясьпекі, а таксама нерэгулярны — сілы народнага апалчэньня і самаабароны). Органы вышэйшага ваеннага кіраваньня — Цэнтральны вайсковы партыйны камітэт (ЦВПК), Рада нацыянальнай абароны і бясьпекі (РНАІБ), Міністэрства нацыянальнай абароны, Генэральны штаб ВНВ. Вярхоўным галоўнакамандуючым ўзброенымі сіламі і старшынём РНАІБ зьяўляецца прэзыдэнт краіны.

Дачыненьні зь Беларусяй[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Віетнам прызнаў незалежнасьць Рэспублікі Беларусь 27 сьнежня 1991 году. Дыпляматычныя адносіны паміж краінамі былі ўсталяваны 24 студзеня 1992 году. У сьнежні 1997 году гандлёвае прадстаўніцтва Рэспублікі Беларусь у Віетнам было пераўтворана ў амбасаду. Амбасада Віетнаму ў Менску была адчынена ў канцы 2003 году. У красавіку 1997 і красавіку 2008 гадоў прэзыдэнт Беларусі Аляксандар Лукашэнка наведваў Віетнам з афіцыйнымі візытамі, пасьля чаго афіцыйныя прадстаўнікі неаднаразова наведвалі краіны.

Геаграфія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Тапаграфічная мапа Віетнаму

Большую частку тэрыторыі займаюць невысокія і сярэдневышынныя горы. Найбольш узвышаная паўночна-заходняя частка — хрыбет Хаангльеншон зь вяршыняй Фаншыпан (3143 м). Уздоўж заходніх межаў цягнуцца горы Чыянгшон зь лякальнымі пласкагор’ямі і плято, найбольшыя зь якіх Кантум і Даклак, што месьцяцца на поўдні краіны. Каля ўзьбярэжжаў маюцца нізіны, найбольш значныя ў дэльтах рэк Мэконг (каля 50 тыс. км²) і Хонгха (каля 15 тыс. км²). Асноўнымі карыснымі выкапнямі, якія знаходзяцца пераважна на поўначы, зьяўляюцца каменны вугаль, жалезная руда, цына, волава, цынк, малібдэн, вальфрам, тытан, баксыты, храміты, марганец, фасфарыты і апатыты. Вялікія запасы нафты і газу сканцэнтраваны ў нетрах шэльфу Паўднёва-Кітайскага мора.

Клімат субэкватарыяльны мусонны, на поўначы трапічны. Зіма на поўдні гарачая, на поўначы халаднаватая, лета ўсюды гарачае. Сярэдняя тэмпэратура студзеня на раўнінах на поўначы складае 15 °C, на поўдні 26 °C, ліпеня адпаведна 28 °C і 29 °C. У гарах халадней. Вылучаюцца 2 сэзоны: летні, які цягнецца зь сярэдзіны траўня да сярэдзіны кастрычніка, — гарачы і дажджлівы; зімовы (зь сярэдзіны кастрычніка да сярэдзіны сакавіка) — цёплы і сухі. Восеньню бываюць тайфуны, у далінах рэкаў і на ўзьбярэжжы часьцяком назіраюцца разбуральныя паводкі. Ападкі маюць паказчык 1500—2000 мм за год, у гарах да 3000 мм. Большая частка іх прыпадае на летні сэзон.

Рэкі горныя — кароткія, парожыстыя і шматводныя, багатыя гідраэнэргіяй, то бок сумарныя рэсурсы ацэньваюцца ў 15 млрд кВт. На поўдні ніжняе цячэньне ракі Мэконг, на поўначы сярэдняе і ніжняе ракі Хонгха, рака Ма.

Панарама Бухты Халонг, якая занесена ў сьпіс Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО

Эканоміка[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Гандлёвы цэнтар Сайгон ёсьць адным зь першых хмарачосаў у Хашыміне

На кантынэнтальным шэльфе Віетнаму маюцца вялікія запасы нафты і газу. Пераважна на поўначы і паўночным-захадзе засяроджаныя радовішчы вугалю, вальфраму, цынку, волава, апатытавых, жалезных і марганцавых руд, тытана, цыны. Маюцца запасы баксытаў. Краіна багатая гідрарэсурсамі. У апошнія гады эканоміка краіны разьвіваецца досыць высокімі тэмпамі. У 2007 годзе прырост СУП дасягнуў рэкорднага за апошняе дзесяцігодзьдзе паказчыку 8,5 %, у абсалютным вылічэньні — 71,2 млрд даляраў ЗША або 835 даляраў ЗША на душу насельніцтва.

У структуры СУП пераважае прамысловасьць (41,8 %), значную ролю гуляе сфэра паслугаў (38,2 %). У той жа час каля 75 % насельніцтва занята ў сельскай гаспадарцы. Віетнам зьяўляецца адным зь лідэраў па пастаўках на сусьветны рынак рысу, кавы, гарбаты, чорнага перцу, натуральнага каўчука і некаторых іншых відаў сельскагаспадарчых культураў. Аснову прамысловай вытворчасьці складаюць электраэнэргетыка, нафтавая і вугальная прамысловасьць, актыўна разьвіваюцца электратэхнічная, хімічная, тэкстыльная, харчовая галіны, машынабудаваньне, вытворчасьць будматэрыялаў.

Віетнам падтрымлівае зьнешнеэканамічныя сувязі з больш за 120 дзяржавамі і тэрыторыямі. Зьнешнегандлёвае абарачэньне за 2007 год перавысіла 109 млрд даляраў ЗША, пры гэтым экспарт склаў 48,4 млрд даляраў, імпарт — 60,8 млрд даляраў. Асноўныя лініі экспарту — сырая нафта, швейныя, трыкатажныя і абутковыя вырабы, морапрадукты, электроніка і вылічальная тэхніка, якая зьбіраецца на мясцовых прадпрыемствах зь імпартных камплектуючых, прадукцыя дрэваапрацоўчай прамысловасьці, рыс, натуральны каўчук, кава, гарбата; імпарту — машыны і абсталяваньне, ГЗМ, мэталапракат, сыравіна для лёгкай прамысловасьці, электроніка і камплектуючыя да яе, угнаеньні, хімікаты.

Дэмаграфія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Будыйскі храм у Віетнаме

Паводле ацэнак на 2013 год насельніцтва краіны складае амаль 90 млн чалавек, пры гэтым краіна мае станоўчы натуральны прырост. У местах пражываюць 23,3 млн чалавек, то бок амаль 30 %. Пераважная нацыянальнасьць — кінь, то бок уласна віетнамцы. Акрамя таго ў Віетнаме пражываюць таксама прадстаўнікі 54 народнасьцяў і некалькіх этнічных групаў, як то таі, тгай, кітайцы, кгмэры, мыонгі, чамы і іншыя. Сярэдняя працягласьць жыцьця складае 71 год.

Афіцыйная мова — віетнамская, зь іншых буйных моваў рэгіёну роднасная кгмэрскай. Распаўсюджаная ў асноўным у прыбярэжнай паласе краіны й буйных гарадох, у сельскай мясцовасьці поўдня й поўначы часта пераважаюць мовы дробных этнасаў, часам няроднасныя віетнамскай. Мова большасьці насельніцтва краіны — віетнамская, адзіная буйная літаратурная мова рэгіёну, што мае пісьмовасьць на лацінскай аснове.

Рэлігія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Асноўныя рэлігіі — будызм (10 млн вызнаўцаў) і каталіцтва (5,9 млн.). На поўдні краіны вельмі ўплывовыя сэкты каадай (2,3 млн.) і хоахаа (1,2 млн.).

Культура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Усё сродкі масавай інфармацыі зьяўляюцца дзяржаўнымі альбо фармальна належаць грамадзкім арганізацыям або творчым зьвязам. Віетнамскае інфармацыйнае агенцтва мае прадстаўніцтвы ў гарадах Хашыміне і Данангу.

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Commons-logo.svg  Віетнамсховішча мультымэдыйных матэрыялаў