Геранёны

Геранёны
Замак Гаштольдаў. К. Русецкі, 1846
Герб Геранёнаў
Магдэбурскае права:	25 траўня 1792
Вобласьць:	Гарадзенская
Раён:	Іўеўскі
Сельсавет:	Геранёнскі
Насельніцтва:	1,5 тыс. (2005)
Тэлефонны код:	+375 1595
Геаграфічныя каардынаты:	54°07′ пн. ш. 25°35′ у. д.
Геранёны на мапе Беларусі Геранёны
Галерэя здымкаў у Wikimedia Commons

Геранёны — вёска ў Беларусі, на ўзвышшы ў басэйне ракі Нёман. Цэнтар сельсавету Іўеўскага раёну Гарадзенскай вобласьці. Насельніцтва 1,5 тыс. чал. (2005). Знаходзяцца за 22 км ад Іўя, за 14 км ад чыгуначнай станцыі Гаўя, каля граніцы зь Летувой; на аўтамабільнай дарозе Ашмяны — Ліда.

Геранёны — даўняе магдэбурскае мястэчка гістарычнай Ашмяншчыны (частка Віленшчыны), да нашага часу тут захаваліся руіны замка Гаштольдаў.

Назва

Паводле супрацоўніка НАН Беларусі К. Карнелюка тапонім «Ґеранёны» паходзіць ад слова «гораноны», што азначае «нагрэты». Калісьці ў гэтых мясьцінах так называлі мэтал, нагрэты ў адмысловых печах для апальваньня керамічных вырабаў. Горанам называлі яшчэ і ніжнюю частку кавальскай печы, дзе згарала паліва. На думку беларускага географа В. Жучкевіча назва паселішча мае балцкае паходжаньне.

Гісторыя

Першы пісьмовы ўспамін пра Геранёны як уладаньне Манівіда датуецца 1403. У 1411 будучы вялікі князь Жыгімонт Кейстутавіч фундаваў у паселішчы першы касьцёл, пазьней тут знаходзілася сядзіба роду Гаштаўтаў (Гаштольдаў). 18 траўня 1537 у Геранёнскім замку адбыўся шлюб паміж Станіславам Гаштольдам і Барбарай Радзівіл.

Мескі герб, з прывілею 1792

Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай (1565—1566) Геранёны ўвайшлі ў склад Ашмянскага павету Віленскага ваяводзтва. У 1576 у мястэчку адбыліся некалькі соймаў шляхты і магнатаў, на якіх абмяркоўваліся кандыдатуры на сталец Рэчы Паспалітай. У 1625 адкрыўся шпіталь.

У XVII—XVIII стст. Геранёны былі цэнтрам староства. Пасаду старосты геранёнскага займалі Мнішкі, Салагубы, Браніцкія. У Трынаццацігадовую вайну (1654—1667) маскоўскія захопнікі зруйнавалі тутэйшы замак, аднак па сканчэньні ваенных дзеяньняў яго хутка аднавілі, чаму спрыяла ўлучэньне паселішча гетманам Міхалам Пацам у фундуш артылерыі Вялікага Княства Літоўскага і Віленскага арсэналу.

За часамі Вялікай Паўночнай вайны (1700—1721) у 1708 у Геранёнах знаходзілася часовая рэзыдэнцыя караля і вялікага князя Станіслава Ляшчынскага. У 1-й пал. XVIII ст. у мястэчку пэўны час разьмяшчалася рэзыдэнцыя віленскіх піяраў, пры якой дзейнічала школа. 25 траўня 1792 кароль і вялікі князь Станіслаў Аўгуст Панятоўскі надаў Геранёнам Магдэбурскае права (паводле некаторых зьвестак паселішча атрымала гэтае права яшчэ ў 1630-я) і герб: «у зялёным полі чырвонае сэрца, пранізанае мечам».

У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795) Геранёны апынуліся ў складзе Расейскай імпэрыі. Расейская імпэратрыца Кацярына II перадала мястэчка свайму фаварыту А. Безбародку, які неўзабаве прадаў яго. У сяр. XIX ст. расейскія ўлады пачалі руйнаваць тутэйшы замак. У 1880-х ў Геранёнах было 27 двароў, касьцёл, багадзельня, бровар, карчма. У аднайменным маёнтку мелася багатая калекцыя твораў мастацтва.

У 1920 Геранёны апынуліся ў складзе Сярэдняй Літвы, у 1922 — у складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, у Ашмянскім павеце Віленскага ваяводзтва. У 1939 мястэчка ўвайшло ў БССР, дзе зрабілася цэнтрам сельсавету. Статус паселішча панізілі да вёскі.

• Даўнія графічныя выявы мястэчка
• 

  Замак і касьцёл. К. Русецкі, 1846

• 

  Замак Гаштольдаў. Н. Орда, 1875

• 

  Касьцёл. Н. Орда, XIX ст.

• 

  Панарама мястэчка, XIX ст.

Насельніцтва

• XVIII стагодзьдзе: 1792 — 306 чал.
• XIX стагодзьдзе: 1866 — 207 чал., зь іх 195 каталікоў і 12 юдэяў; 1885 — каля 240 чал.
• XX стагодзьдзе: 1905 — 316 чал.; 1970 — 397 чал.; 1993 — 1291 чал.; 1996 — 1,4 тыс. чал.
• XXI стагодзьдзе: 2005 — 1,5 тыс. чал.

Інфраструктура

У Геранёнах дзейнічаюць сярэдняя школа і дом культуры,

Турыстычная інфармацыя

Замак Гаштольдаў, рэканструкцыя

Выдатныя мясьціны

• Замак Гаштольдаў (XV—XVI стст.; руіны)
• Капліца прыдарожная (XIX ст.)
• Касьцёл Сьвятога Мікалая (1529)
• Фальварак Корвінаў-Мілеўскіх (XIX ст.)

Страчаная спадчына

• Сядзіба Корвінаў-Мілеўскіх (XIX ст.)
• Царква

Галерэя

• Краявіды Геранёнаў
• 

  Замак Гаштольдаў

• 

  Замак, руіны

• 

  Касьцёл Сьв. Мікалая

• 

  Касьцёл, з боку апсіды

Літаратура

• Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 2: Беліцк — Гімн / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1994. — 537 с., [8] к.: іл. ISBN 5-85700-142-0.
• Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 684 с.: іл. ISBN 985-11-0314-4.
• Цітоў А. Геральдыка беларускіх местаў (XVI — пачатак XX ст.). — Мн.: Полымя, 1998.— 287 с. ISBN 985-07-0131-5.
• Gieraniony // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Tom II: Derenek — Gżack. — Warszawa, 1881. S. 558—559.

Вонкавыя спасылкі

 Геранёны — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў

• мяст. Геранёны на Radzima.org
• Сайт Геранёнаў
• Геранёны — парафія Св. Мікалая, біскупа на Catholic.by

Геранёны ў сучасным адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле Беларусі