Гонядзь

Гонядзь
Goniądz
Меская царква
Герб Гонядзі
Першыя згадкі:	1547
Гміна:	Монькі
Павет:	Монькаўскі
Ваяводзтва:	Падляскае
Мэр:	Тадэвуш Кулікоўскі
Плошча:	4,28 км²
Насельніцтва (2009) • колькасьць: • шчыльнасьць:	1954 457
Часавы пас: • летні час:	UTC+1 UTC+2
Тэлефонны код:	+(48) 85
Паштовы індэкс:	19-110
Аўтамабільны код:	BMN
Геаграфічныя каардынаты:	53°29′21″ пн. ш. 22°44′16″ у. д.
Гонядзь на мапе Польшчы Гонядзь
Галерэя здымкаў у Wikimedia Commons
http://www.goniadz.pl/

Гонядзь (па-польску: Goniądz) — горад у Польшчы, уваходзіць у склад Падляскага ваяводзтва, Монькаўскі павет, сядзіба сельска-гарадзкой гміны Монькі. Знаходзіцца на захадзе этнаграфічнай тэрыторыі беларусаў. Разьмешчаны ў паўночна-заходняй частцы Падляскага ваяводзтва, на ўскрайку Бобраўскай катліны, у даліне ракі Бобра. Празь места праходзіць водны турыстычны шлях па рацэ Бобра, які злучае Аўгустоўскую раўніну і Елцкае паазер'е з Наравам. Займае плошчу ў 4,28 км². Насельніцтва 1903 чалавекі (на 2005 год).

Геральдыка

Упершыню места атрымала ўласны герб 15 лютага 1547 году паводле кульмскага права дзякуючы полацкаму ваяводу Станіславу Давойне і яго жонцы Петранэле. На выяве гербу ў залатым полі чорны мядзьведзь.

Этымалёгія назвы

Назва места хутчэй за ўсё мае балцкае паходжаньне. Нямецкія кронікі згадваюць пра даўнішнюю мяжу паміж балцкімі плямёнамі галіндаў і яцьвягаў (судаваў). Мяжа паміж Галіндзіяй і Судовіяй праходзіла па рацэ Лык і далей па рацэ Бобра. Іншыя дасьледнікі зьвязваюць паходжаньне тапоніма Гонядзь з балцкім племем голядзь.

Гісторыя

Капліца на могілках у Гонядзі

Гонядзь

Бераг ракі Бобра ў Гонядзі

Гонядзь

• 14 жніўня 1358 — першае пісьмовае згадваньне пра Гонядзь як места Выскай зямлі Мазовіі.
• 2 сьнежня 1382 — мазавецкі князь Земавіт IV з братам Янушам I заклалі замак Тэўтонскага ордэну Вызна ў межах гонядзкага павета.
• 30 сьнежня 1401 — Земавіт IV заклаў свайму брату Янушу I, князю чэрскаму, Выскую зямлю разам з гонядзкім паветам.
• 29 студзеня 1402 — Земавіт IV выкупіў ў Вялікага магістра Тэўтонскага ордэну Выскую зямлю з гонядзкім паветам.
• 2 ліпеня 1402 — вялікі магістар Тэўтонскага ордэну адмаўляе ў лісьце Янушу I і Земавіту IV па факту перадачы вялікаму князю літоўскаму Вітаўту гонядзкага павету ў выніку далучэньня яго да ВКЛ.
• да 1430 — вялікі князь літоўскі Вітаўт засноўвае і фундуе парафіяльны касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі, сьвятога Яна Хрысьціцеля і сьвятой Агнешкі.
• 1501—1506 — Гонядзь быў ва ўласнасьці Міхала Глінскага, князя літоўскага, вайскавода і дзяржаўнага дзеяча, які вёў сваё паходжаньне ад татараў ВКЛ. У 1499 стаў маршалкам ВКЛ і дарадцам караля. У 1506 перамог крымскіх татараў у бітве пад Клецкам. Ён быў памылкова абвінавачаны сваімі апанэнтамі ў спробе ўзначаліць Вялікае Княства Літоўскае, таму Жыгімонтам I Старым быў пазбаўлены свайго тытула. Забіў інтрыгуючага супраць яго ваяводу Яна Забярэзінскага. Ініцыяваў паўстаньне і перайшоў на бок Масквы ў 1508 годзе, у выпадку чаго страціў сваю маёмасьць у Рэчы Паспалітай.
• 4 траўня 1511 — віленскі ваявода Мікалай Радзівіл пабудаваў у гонядзкім замку капліцу Тройцы, Маці Божай Марыі і Сьвятых.
• 4 студзеня 1515 — Жыгімонт І перадае землі гонядзка-райгарадзкія Мікалаю Радзівілу Старому ва ўласнасьць.
• 23 красавіка 1529 — Жыгімонт І надарыў свайго сына Жыгімонта Аўгуста лясамі, сенажацямі і пусткамі, прылеглымі да гонядзкіх навакольляў.
• 15 лютага 1547 — кіраўнік Гонядзі полацкі ваявода Станіслаў Давойна з жонкай Петранэлай надалі месту кульмскае права.
• 1572 — Гонядзь уваходзіць у стараства кнышынскае.
• 1573 — сойм зацьвердзіў права і свабоды места.
• 28 траўня 1621  — пажар у Гонядзі.
• 7 сакавіка 1667 — сойм канстытуцыі стварае гарадзкую раду.
• 1669 — парафія Гонядзі ўваходзіць у склад аўгустоўскага дэканату.
• 15 лютага 1676 — кароль польскі і вялікі князь літоўскі Ян III Сабескі надаў войтаўства ў Гонядзі.
• 1765 — Гонядзь налічваў 243 будынкі і 1500 жыхароў.
• 1775 — распачата будоўля новага драўлянага касьцёла.
• 8 верасьня 1779 — пажар у Гонядзі.
• 24 чэрвеня 1794 — падчас паўстаньня Тадэвуша Касьцюшкі паўстанцкія адзьдзелы перамаглі ў бітве з прускімі войскамі пад Асаўцом і Клімашэўніцай.
• 1795 — у выніку III падзелу Рэчы Паспалітай Гонядзь адыходзіць Прускаму каралеўству; прускія ўлады анулёўваюць абавязковы да таго часу прывілей «de non tolerandis Judaeis», што паспрыяла значнаму прытоку жыдоў, галоўным чынам так званых літвакоў.
• 1799 — з прускага вопісу места вынікае, з 1373 жыхароў Гонядзі 498 чалавек складаюць жыды.
• 1807—1915 — Гонядзь уваходзіць у склад Расейскай Імпэрыі.
• 1860 — парафія налічвала 5054 асобы.
• 1864 — будоўля капліцы сьвятога Фларыяна на ўзгорку, на месцы старых могілак шпіталя.
• 1897 — Гонядзь налічвае 3402 жыхары.
• I сусьветная вайна — з-за праходзячай па рацэ Бобра лініі фронту ў выніку ваенных дзеяньняў частка горада была разбураная.
• 26 верасьня 1921 — пажар касьцёлу ў Гонядзі.
• 15 верасьня 1924 — асьвячэньне новага касьцёлу ў Гонядзі, пабудаванага па праэкце архітэктара Оскара Сасноўскага.
• верасень 1939 — падчас першай нямецкай акупацыі ў Гонядзі праходзяць дзеяньні антыгабрэйскага напрамку.
• 1939—1941 — савецкая акупацыя.
• 22 чэрвеня 1941 — Нямеччына напала на Савецкі Зьвяз, савецкія ўлады пакінулі места, у выніку чаго горад застаўся без улады, і як наступства, прайшлі польскія акты рабаваньняў, пагромаў і самасудаў над жыдоўскім насельніцтвам места. У чэрвені-ліпені 1941 г. нямецкія войскі закатавалі 116 жыхароў Гонядзі, у асноўным жыдоўскага паходжаньня.
• 1941—1945 — нямецкая акупацыя.
• 10 жніўня 1944 — немцы падарвалі дзьве вежы і частку сьцен касьцёлу, горад разбураны на 80% з-за праходзячай па рацэ Бобра лініі фронта, паміж Нацысцкай Нямеччынай і Савецкім Зьвязам.
• 20 верасьня 1944 — Гонядзь быў перададзены Польшчы, якая ў рамках абмену насельніцтвам з СССР пачала праводзіць палітыку гвалтоўнага высяленьня беларусаў і ўкраінцаў.
• 12 студзеня 1945 — савецкія войскі ўваходзяць у Гонядзь.
• 1945—1989 — пэрыяд Польскай Народнай Рэспублікі ў жыцьці места.
• 1955 — рэканструкцыя касьцёлу завершаная.
• 30 сьнежня 1995 — насельніцтва складае 1 907 жыхароў.

Архітэктура

• Капліца Сьв. Фларыяна
• Касьцёл Сьв. Агнэсы
• Габрэйскія могілкі
• Старыя каталіцкія могілкі

Глядзіце таксама

• Падляскае ваяводзтва
• Ліцьвіны
• Галінды
• Яцьвягі
• Мазуры
• Вялікае Княства Літоўскае

Вонкавыя спасылкі

 Гонядзь — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў

• г. Гонядзь на Radzima.org