Гісторыя Койданава

Афіцыйнай датай заснаваньня сучаснага Койданава лічыцца 1146 год, калі яно згадваецца пад назвай Крутагор’е ў паданьні пра старую Пакроўскую драўляную царкву.

• 1146: першы ўспамін пад назвай Крутагор’е ў паданьні пра старую (афіцыйна лічыцца датай заснаваньня места), і ўваходзіў у склад Полацкага, потым Менскага ўдзельнага княства.
• ХІІ—ХІІІ стст.: будова Койданаўскага замка.
• XIV ст.: у складзе Вялікага Княства Літоўскага.
• 1442: першы пісьмовы ўспамін пад назвай Койданаў.
• 1445: вялікі князь Казімер Ягелончык аддаў Койданаў разам зь местамі Бельскам (сёньня ў Польшчы), Бранскам, Суражам, Старадубам (сёньня ўсе гэтыя месты знаходзяцца ў Расеі) і Клецкам свайму стрыечнаму брату Міхаілу Жыгімонтавічу, сыну Жыгімонта Кейстутавіча.
• 1483: у валоданьні князя В. Вярэйскага (Удалога).
• 1502, 1503: у часе набегаў на беларускія землі татары спалілі Койданаў.
• 1522: у выніку шлюбу Соф’і Вярэйскай з А. Гаштольдам перайшоў разам зь іншымі местамі да Гаштольдаў.
• 1542: уладальнікам Койданава зрабіўся вялікі князь Жыгімонт І Стары, які ў наступным року перадаў места свайму сыну Жыгімонту II Аўгусту; цэнтар Койданаўскага староства, пазьней графства.
• 1550—1831: валоданьне Радзівілаў, на той час вядомы асяродак распаўсюджваньня кальвінізму.
• каля 1564: Мікалай Радзівіл Руды збудаваў тут драўляны кальвінскі збор (з 1613 — мураваны; зруйнаваны як і рэшткі замка ў савецкі час), таксама плябанію, школу і багадзельню.
• 1565/66: у Менскім ваяводзтве.
• 1588: мястэчка, у якім паводле інвэнтару маёнтку было 120 дымоў, замак, кальвінскі збор, ратуша, касьцёл, рынак, 2 карчмы, 4 вадзяныя млыны; існавала 6 вуліцаў — Віленская, Менская, Плябанская, Рубяжэвіцкая, Слуцкая, Станькаўская; таго ж року вялікі князь Жыгімонт ІІІ Ваза дазволіў жыхарам Койданава праводзіць на рок 2 вялікія кірмашы — на Грамніцы (2 лютага) і Сёмуху (травень—чэрвень) і штотыднёвы базар; пазьней былі дазволеныя кірмашы яшчэ на Юр’я (23 красавіка) і на Пакровы (1 кастрычніка).
• XVІІ ст.: у Койданаве дзейнічалі кальвінская школа і шпіталь.
• 1620: цэнтрам мястэчка быў чатырохкутны гандлёвы пляц, забудаваны дамамі рамесьнікаў і гандляроў; на пляцы было 5 крамаў, карчма і 23 мяшчанскія двары; усяго ў Койданаве налічвалася 110 двароў.
• 11 ліпеня 1655: у пачатку вайны Расеі супраць Рэчы Паспалітай маскоўскія войскі «местечко Койданов взяли, и которыя... были в том местечке полския и литовския люди, и тех всех людей мечю предали и то местечко и посады все выжгли».
• 1791: у Койданаве было 134 дымы.
• 1793: у выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай апынуўся ў складзе Расейскай імпэрыі, цэнтар воласьці Менскага павету Віленскай губэрні.
• 1796: у Койданаве было 709 двароў, 14 вінакурняў, 10 млыноў, маслабойняў і інш; мястэчка мела свой герб «выява галінак дуба і алівы».
• 15 лістапада 1812: у расейска-францускую вайну расейскія войскі разьбілі атрад, сфармаваны зь мясцовых і францускіх жаўнераў.

Збор і замак на здымку Я. Балзункевіча

• 1866: у мястэчку было 234 двары.
• 1871: праз Койданаў прайшла чыгунка, збудаваны 2-павярховы вакзал.
• кан. ХІХ ст.: у Койданаве месьціліся паштовая станцыя, аптэка, паравы млын (11 тыс. чвэрцяў); бровар і воўнабітня; сартаваньне шчаціньня, якое адсюль адпраўлялася ў розныя месты Расейскай імпэрыі.
• 1899: у мястэчку пачала працаваць запалкавая фабрыка «Дружына»
• 1917: у выніку зносу забароны польскай асьветы, у Койданове зьявілася польская сярэдняя школа
• 1920: у выніку антыбальшавіцкага паўстаньня ўтвораная Койданаўская самастойная рэспубліка
• 1924: цэнтар Койданаўскага раёну.
• 1930: савецкія ўлады зачынілі мясцовы каталіцкі касьцёл і ліквідавалі каталіцкаю парафію.
• 15 сакавіка 1932: Койданаў набыў статус места.
• 29 ліпеня 1932: савецкія ўлады зьмянілі назву мястэчка на Дзяржынск у гонар Фэлікса Дзяржынскага; чыгуначная станцыя захавала старую назву.
• 30 чэрвеня 1937 — 15 студзеня 1938: у Менскім раёне.
• 15 студзеня 1938: цэнтар Дзяржынскага раёну.
• 28 чэрвеня 1941 — 7 ліпеня 1944: знаходзіўся па нямецкай акупацыяй, гітлераўцы зьнішчылі ў месьце і раёне звыш 17 тыс. чалавек.

Літаратура

• Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 3: Гімназіі — Кадэнцыя / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1996. — 527 с.: іл. ISBN 985-11-0041-2.
• Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 788 с.: іл. ISBN 985-11-0378-0.
• Дзяржынск // Нашы гарады: грамадска-палітычнае даведачнае выданне / У. А. Малішэўскі, П. М. Пабока. — Мн.: Народная асвета, 1991. — 303 с.: фота. — ISBN 5-341-00240-7.
• Kojdanów // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Tom IV: Kęs — Kutno. — Warszawa, 1883. S. 246—249.
• Zdzisław J. Winnicki. Szkice kojdanowskie. — Wrocław: Wydawnictwo GAJT, 2005. ISBN 83-88178-26-1.
• Дзержинск // Туристская энциклопедия Беларуси / редкол. Г. П. Пашков [и др.]; под общ. ред. И. И. Пирожника. — Мн., 2007.— 648 с. ISBN 978-985-11-0384-9.
• Dariusz Tarasiuk: Między nadzieją a niepokojem. Działalność społeczno-kulturalna i polityczna Polaków na wschodniej Białorusi w latach 1905–1918. Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 2007, s. 211. ISBN 978-83-227-2629-7.