Дарый I

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да: навігацыі, пошуку
Дарый I Вялікі
па-старажытнапэрсыдзку Dārayavahuš, па-акадзку Dariamuš, па-элямску Dariyamauiš, па-арамэйску: Dryhwš, па-старажытнагрэцку: Δαρεῖος, па-лацінску: Darius'
Darius-Vase.jpg
Малюнак Дарыя I на старажытнагрэцкай вазе
4-ы Шахіншах Пэрсіі
522 да н. э. — 486 да н. э.
Папярэднік: Ґаўмата
Наступнік: Ксэркс I
Фараон Эгіпту
522 да н. э. — 486 да н. э.
Папярэднік: Ґаўмата
Наступнік: Ксэркс I
Асабістыя зьвесткі
Нарадзіўся: 550 да н. э.
Памёр: 486 да н. э.
Род: Ахемэніды
Бацькі: Гістасп
Жонка: Атоса
Артыстона
Парміс
NN, дачка Ґобрыя
Фратагуна
Фэдымія
Дзеці: Ксэркс I
Арсам (сын Дарыя I)
Арыямард (сын Дарыя I)
Ґобрый (сын Дарыя I)
Ахемэн (сатрап)
Артабазан
Арыябігн
Гістасп (сын Дарыя I)
Масыста
Мандана
Артазостра
Абраком
Гіпэрант
Арыямэн
Арсамэн
Іштын
Пандушаша
іншыя
Рэлігія: зараастрызм

Дарый I (па-старажытнапэрсыдзку: Dārayavahuš, па-акадзку: Dariamuš, па-элямску: Dariyamauiš, па-арамэйску: Dryhwš, па-старажытнагрэцку: Δαρεῖος, па-лацінску: Darius; 550 да н. э. — 486 да н. э.) — пэрсыдзкі кароль (522 да н. э. — 486 да н. э.). Прадстаўнік малодшае лініі Ахемэнідаў, сын Гістаспа. Быў абвешчаны каралём змоўшчыкамі пасьля забойства Гауматы. Для канчатковага замацаваньня сваіх мае правоў на каралеўскую ўладу Дарый ажаніўся з дачкамі Кіра II Атосай і Артыстонай і ўнучкай Парміс.

Зьмест

Паўстаньне падуладных краін[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Мяцеж эламітов і бабілёнян[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Сваё кіраваньне Дарый пачаткаў з таго, што аднавіў усе прывілеі пэрсыдзкай шляхты, адмененыя Гаўматой. Гэта выклікала рэзкую апазыцыю ў падуладных пэрсам народаў. Першымі паўсталі эламіты і бабілёняне. У Эламе нейкі Асіна абвясьціў сябе каралом Элама, але быў разгромлены пасланымі Дарыем войскамі, запалонены і дастаўлены да пэрсыдзкага карала, якога яго пакараў сьмерцю.

Бабілёняне паўсталі пад кіраўніцтвам Нідынту-Белая, які абвясьціў сябе Навухаданасорам, сынам Набоніда. Ужо да 3 кастрычніка 522 г. да н. э. Нідынту-Белы быў прызнаны каралом у Сіппаре, Борсіппе і ў іншых гарадах Бабілёніі. Паўстаньне бабілёнян здабыла настолькі шырокі размах, што Дарый зьлічыў неабходным асабіста ўзначаліць паход супраць іх. Войска бабілёнян заняло абарону поруч Тыгра, затуляючы пераправы праз раку, але Дарый, пасадзіўшы сваіх ваяроў на вярблюдаў, канёў і на надзьмутыя мяхі, пераправіўся ўплаў праз Тыгра і раптоўным ударам расеяў войска бабілёнян (24-й дзень месяца асіядыя — 13 сьнежня 522 г. да н. э.). Праз 5 дзён (2-й дзень месяца анамака — 18 сьнежня) у гораду Зазана на Евфрате адбылося другую бітву Дарыя з паўсталымі. Бабілёняне ізноў патрывалі паразу, вялікая частка іх войска была прыціснутая да ракі і скінутая ў ваду. Нідынту-Бэл зьбег і атуліўся ў Бабілёне. Дарый узяў мяцежны горад. Нідынту-Белы і іншыя 48 кіраўнікоў паўстаньня былі адданыя пакараньні сьмерцю. Не выключана, што Нідынту-Белы сапраўды быў сынам Набоніда, пасьля паланеньня, якога мінула ўсяго 17 гадоў. На Бэгістунском рэльефе Нідынту-Белы намаляваны пажылым чалавекам. Не пазбаўлена цікавасьці і тое, што пасьля захопу Нідынту-Белая ў палон, Дарый ня стаў яго паказваць народа, як звычайна паступаў з самазванцамі, выдавальнымі сябе за прадстаўнікоў старажытных дынастый.

Аб востаніі бабілёнян кажа і Герадот, але адносіць яго да часу пазьнейшаму і распавядае такія падрабязнасьці, якія ці ледзь сумяшчальныя з апавяданьнем надпісы. Бабілёняне вельмі разьлютаваныя. Яны забіваюць большасьць жанчын, як лішнія роты; Дарый абложвае бясплённа Бабілён дваццаць месяцаў, выпрабоўваючы толькі зьдзекаваньні абложаных. Не дапамагае і прыклад Кіра (адвядзеньне ракі), і Бабілён падае толькі дзякуючы самаахвяраваньню Зопіра, які зьнявечыў сябе і перабег да ворагаў нібы з помсты Дарыю, подвергшему яго калецтву, і затым, зрабіўшыся вайскаводам бабілёнян, перадаў горад Дарыю. Апошні зрывае ўмацаваньні Бабілёна, пакарае сьмерцю тры тысячы бабілёнян і прымушае астатніх ажаніцца на іншагародніх женьщінах, бо сваіх яны вынішчылі. Зопір за сваю адданасьць прызначаецца сатрапам Бабілёніі. Відаць тут адбілася сямейнае адданьне, запісанае Герадотам са словаў перэбежавшего да грэкаў Зопіра, унука таго героя Зопіра сатрапа Бабілёніі. Аднак для часу працяглай аблогі паказанай Герадотам у нас няма якія адпавядаюць храналягічных рамак. Хоць надпісаў пакінутых самазванцам не захавалася, але сьляды паўстаньня можна ўгледзець у некалькіх кантрактах банкірскай канторы Эгібі і сыноў. Яны пазначаныя імем «Навухаданасора, карала Бабілёна» і імёнамі сьведак — сыноў Эгібі, тоесных тэм, якія падпісваліся на кантрактах часу Камбіса, Лжебардыі і Дарыя, такім чынам ня могуць ставіцца да часу вялікага Навухаданасора II. Годам «пачаткі валадараньні» Навухаданасора III датаваныя за подптысью Ітты-Мардук-балату сына Эгібі таблічкі з 10 лікі 7-го месяца да 21 лікі 9-го месяца, такім чынам, валадараньне самазванца Нідынту-Белая працягвалася ня больш 3-х месяцаў. Акрамя таго знойдзеная таблічка датаваная 6-м лікам 10 месяца «пачаткі валадараньні Дарыя»; такім чынам, ужо праз чатырох дня пасьля бітвы пры Зазане Бабілён быў ва ўлады Дарыя, і аб працяглай аблозе ня можа быць і прамовы.

Паўстаньне ў Маргіане[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Пакуль Дарый быў заняты карнымі дзеяньнямі ў Бабілёніі супраць яго паўсталі Пэрсія, Мідыя, Маргіана, Парфія, Армэнія, Саттагідыя, Сагартыя, сацкія плямёны Сярэдняй Азіі, Эгіпет і ў другі раз Элам. У Маргіяне нейкі Фрада абвясьціў сябе каралом і ўзначаліў дужаньне супраць Дарыя. Супраць паўсталых выступіў сатрап Бактрыі Дадаршіш, пакінуты дакладным Дарыю. 10 кастрычніка 522 году да н. э. маргіяне патрывалі паразу. Усьлед за гэтым рушыла ўсьлед рэзнучы, падчас якой карнікі забілі больш за 55 200 чалавек і амаль 7 тысячаў маргіян былі ўзятыя ў палон і затым прададзеныя ў рабства. Ужо адны гэтыя лічбы паказваюць, што паўстаньне ў Маргіяне было ўсенародным рухам. У Эламе паўстаньне ўзначаліў пэрс Мартыя, які абвясьціў сябе каралом Элама, пад імем Хумпанікаша. Дарый зрушыў войскі на прыгнечаньне гэтага мецяжу, але эламіты, спалохаўшыся якая мае быць расправы, самі забілі Мартыю.

Паўстаньне ў Пэрсіі і Арахосіі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Дзяржава Ахемэнідаў

У самой Пэрсіі пад імем сына Кіра II Бардыі супернікам Дарыя выступіў пэрс Вахьяздата, які знайшоў сярод народа вялікую падтрымку. У другой палове сьнежня 522 г. да н. э. паўстаньне ў Пэрсіі прыняло такі шырокі размах, што Вахьяздата вёў дужаньне ў, падаленай ад Пэрсіі на сотні кілямэтраў, Арахосіі. 29 сьнежня 522 г. да н. э. у Арахосіі ў крэпасьці Капішаканіш адбылося бітву паміж войскам, пасланым туды Вахьяздатой, з аднаго боку і войскам які захаваў пэўнасьць Дарыю сатрапа Арахосіі Віваны, зь іншай, але гэтая бітва, у якой загінула 303 прыхільніка Вахьяздаты, не прынесла рашучай перамогі ні адной з бакоў. 21 лютага 521 г. да н. э. у вобласьці Гандутава Вівана атрымаў рашучую перамогу над мяцежным войскам. Паўсталыя страцілі 4579 чалавек забітымі ў гэтай бітве і адступілі ў крэпасьць Аршада. У сакавіку крэпасьць Аршада — гэтая апошняя апора паўсталых у Арахосіі была захопленая войскамі Віваны, кіраўнікі мяцежнага войска пакараныя.

25 траўня 521 г. да н. э. вайскавод Дарыя Артавардыя ў Пэрсіі ў гораду Раха вырабіў паразу асноўнага войска Вахаяздаты. Паўсталыя страцілі забітымі 4404 чалавека. Вахьяздата зьбег; сабраў новае войска, але 16 ліпеня 521 г. да н. э. ізноў патрываў паразу, страціўшы забітымі 6246 і палоннымі 4464 чалавек. Вахьяздата быў захоплены ў палон і разам са сваімі 52 найблізкімі памагатымі пасаджаны на кол.

Мяцеж у Мідыі, Парфіі і Гірканіі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Бэгістунскій рэльеф, які паказвае трыўмф Дарыя над чараўніком Гауматой (Лжебардыей) і мяцежнымі «караламі». Канец VI у. да н. э.
Пэрсыдзкі кароль попірает нагой зрынутага Гаумату, перад ім просяць літасьці дзевяць пераможаных правадыроў мяцежнікаў, за спіной карала — целаахоўнік і ваяр з атрада «несмяротных».

У Мідыі мідзянін Фравартыш (грэч. Фраорт II), які сцьвярджаў, што ён адбываецца з роду мідыйского карала Кіаксара, абвясьціў сябе каралом і за кароткі час захапіў усю тэрыторыю Мідыі. Неўзабаве да мецяжу Фравартыша далучыліся Парфія і Гірканія. Супраць паўсталых мідзян Дарый накіраваў свайго вайскавода Відарну. 12 студзеня 521 г. да н. э. у гораду Маруш Відарна пазмагаўся з паўсталымі. Апошнія страцілі ў гэтай бітве 3827 чалавек забітымі і 4329 патрапіла да пэрсаў у палон. Хоць, па словах Дарыя, яго войска ўшчэнт разьбіла мяцежнае войска, аднак у рэчаіснасьці бітва скончылася безвынікова, бо Відарна пасьля гэтага на працягу некалькіх месяцаў устрымліваўся ад наступных вайскоўцаў дзеяньняў. 8 марта 521 г. да н. э. бацька Дарыя, сатрап Парфіі Гістасп (пэрсід. Віштаспа) у бітве ў гораду Вішпаўзатыш атрымаў перамогу над войскам парфян і гірканцев, якія далучыліся да мецяжу Фравартыша; 6346 мяцежнікаў было забіта і 4336 узята ў палон.

Увесну 521 г. да н. э. становішча ў Мідыі стала настолькі небясьпечным, што Дарый на чале вялікага войска асабіста выступіў супраць Фравартыша. 7 траўня ў бітве ў гораду Кундуруш Дарый вырабіў зруйнавальную паразу войска мяцежнікаў. Мідзяне ў гэтай бітве страцілі амаль 34 500 чалавек забітымі і 18 тысячаў мяцежнікаў патрапіла ў палон. Фравартыш зь невялікім лікам набліжаных зьбег у горад Рагі. Высланае ў пагоню за ім войска схапіла Фраватыша і даставіла яго да Дарыя, які асабіста жорстка расправіўся з ім. Ён адрэзаў яму нос, вушы і мова, а затым выколол вочы. Пасьля чаго Фравартыш быў пасаджаны на кол у Экбатане, а яго найблізкія памагатыя раскрыжаваныя (чэрвень 521 г. да н. э.).

Затым Дарый паслаў войска, подавівшее мяцеж мідзян, на дапамогу свайму бацьку Гістаспу ў Парфію. Узмацніўшыся якое надышло падмацаваньнем, Гістасп 12 ліпеня 521 г. да н. э. у бітве ў гораду Патыграбана ўшчэнт разьбіў мяцежнае войска парфян і гірканцев. 6570 мяцежнікаў было забіта і 4192 патрапіла ў палон. 80 чалавек на чале з правадыром паўсталых (яго імя ў надпісы на Бэгістунской скале не прыводзіцца) былі пакараныя.

Вайскоўцы дзеяньні ў Армэніі і Сагартыі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Для прыгнечаньня мецяжу ў Армэніі Дарый паслаў войска пад камандаваньнем вайскавода Віўмісу. У сьнежні 522 г. да н. э. мяцежнае войска армян пачатку прасовацца на поўдзень і ўварвалася ў правінцыю Асірыя. Віўмісу выступіў насустрач ёй і 31 сьнежня ў мясцовасьці Ізара ўступіў з паўсталымі ў бой. Хоць Бэгістунская надпіс сцьвярджае, што мяцежнікі былі пабітыя ўшчэнт, але, відаць, наадварот параза патрывала каралеўскае войска, бо пасьля гэтага Віўмісу на працягу 5 месяцаў ухіляўся ад актыўных вайскоўцаў дзеяньняў. А ў дапамогу яму Дарый быў змушаны паслаць яшчэ адно войска пад камандаваньнем дакладнага яму армяніна Дадаршіша. 21 траўня 521 г. да н. э. Дадаршіш разграміў армян у бітве ў паселішча Зуза. Праз 6 дзён 27 траўня ён ізноў атрымаў перамогу ў бітве ў крэпасьці Тыгра. 21 чэрвеня ім была здабытая трэцяя перамога ў крэпасьці Віама. У канцы чэрвеня Віўмісу атрымаў канчатковую перамогу над паўсталымі армянамі. Такім чынам, пасьля 7 месяцаў дужаньня і ходзе 5 бітваў паўстаньне ў Армэніі было ліквідавана. Агульны лік забітых у гэтых бітвах армян склала 5097 чалавек і 2203 было ўзята ў палон.

У Сагартыі нейкі Чісатахма абвясьціў сябе каралом, сцьвярджаючы, што ён адбываецца з роду Кіаксара. На прыгнечаньне гэтага мецяжу Дарый паслаў дакладнага яму мідыйца Тахмаспаду. Чісатахма патрываў паразу, быў запалонены і дастаўлены да Дарыя. Апошні адрэзаў яму нос, вушы і выколол вочы. Затым Чісатахма быў пасаджаны на кол у Арбелах.

Новае паўстаньне бабілёнян[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Пакуль Дарый быў заняты прыгнечаньнем усіх гэтых мецяжоў супраць яго ізноў паўсталі бабілёняне. Узнаўленьне ўзначаліў армянін Араха, выдавальны сябе за сына Набоніда Навухаданасора. Такім чынам, бабілёняне гатовыя былі ісьці нават за чужаком, і нават пасьля прыкладнага разгрому, учыненага Дарыем ледзь больш паўгода назад. Да 16 жніўня 521 г. да н. э. яму атрымалася захапіць усю краіну пра што сьведчаць дакумэнты, датаваныя яго кіраваньнем з Бабілёна, Борсіппы, Сіппара, Урука. Дарый даручыў здушыць гэты мяцеж вайскаводу Віндафарну. 27 лістапада 521 г. да н. э. паўсталыя былі разгромленыя, страціўшы забітымі 2500 чалавек, а кіраўнікі мецяжу запалоненыя і пасаджаныя на кол у Бабілёне.

Захаваліся дзьве кантрактныя таблічкі помеченые першым годам Навухаданасора; і яны без сумневу ставяцца да Араху-Навухаданасору IV, бо яны падпісаныя ўжо іншым гаспадаром фірмы, а менавіта Мардук-Насірпалом сынам раней згаданага Ісьці-Мардук-балату, сына Эгібі. Відавочна, бацька яго памёр у першы год Дарыя, можа быць, нават быў забіты падчас другога бунту. Гэтыя кантракты датаваныя 6-м і 7-м месяцам, што ўжо само паказвае на кароткачасовасьць мецяжу. Нягледзячы на двухразовы мяцеж, Дарый усё жа пашкадаваў Бабілён і пакінуў за ім значэньне сталіцы. Па-ранейшаму дакумэнты датаваліся імем Дарыя, «карала Бабілёна, карала Краін». Афіцыйныя надпісы, копіі Бэгістунской і іншыя ставіліся і тут на бабілёнскай мове. Але каранаваньні і каралеўскія вынахады ў дзень Новага году відаць былі адмененыя. Герадот кажа нават, што Дарый меў намер павезьці з Бабілёна яго паладый — залатую статую Мардука, але «не асмеліўся»; іншымі словамі, толькі ў сілу нейкі не вядомай нам чыньніку ён не выканаў сваё намеры пакончыць з Бабілёнам як з каралеўствам. Ва ўсякім разе з Мардуком кароль не лічыўся: у копіях з Бэгістунской надпісы, выстаўленых у Бабілёне, ён заве аднаго Ахурамазду.

Чарговае паўстаньне эламітов і паход супраць саков[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Трохмоўны надпіс Дарыя I (на дрэвнепэрсідском, эламском і бабілёнскім мовах) у Ganj Nameh, каля Хамадана, Іран

У 520 г. да н. э. у трэці раз паўсталі эламіты, якія абвясьцілі сваім каралом няма каго Атамайта (элам. Аттахаміты-Іншушінак). Супраць іх зрушыўся пэрсыдзкі вайскавод Гаўбаруву. Эламіты патрывалі паразу, а Атамайта патрапіў у палон, быў дастаўлены да Дарыя і пакараны.

У 519 г. да н. э. Дарый распачаў вялікі паход супраць саков насялялых у стэпах Сярэдняй Азіі. Можна выказаць здагадку, што падчас гэтага паходу Дарый дасягнуў ніжняга міжрэчча Амудар’і і Сырдар’і, а таксама вобласьці населенай племем апасіаков. Зьмешчаны ў канцы Бэгістунской надпісы на адным дрэвнепэрсідском мове аповяд, відаць, мае ў выглядзе гэты паход. Нажаль, менавіта тут надпіс папакутавала; можна прачытаць толькі наступнае: «…Я зрушыўся на зямлю Сака... пераправіўся... забіў; іншага ўзялі ў палон і прывялі да мяне звязаным; я забіў яго.. па імі Скунха, якога ўзяў у палон... Іншага паставіў начальнікам, як і была мая воля. Краіна стала маёй.» У ліку падуладных яму народаў Дарый згадвае ў сваім надмагільным надпісе ў Накше-Рустаме «Сака Хумаварка», а ў суэцкім іерагліфічным тэксьце — «саков з вострымі шапкамі» і «саков канцоў зямлі». Але, нягледзячы на гэтыя посьпехі, пэрсам так і не атрымалася цалкам падпарадкаваць сабе плямёны сярэднеазіяцкіх саков.

Вайскоўцы дзеяньні ў Афрыцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

З Герадота вядома, што смуты былі і ў грэцкай Кірэне, ізгнавшей за жорсткасьць подчінівшегося Камбісу Аркесілая III. Калі ён быў забіты ў Барцы, маці яго Ферэтыма зьвярнулася за дапамогай да пэрсыдзкага намесьніка Эгіпту Арыанду. Апошні, ухапіўшыся за гэтая падстава, і сам марачы падпарадкаваць лібійскія плямёны і грэкаў Кірэнаікі, паслаў ёй у дапамогу пэрсыдзкае войска і флёт. Мінуючы празь Лівію, дзе толькі нешматлікія плямёны падпарадкоўваліся пэрсыдзкаму каралу, пэрсы абсадзілі Барку. Пасьля дзевяці месяцаў аблогі, жыхары Баркі здаліся ў адказ на ўмову, што пэрсы не будуць правіць у горадзе разбурэньняў, тым ня менш, яны былі зьвернутыя ў рабства і выведзеныя ў Іран, дзе паселеныя ў Парфіі. Галоўныя жа вінаватыя згубы Аркесілая III былі выдадзеныя Ферэтыме, якая загадала пасадзіць іх на калы вакол гарады, а іх жонкам адрэзаць грудзі і разважыць іх на гарадской сьцяне. Пасьля гэтага пэрсыдзкае войска зрушылася ў зваротны шлях, праходзячы міма Кірэны, пэрсы паспрабавалі захапіць і гэты горад, але не дамагліся посьпеху. На зваротным шляху шмат якія адсталі пэрсаў загінула з-за нападаў лівійцаў.

Верагодна, да гэтага жа часу можна аднесьці і заваёва пэрсамі Куша (Нубіі). Нават падаленыя карфагеняне прызнавалі ўладу Дарыя. Юстын паведамляе, быццам у Карфаген прыбыткі пэрсыдзкія амбасадары і абвясьцілі патрабаваньне вялікага карала не прыносіць у ахвяру людзей, ня ёсьць сабакі і не хаваць нябожчыкаў у зямлі. Карфагеняне пагадзіліся, але адхілілі прапанову аб зьвязе супраць грэкаў. Хоць чакалася хутчэй зваротнае; верагодна, аповяд зьяўляецца перанясеньнем на больш старажытны час рэлігійнай вынятковасьці зораастрызма пазьнейшага пэрыяду. Цяжка сказаць, да якой ступені Карфаген прызнаваў уладу пэрсаў. Ва ўсякім разе, у Накші-рустамском пераліку падуладных народаў, побач з афрыканскімі Кушем, Пунтом і максіямі (лівійцамі) прысутнічае «Карка», што азначае Карфаген.

Пасьля Дарый, паводле Герадоту, пакараў сьмерцю Арыанда, сталага паводзіць сябе незалежна і нават распачалага чаканіць уласную манету, што было прэрагатывай толькі карала. На яго месца быў прызначаны пэрс Ферэндат. Поліен, наадварот, кажа, што самі эгіпцяне паўсталі, абураючыся на жорсткасьць Арыанда (у яго Орыандр). Дарый адправіўся праз Аравійскую пустэльню ў Мемфіс і засьпеў у Эгіпце жалоба па Апісу. Ён абвясьціў 100 талентаў узнагароды за знаходжаньне новага Апіса і гэтым прыцягнуў да сабе эгіпцян, якія пакінулі мяцежнікаў. Лічыцца, што гэта адбылося ў 4-й год Дарыя, гэта значыць у 518 г. да н. э., ад якога ў нас ёсьць стэла з Серапеума з надпісам аб сьмерці Апіса. Але такі жа надпіс ёсьць і ад 31-го гады Дарыя, ды і наогул гэты аповяд некалькі падобны на выдумку. Дыодор кажа, што эгіпцяне вельмі шанавалі Дарыя за тое, што ён імкнуўся загладзіць правіны Камбіса, і лічылі яго адным з сваіх заканадаўцаў. Кажа таксама, што жрацы не дазволілі яму паставіць сваю статую побач са статуяй Сесострыса, бо апошні-дэ заваяваў скіфаў, а ён няма. Вздорность гэтага аповяду відавочная ўжо з таго, што скіфы згадваюцца ў пераліку падуладных народаў, але ён характэрны для эгіпецкіх адданьняў позьняга часу. Ва ўсякім разе, ва ўвесь наступны час валадараньня Дарыя Эгіпет заставаўся спакойны; захаваліся демотыческіе дакумэнты, датаваныя яшчэ 35-м годам яго валадараньня.

У Эгіпце Дарый выступае як фараон і з імем Сетут-Ра («Нашчадак Ра»). Вядома, што ён быў асабіста ў Эгіпце, вядома таксама, што ад яго імя прадпрымаліся храмавыя пабудовы і ў Нільскай даліне, і ў Вялікім аазісе. Хаммаматскіе рудні дзейна эксплюатаваліся для храмавых пабудоў у валадараньне Дарыя; ведалі імі часткай тубыльныя (напрыклад, Хнумабра, які ўзводзіў сваю генеалёгію да абагаўлёнага Імхатэпу), часткай пэрсыдзкія архітэктары, настолькі што падвергнуліся ўплыву эгіпецкай культуры, што яны маліліся эгіпецкім багам, і надпісы іх зробленыя эгіпецкімі іерогліфамі. На Суэцкім пярэсмыку Дарый пакінуў надпісы, клінопісная вэрсія якіх чытаецца так: «Я загадаў капаць канал ад ракі Пірав (Ніл), бягучай па Эгіпце, да мора, ідучаму з Пэрсіі. Ён быў выкапаны, як я і загадаў, і караблі паплылі па ім з Эгіпту ў Пэрсію, як і была мая воля...» Надпіс Дарыя, якая апавядае аб вялікай справе правядзеньня канала праз Вады-Тумілат, пастаўленая ў пяці асобніках, прычым тры азіяцкіх звычайных тэксту былі напісаныя на адным боку, а эгіпецкі — на іншы. Тут Дарый выступае сучаснасьцю фараонам: яго малюнак зьмешчана пад крылатай сонечнай кружэлкай; бажаствы двух палоў Нілу зьвязваюць пад яго імем абодва Эгіпту; тутака ж, некалькі прыстасоўваючыся да старажытнаэгіпецкага стылю, сымбалічна намаляваны пералік падуладных пэрсыдзкаму каралеўству народаў. Тут знаходзяцца іерагліфічныя малюнкі такіх краінаў, якія ніколі, ні раней, ні пазьней не сустракаюцца ў эгіпецкіх тэкстах. Нажаль, палова імёнаў не захавалася, і мы ня ведаем, ці былі ў іх ліку Пунт і Куш, згадваныя ў Накшірустамской надпісы. Магчыма, што дамаганьне на валоданьне Пунтом выцякае з аднаўленьня мараплаўства па Чырвонаму мору. Цалкам інакш отрэдактырованны клінопісные версіі, далёка не якія адлюстроўваюць пераклад. Яны першым чынам значна карацей, пачынаюцца з звычайнага спавяданьня каралом Ахурамазды; затым Дарый з гонарам кажа: «Я пэрс, і з Пэрсіі падпарадкаваў Эгіпет». Гэтыя словы, верагодна, не фармальная фраза, а намёк на якое мела месца ўсьмерэніе хваляваньні, узбуджанага Арыандом.

Чыньнікі перамогі Дарыя над паўсталымі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Такім чынам, падчас 20 бітваў, у якіх загінула каля 150 тысячаў паўсталых улада пэрсыдзкага карала была адноўленая на ўсёй тэрыторыі Ахемэнідской дзяржавы. Перамогі Дарыя над паўсталымі народамі ў значнай ступені тлумачацца адсутнасьцю адзінства паміж імі. Дарыя падтрымлівалі паліцы каралеўскай гвардыі (г. зв. 10 тыс. «несмяротных»), войска пакінутых дакладнымі яму сатрапаў і гарнізонныя войскі, якія, як правіла, у кожнай вобласьці складаліся з чужакоў. Гэтымі войскамі Дарый карыстаўся вельмі ўмела, беспамылкова вызначаючы, які мяцеж у дадзены момант найболей небясьпечны. Ня быўшы ў стане весткі карныя апэрацыі адначасова ва ўсіх кірунках, Дарый душыў адно паўстаньне, а затым тое жа войска пры дапамозе, якой здушыў першае паўстаньне, кідаў супраць іншых мяцежнікаў.

Заваяваньне часткі Індыі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У 517 г. да н. э. пэрсы заваявалі северо-заходнюю частку Індыі, дзе ў гэты час было шмат невялікіх дзяржаўных аб’яднаньняў. Заваёве гэтай тэрыторыі папярэднічала, дасканалая па распараджэньні Дарыя, экспэдыцыя карыйского марахода Скіляка ў Індыю, і адтуль праз Індыйскі акіян да Аравійскаму мору, якая дала неабходныя зьвесткі аб плямёнах гэтых раёнаў. Новая сатрапія, атрымалая назоў Індыя (Хінду), абхапляла даліну па сярэдняй і ніжняй плыні ракі Інда.

Заваёвы ў басейне Эгейскага мора[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Адначасова працягваліся заваёвы і ў басэйне Эгейскага мора, дзе выспа Самос быў апошняй буйнай, незалежнай дзяржавай, з моцным вайскоўцам флётам. Тыран Самоса Полікрат быў у 522 г. да н. э. здрадліва забіты пэрсыдзкім сатрапам Лідзіі Орэтом, а выспай стаў кіраваць сакратар Полікрата Меандр. Каля 517 г. да н. э. пэрсыдзкае войска на чале з Отаной, адным з 7 змоўшчыкаў якія ўдзельнічаюць у забойстве Гауматы, пасьля раптоўнага нападу захапіла Самос. Выспа быў спустошаны і ўключаны ў склад Пэрсыдзкай дзяржавы, а яго васальным кіраўніком быў прызначаны Сілосонт, брат Полікрата, які яшчэ да ўзвышэньня Дарыя быў знакам зь ім і здолеў аказаць яму аднойчы невялікую паслугу. Адзін з братоў Сілосонта, Літократ таксама перайшоў на службу да пэрсаў і неўзабаве быў прызначаны кіраўніком толькі што заваяванай астравы Лемнос. У тым жа 517 г. да н. э. прызнаў пэрсыдзкую ўладу і выспа Хіос.

Рэформы Дарыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Адміністрацыйнае дзяленьне[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Статуя Дарыя

Пасьля гэтага Дарый правёў шэраг рэформаў. Ён падзяліў дзяржаву на адміністрацыйна-податные акругі, якія зваліся сатрапіямі. У асноўным межы сатрапій супадалі са старымі дзяржаўнымі і этнаграфічнымі межамі краінаў, якія ўваходзілі ў склад Ахемэнідской дзяржавы. На чале акруг стаялі таксама, як і раней сатрапы, толькі зараз яны прызначаліся не зь мясцовых службоўцаў, а з асяродзьдзя пэрсаў, у руках якіх былі засяроджаныя ўсе кіравальныя пазыцыі краіны. Пры Кіры II і Камбісе II у руках сатрапаў былі аб’яднаныя грамадзянскія і вайскоўцы функцыі. Зараз сатрапы ператварыліся выключна ў грамадзянскіх намесьнікаў. У мірны час у распараджэньні сатрапаў знаходзілася толькі невялікая асабістая ахова. Што жа дакранаецца войскі, то яе ўзначальвалі вайскаводы, якія былі незалежныя ад сатрапаў і падпарадкоўваліся непасрэдна паную. Аднак пасьля сьмерці Дарыя падзел вайскоўцаў і грамадзянскіх функцый не выконвалася строга. Сатрапы і вайскаводы былі цесна зьвязаныя з цэнтральным кіраваньнем і знаходзіліся пад сталым кантролем карала і яго службоўцаў, асабліва таямніцай паліцыі. Вярхоўны кантроль над дзяржавай і нагляд за ўсімі службоўцамі быў давераны хазарапату, які адначасова зьяўляўся начальнікам гвардыі карала.

Падаткаабкладаньне[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Рэформы Дарыя прывялі да значных зьмен у сыстэме аграрных адносін. У заваяваных народаў была адабраная частка зямлі. Гэтую зямлю Ахемэніды раздалі вялікімі маёнткамі ў поўнаўладнае і спадчыннае валоданьне чальцам каралеўскай сям’і, прадстаўнікам пэрсыдзкай шляхты, буйным службоўцам і т. д. Такія зямельныя валадарствы былі вызваленыя ад выплаты дзяржаўных падаткаў. Разам з тым шырока ўжывалася такая сыстэма землекарыстаньня, калі кароль саджаў на зямлю сваіх ваяроў, якія апрацоўвалі вылучаныя надзелы калектыўна цэлымі групамі, адбывалі воінскую павіннасьць і плацілі вызначаную грашовую і натуральную падатак. Каля 518 г. да н. э. Дарый усталяваў новую агульнадзяржаўную падатковую сыстэму. Усе сатрапіі абавязаныя былі плаціць строга зафіксаваныя для кожнай вобласьці грашовыя падаткі, усталёўваныя з улікам колькасьці апрацоўванай зямлі і ступені яе плодородносты. Падаткамі былі ўпершыню абкладзеныя таксама і храмы ў заваяваных абласьцях. Самі пэрсы, як панавальны народ не плацілі грашовых падаткаў, але, відаць, не былі вызваленыя ад натуральных паставак. Астатнія народы, у тым ліку і жыхары аўтаномных дзяржаў (напр. фінікійцы, кілікійцы і т. д.), плацілі ў год у агульнай складанасьці каля 7740 бабілёнскіх талентаў срэбра (больш 230 тон). Пры гэтым вялікая частка гэтай сумы прыходзілася на народы найболей эканамічна разьвітых краінаў Малой Азіі, Бабілёніі, Фінікіі, Сірыі і Эгіпту. Краіны, пазбаўленыя ўласных срэбных рудняў, для занясеньня падатку павінны былі набываць срэбра шляхам продажу прадуктаў земляробства і рамёствы, што садзейнічала разьвіцьцю тавара-грашовых адносін.

Манетная сістэма[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Дарык
Сікль Дарыя

Пасьля 517 г. да н. э. Дарый увёў у Ахемэнідской дзяржаве манетную адзінку, складнік аснову адзінай для ўсёй імпэрыі грашовай сыстэмы, а менавіта залаты дарык вагай 8,4 г. Чаканка залатой манеты была прэрагатывай толькі пэрсыдзкага карала. Дзякуючы таму, што дарык утрымоўваў усяго 3% прымешкі, ён на працягу некалькіх стагодзьдзяў займаў становішча асноўнай залатой манеты ў гандлёвым міры. Срэбныя і мяльчэйшыя медныя манеты чаканілі пэрсыдзкія сатрапы, а таксама аўтаномныя гарады і залежныя каралы.

Утрыманьне шляхоў паведамленьня[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Для палягчэньня сувязі паміж рознымі часткамі велізарнай дзяржавы былі пракладзеныя шырокія дарогі, брукаваныя каменем. Галоўная зь іх вяла з Суз да Эфесу. На невялікай адлегласьці сябар ад сябра па гэтых дарогах растаўляліся конныя пікеты, лепшыя вершнікі імчаліся ад аднаго пункта да іншага, каб перадаваць каралеўскія лісты і пасылкі (сыстэма эстафэты). У 518 г. да н. э. быў адноўлены старажытны канал ад Ніла да Суэца, працягласьцю 84 км і, як відаць з дрэнна які захаваўся надпісу, па ім была адпраўленая флятылія з 24 або 32 караблёў, якая павінна была марскім шляхам, праз Чырвонае мора дасягнуць Пэрсіі.

Развіццё міжнароднага гандлю і будаўніцтвы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Рэформы Дарыя, узорнае ўтрыманьне старых гандлёвых шляхоў і будаўніцтва новых, узнаўленьне канала ад Нілу да Чырвонага мора, чаканка манет — усё гэта спрыяла разьвіцьцю міжнароднага гандлю ў нябачаных да таго часу маштабах. Пры Дарыю разгарнулася значнае будаўніцтва (храмы ў Мемфісе, палацы ў Сузах, і інш.). Дарый I пабудаваў новую сталіцу Парсу, вядомую грэкам як Пэрсеполь («Горад Пэрсаў»), сталую чацьвёртай рэзыдэнцыяй нараўне з Пасаргадамі, Экбатанамі і Сузамі. Час валадараньня Дарыя было пэрыядам найбольшага пашырэньня магутнасьці Ахемэнідаў, але ўжо пры ім стала выяўляцца слабасьць дзяржавы.

Паход супраць прычерноморскіх скіфаў[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Магчымы шлях паходу Дарага першага сурпаць скітаў

Пасоўваньне да Дуная[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Дарый аднавіўшы спакой і парадак у сваёй дзяржаве, адчуў неабходнасьць у вялікі і, вядома, пераможнай вайне, якая павінна была зблізіць разнастайныя плямёны яго каралеўства і разам з тым паслужыць выпрабаваньнем цьвёрдасьці гэтага зьвяза. На адной з надпісаў яму прама ўкладаюцца ў вусны слова: «Дзіда пэрсыдзкага ваяра павінна пад маёй уладай пракрасьціся далей меж каралеўства». Каля 512 г. да н. э.[1] Дарый вырашыў зьдзейсьніць паход супраць прычерноморскіх скіфаў. Яшчэ да гэтага сатрап Каппадокіі Арыарамна зь невялікім флётам перасёк Чорнае мора і захапіў палонных, каб атрымаць у іх неабходныя зьвесткі для які мае быць паходу. Дарый сабраў вялікі флёт з караблёў грэцкіх гарадоў Малой Азіі і велізарнае войска накіраваўся да берагоў Чорнага мора. Майстэрскі грэцкі інжынэр Мандрокл збудаваў мост з суднаў і ў самім вузкім месцы праліва Басфор. Велізарнае пэрсыдзкае войска пераправілася па ім на эўрапейскае ўзьбярэжжа. Іонянам Дарый загадаў плыць у Чорнае мора да вусьця ракі Дунай (старажытнагрэцкі назоў Істр), а затым па прыбыцьці да Дуная пабудаваць мост праз раку і чакаць яго тамака. Сам жа Дарый са сваім войскам зрушыўся ўздоўж заходняга ўзьбярэжжа мора. Мясцовыя фракійскія народы, прабывалыя тамака, падпарадкаваліся пэрсам, не аказаўшы ніякага супраціву. Толькі ваяры племя гетов паспрабавалі супрацівіцца, але былі пабітыя і змушаныя далучыцца да войска Дарыя.

Уступ у Скіфію[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Праз Дунай быў збудаваны пантонны мост з суднаў і, пяройдучы яго, войска Дарыя пачатку прасовацца на поўнач. Для аховы маста быў пакінуты грэцкі кантынгент з іонійцев, з загадам чакаць 60 дзён, пасьля чаго разбурыць мост. Відаць, Дарый задумаў абмінуць Чорнае мора і вярнуцца ў Пэрсію праз Каўказ, але на ўсякі выпадак вырашыў захаваць пераправу калі прыйдзецца адступіць. Скіфы не адважыліся ўступіць у вырашальную бітву зь велізарным войскам суперніка і зьвярнуліся да свайго ўпадабанай тактыцы «выпаленай зямлі». Яны сталі адыходзіць зганяючы з сабой быдла, зьнішчаючы траву і засынаючы крыніцы. Пры гэтым скіфская коньніца стала нападала на асобныя атрады пэрсыдзкай пяхоты і нішчыла іх. Скіфы, разумеючы, што яны адны не ў стане адбіць полчышчы Дарыя ў адчыненым бою, адправілі амбасадараў да суседніх плямёнаў з заклікам аб дапамозе. На якая прайшла міжплемянной нарадзе прысутнічалі пануй тавров, агафірсов, невров, андрофагов, меланхленов, гелонов, будынов і савроматов. Каралы гелонов, будынов і савроматов дашлі да згоды і абяцалі дапамагчы скіфам. Каралы жа агафірсов, невров, андрофагов, а таксама меланхленов і тавров адмовіліся.

Пераслед скіфаў[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Паміж тым пэрсы напалі на адну з частак скіфскага войска і перасьледвалі яе ва ўсходнім кірунку да ракі Танаіс (Дон). Скіфы перайшлі раку Танаіс, а непасрэдна за імі пераправіліся і пэрсы і пачалі наступны перасьлед, пакуль празь зямлю савроматов не прыбыткі ў вобласьць будынов. Пакуль шлях пэрсаў ішоў праз Скіфію і Савроматыю, яны не маглі спусташаць мясцовасьць, бо яна была бясплённай. Пракраўшыся ў зямлю будынов, пэрсы знайшлі тамака горад, акружаны драўлянай сьцяной. Будыны зьбеглі, горад спусьцеў і пэрсы здрадзілі яго агню.

Пасьля гэтага пэрсы працягвалі вынікаць усё далей за які адыходзіць супернікам, пакуль, мінуючы праз гэтую краіну, не дасягнулі пустэльні. Пустэльня гэтая цалкам незаселеная, разьмешчаная яна паўночней краіны будынов і цягнецца ў даўжыню на сем дзён шляху. Паўночней гэтай пустэльні жылі фісагеты. Дайдучы да пустэльні, Дарый з войскам спыніўся постацьцю на рацэ Оарэ. Затым кароль загадаў пабудаваць восем вялікіх умацаваньняў на роўнай адлегласьці — каля 60 стадый сябар ад сябра. Пакуль Дарый займаўся гэтым будынкам, якія перасьледваюцца ім скіфы абыйшлі яго з поўначы і вярнуліся ў Скіфію. Пры раптоўным зьнікненьні скіфаў Дарый загадаў пакінуць напалову завершаныя пабудовы і, бо скіфы больш не зьяўляліся, зьвярнуў на захад. Адыходзячы далей, скіфы вырашылі прывабіць пэрсаў у землі тых плямёнаў, якія адмовіліся ад зьвяза са скіфамі, . І бо Дарый не спыняў перасьледы, то скіфы, паводле свайго вайскоўца пляну, вырашылі адыходзіць у валадарствы тых плямёнаў, якія адмовілі ім у дапамогі, каб залучыць і іх у вайну з пэрсамі. Першым чынам — у краіну меланхленов. Уварваньне пэрсаў і скіфаў запалохала меланхленов і яны ў страху зьбеглі на поўнач. Затым скіфы пачалі завабліваць ворага ў вобласьць андрофагов. Запалохаўшы і гэтых, яны сталі адыходзіць у зямлю невров. Пасьля гэтага, навядучы страх і на невров, скіфы адступілі да агафірсам. Агафірсы пачуўшы, як іх суседзі зьбеглі ў страху перад скіфамі і паслалі вяшчальніка, перш чым тыя пракраліся ў іх зямлю, з забаронай уступаць у іх межы. Агафірсы заявілі скіфам, што калі тыя ўсё жа асьмеляцца ўварвацца ў іх краіну, то ім прыйдзецца спачатку вытрымаць сьмяротны бой зь імі — агафірсамі. Пасьля гэтага агафірсы выступілі з войскам да сваіх меж, каб адбіць напад. Скіфы жа не пайшлі ў краіну агафірсов, бо тыя не жадалі іх прапускаць, а сталі завабліваць пэрсаў з краіны невров у сваю зямлю.

Адступ войска Дарыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Доўгі перасьлед скіфаў углыб іх тэрыторыі высіліла войска Дарыя. Тады пэрсыдзкі кароль паслаў да скіфаў амбасадараў, якія зьвярнуліся да скіфскага правадыра — магутнаму старцу Іданфірсу:
 — Навошта вы ўцякаеце ад нас, скіфы? Калі вы лічыце сябе сільльнее — уступайце з намі ў бой. А калі вы слабей — дашліце нашаму ўладару «зямлю і ваду» і заваюецеся.
— "Мы не ўцякаем ад вас, пэрсы. Мы проста вандруем па сваіх стэпах, як абвыклі з даўніх сітавін, — кпліва ўсміхнуўся Іданфірс.
Не маючы дастатковых запасаў харча і магчымасьці ўступіць у адчынены бой са скіфамі, Дарый вырашыў адступіць. Ганебна кінуўшы хворых і параненых ваяроў і частка абозу, і пакінуўшы сваю постаць з запаленымі вогнішчамі, каб схаваць ад скіфаў раптоўны адступ, пэрсы ўначы ўтойліва зрушыліся ў зваротны шлях. Адступ праходзіла па той жа дарозе, што і ўварваньне і гэта збольшага выратавала пакінутую частку войска. Калі скіфы зразумелі, што іх правялі і кінуліся пераследваць Дарыя, то яны і падумаць не маглі, што пэрсы пайдуць па ўжо выжженой зямлі і пачалі іх шукаць у іншых месцах. Паміж тым скіфы паслалі сваіх прадстаўнікоў да маста на Дунаі з заданьнем угаварыць іонян і іншых грэкаў, пакінутых тамака для аховы, змяніць Дарыю і разбурыць мост. Шматлікія грэцкія военначальнікі ужо былі гатовыя рушыць услед радзе скіфаў, але тыран Мілета Гістыей нагадаў ім, што яны кіруюць сваімі гарадамі толькі дзякуючы падтрымцы Дарыя і, што без яго яны ці наўрад захаваюць сваю ўладу. Гэта падзейнічала дзеяньне і мост быў захаваны. Праз некаторы час стомленае і значна парадзелае пэрсыдзкае войска шчасна пераправіліся праз Дунай ва Фракію. Хоць скіфскі паход Дарыя скончыўся безвынікова, але Дарый пракраўся ўглыб скіфскай тэрыторыі, што дало яму падстава ўлучыць прычерноморскіх скіфаў у спіс падуладных яму народаў, пад назовам «заморскія сакі».

Падначаленьне Фракіі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Шляхетны пэрсыдзкі вершнік.
На шыі ў яго апранутая грыўня, на руках бранзалеты (прыкмета шляхетнасьці), шалом аналагічны шалому, знойдзенаму ў скарбніцы ў Дэльфах (трафей Марафонскай бітвы), даспехі пэрсы звычайна апраналі пад кашулю.

Паходы военначальніка Мегабаза[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

З Фракіі Дарый вярнуўся ў Іран, пакінуўшы свайго вайскавода Мегабаза (інш.-пэрс. Багабухша) завяршыць заваяваньне абласцей Геллеспонта і Фракіі. Першым горадам захопленым Мегабазом быў Перынф. Пасьля чаго былі разгромленыя плямёны пеонов і выселеныя ў Азію.

Калі пэрсыдзкае войска падышла да меж Македоніі, Мегабаз паслаў да македонскаму каралу Амінте амбасадараў з патрабаваньнем «землі і воды» (т. е. пакоры), а таксама закладнікаў у забеспячэньне міру на будучыя часы. Амінта абяцаў ім то і іншае і запрасіў амбасадараў на баль. На гэтым балі яны былі раптам перабітыя разам са сваёй світай, але Герадот ускладае адказнасьць за гэтая дзея на маладога каралэвіча Аляксандра, сына Амінты. Неўзабаве пасьля гэтага пэрсы, вядома, пачалі дбайныя пошукі сваіх зніклых людзей. Аднак Аляксандр здолеў спрытна замяць гэтае справу. А менавіта, ён падкупіў пэрса Бубара, раздзел пэрсыдзкіх службовых асоб, пасланых на вышук зніклых амбасадараў, аддаўшы яму велізарную суму грошай і сваёй сястру Гігею. Эпізод аб забіцці пэрсыдзкіх амбасадараў — магчыма, прыдуманая пасьля патрыятычная легенда. Як бы тамака не было, гістарычна пэўна, што Аляксандру I прыйшлося падпарадкавацца пэрсам і ў знак пакоры аддаць сваёй сястру ў гарэм шляхетнага пэрсыдзкага вяльможы. Для пэрсаў заваяваньне Пеоніі і Македоніі было неабходна, бо гэтыя вобласьці павінны былі служыць плацдармам для паходу на Грэцыю. У Македоніі і Фракіі былі пакінутыя пэрсыдзкія гарнізоны і абедзве гэтыя краіны ўтварылі сатрапію пад назовам Скудра.

Паходы военначальніка Отаны[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Прыблізна ў гэты жа час Дарый прызначыў сатрапам Лідзіі свайго зводнага брата Артафрэна (інш.-пэрс. Артафарна, літар. «Які валодае Праведнай Мілатой»). Камандаваньне воіскімі сіламі ў паўночнай частцы Малой Азіі было перададзена ў рукі пэрса Отаны, заваёўніка астравы Самос, які замяніў на гэтым пасту Мегабаза. Отана заваяваў Бізантый і Халкедон, авалодаў Антандром у Троаде і Лампоніем. Затым на лесбасскіх караблях заваяваў Лемнос і Імброс (абодва гэтых астравы тады яшчэ засялялі пеласгі). Лемносцы жа, праўда, мужна ваявалі, але ўсё жа пасьля доўгага супраціву былі пераможаныя. Такім чынам, пэрсыдзкая ўлада была ўсталяваная па абедзьвюх боку Геллеспонта, пазбавіўшы грэкаў і, першым чынам, афінян магчымасьці атрымліваць хлеб зь берагоў Чорнага мора і карабельны лес з Фракіі. Жыхары заваяваных грэцкіх гарадоў на паўночным узьбярэжжы Эгейскага мора згадваюцца ў пэрсыдзкіх надпісах сярод заваяваных народаў пад назовам «щітоносные іонійцы».

Пачатак грэка-пэрсыдзкіх войн[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Іянійскае паўстаньне[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Пры Дарыю пачаліся грэка-пэрсыдзкія войны. Часова які кіраваў Мілетом Арыстагор, сваяк тырана Гістыея, спрабуючы ўслужыць пэрсам заваёвай астравы Наксос у Эгейскім моры, сваімі няўдалымі дзеяньнямі выклікаў іх незадаволенасьць, і вырашыў сам узначаліць выступ супраць Дарыя. Яно пачалося ўвосень 499 г. да н. э. са зьвяржэньня якія кіравалі ў грэцкіх полісах тыранаў. Адны зь іх, усьлед за Арыстагором, самі адмовіліся ад улады, іншыя былі выгнаныя або пакараныя. Паўсюдна ў паўсталых гарадах усталёўвалася рэспубліканская форма кіраваньня. Да Мілета далучыліся і іншыя грэцкія гарады Малой Азіі і некаторых прылеглых да ўзьбярэжжа выспаў. Разумеючы цяжкасьць якое мае быць дужаньня, Мілет зьвярнуўся за дапамогай у Балканскую Грэцыю, на якую адгукнуліся толькі Афіны і Эрэтрыя (апошняя разьмешчаная на высьпе Эвбея), даслалыя адпаведна 20 і 5 суднаў. Па прыбыцьці падмацаваньні паўсталыя распачалі актыўную наступальную апэрацыю, дайшлі да Сард, рэзыдэнцыі пэрсыдзкага сатрапа Артафрэна, і ўзялі горад, акрамя цытадэлі. Які здарыўся, ці то па нядбайнасьці салдатаў, ці то злому намеру, пажар прывёў амаль да поўнага зьнішчэньня гораду і згубы вельмі ўшанаванага мясцовымі жыхарамі храма Кібелы, што выклікала моцнае іх абурэньне. Пасьля гэтага грэкі пакінулі Сарды і вярнуліся да ўзьбярэжжа. Улетку 498 г. да н. э. грэкі патрывалі паразу ў бітве ў гораду Эфес, пасьля чаго афіняне адпраў ад паўсталых і вярнуліся ў Афіны.

Пашырэньне тэрыторыі паўстаньня[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Пасьля сыходу афінян, іонійцы накіравалі свой флёт да Геллеспонту і захапілі тамака Бізантый. Вялікая частка Карыі і Лікіі перайшла на бок мяцежнікаў. Неўзабаве паўстаньне перакінулася і на выспу Кіпр. Насельніцтва астравы было зьмяшаным, яно складалася з грэкаў і фінікійцаў, паміж якімі здаўна ішла дужаньне. Грэкі далучыліся да паўсталых, а фінікійцы засталіся дакладнымі пэрсыдзкаму каралу. Такім чынам, паўстаньне ахапіла раёны ад Гельлеспонта да Кіпра. Хваляваньні на Кіпры былі асабліва небясьпечнымі для пэрсаў, бо зараз у руках мяцежнікаў апынуліся значны вайсковец флёт і багатыя медныя рудні астравы. Акрамя таго, валодаючы Кіпром, грэкі маглі блакаваць уваход фінікійскіх караблёў у Эгейскае мора.

Вайскоўцы дзеяньні на Кіпры[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Паўсталыя кіпрыёты абсадзілі дакладны пэрсам горад Амафунт. Пэрсыдзкае войска на чале з вайскаводам Артыбіем наблізілася на караблях да Кіпру. Туды жа быў сьцягнуты фінікійскі флёт. Тады на дапамогу паўсталым кіпрыётам прыбытку іонійцы. Каралы кіпрскіх гарадоў абралі камандзірам аб’яднаных сілаў Онесіла, малодшага брата ўцёкшага падчас паўстаньня да пэрсаў, карала грэцкага гораду Саламіна Горга. У якая адбылася марской бітве іонійцы атрымалі перамогу над фінікійскім флётам. Але ў бою на сушы, з-за таго, што частка кіпрыётаў зьмяніла агульнай справе і пакінула поле бою, паўсталыя патрывалі паразу. У гэтай упартай бітве загінулі і вайскаводы абедзьвюх войскаў пэрс Артыбій і кіпрыёт Онесіл. Пэрсы аднавілі ў Саламіне ўлада Горга і на працягу 497 — 496 гг. да н. э. авалодалі ўсім Кіпрам, выдаткаваўшы на замірэніе гэтай астравы цэлы год.

Разгром паўсталых[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Патрываўшы паразу ў сухапутным бою, іонійцы адступілі з Кіпра, а пэрсы пачалі пакараць адзін за іншым малоазійскіе гарады. У 496 г. да н. э. эрэтрыйцы, па прыкладзе афінян, таксама пакінулі паўсталых. У канцы 496 г. да н. э. ва ўпартай бітве ў ракі Марсія пэрсы вырабілі паразу карыйцам, якія далучыліся да паўстаньня. У гэта бою загінула 2000 пэрсаў і значна больш карыйцев. Адыходзячы, карыйцы працягвалі супраціў, і нават атрымалася зьнішчыць шматлікіх пэрсыдзкіх вайскаводаў, прывабіўшы іх у засаду.

Лідыйскі сатрап Артафрэн і вайскавод Отана аб’ядналі свае сілы і пачалі плянамерна ўціхамірваць паўсталых. Тады загінулы духам, Арыстагор перадаў уладу ў Мілете аднаму з грамадзян гораду, а сам адправіўся ў вобласьць Міркін ва Фракіі, дзе неўзабаве загінуў. Сярод грэкаў з самога пачаткі не было адзінствы. Ня ўсе гарады і вобласьці далучыліся да паўстаньня, а яго ўдзельнікі выступалі не адначасова, што дазваляла пэрсам біць іх па частках. У выніку, калі ўвесну 494 г. да н. э. адбыўся вырашальны марскі баі пры высьпе Лада (цяпер ён складае частку мацерыка), які бараніў уваход у гавань Мілета, самоскія і лесбасскіе караблі сышлі дадому. Бітва скончылася поўнай перамогай пэрсыдзкага флёта. Лёс Мілета была вырашаная. Увосень 494 г. да н. э. быў узяты і разрабаваны, вялікая частка насельніцтва Мілета была перабітая, а ацалелыя вывезеныя ў Сузы, а затым паселеныя ў упадзеньня Тыгра ў Пэрсыдзкі заліў. Увесну 493 г. да н. э. фінікійскі флёт захапіў астравы Хіос, Лесбас, вырабячы тамака шмат разбурэньняў і гарады на Геллеспонте. Пасьля прыгнечаньня паўстаньня ў Малой Азіі і карных экспэдыцый супраць выспаў, якія прынялі ў ім удзел, Пэрсія стала рыхтавацца да паходу ў Балканскую Грэцыю. На чале вялікай экспэдыцыі, уключалай, як сухапутныя, так і марскія сілы, быў пастаўлены племеньнік і зяць Дарыя Мардоній, жанаты на яго дачкі Артазострэ. У складзе яго войска былі і грэкі з падпарадкаваных пэрсам абласьцей, якіх пэрсы паспрабавалі залагодзіць рознымі саступкамі.

Уварваньне ў Грэцыю Мардонія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Ваяры пэрсыдзкага войска.
Злева направа: хадлейскіе пяхотнікі складалі першы шэраг пэрсыдзкай фалангі лучнікаў; бабілёнскі лучнік; асірыйскі пяхотнік. На ваярах надзетыя стеганные курткі, набітыя конскім воласам — характэрны тып усходняга даспеха таго часу.

У 492 г. да н. э. войска Мардонія пераправілася праз Геллеспонт і зрушылася на захад. Побач уздоўж узьбярэжжы ішоў флёт. Па шляху ствараліся апорныя пункты з запасамі харча і фуражу. У шэрагу гарадоў пакідаліся пэрсыдзкія гарнізоны. Супраціў войска Мардонія аказалі толькі некаторыя фракійскія плямёны. Македонскі кароль Аляксандр I заняў дружалюбную пэрсам пазыцыю і дазволіў ім праход. Аднак, калі флёт абгінаў паўднёвае ўзьбярэжжа Халкідыкі (мыс Афон), якая паднялася моцная бура пацяпліла 300 пэрсыдзкіх караблёў і панесла жыцьці 20 тысячаў чалавек. Акрамя таго, уначы на пэрсыдзкі лягер напала фракійскае племя брыгаў, якія перабілі шмат пэрсаў, і ранілі самога Мардонія. Атрымаўшы такія велізарныя страты, Мардоній вырашыў вярнуцца ў Азію.

Пасьля гэтага ў розныя вобласьці Грэцыі зьявіліся амбасадары Дарыя з патрабаваньнем «даць зямлю і ваду», гэта значыць прызнаць вярхоўную ўладу пэрсаў. Шматлікія астравы, у тым ліку і, якая варагавала з Афінамі, Эгіна, падпарадкаваліся гэтаму патрабаваньню. Таксама паступілі некаторыя дзяржавы мацерыковай Грэцыі. Але ў Спарце і Афінах амбасадары Дарыя былі пакараныя. Гэта сьведчыла аб гатовасьці дужацца за сваю незалежнасьць. Аб перамозе антыпэрсідзкіх сілаў у Афінах кажа і той факт, што Мільтыад, кіраўнік Херсонеса Фракійскага, удзельнік паўстаньня 499 — 493 гг. да н. э., пасьля яго паразы ўцякач у Афіны, радзіму сваіх продкаў, быў тамака аддадзены пад суд за тыранічнае кіраваньне, але апраўданы.

Паход Датыса і Артаферна[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Грэка-пэрсыдзкія войны

Заваяваньне выспаў Эгейскага мора[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У 490 г. да н. э. Дарый арганізуе новы паход супраць Грэцыі, а менавіта супраць Афін і Эрэтрыі на высьпе Эвбея, якіх Дарый жадаў пакараць за дапамога іонійцам. Але гэтым разам усё войска (ок. 15 тыс. чалавек) быў пагружаная на 600 караблёў. Пабудавалі адмысловыя судны для перавозкі коньніцы. Камандавалым флётам быў прызначаны мідыец Датыс, а вайскоўцамі дзеяньнямі на сушы павінен быў кіраваць Артаферн, сын сатрапа Лідзіі з тым жа імем. Улетку 490 г. да н. э. флятылія накіравалася ад узьбярэжжа Малой Азіі праз астравы Эгейды да Эвбеі. Першапачаткова, пэрсы вырашылі заваяваць горад Наксос, на аднайменнай высьпе, які яны так і не змаглі ўзяць у 499 г. да н. э. Жыхары Наксоса, падушачы ранейшую аблогу, ня сталі чакаць напады і зьбеглі ў горы. Пэрсы зьвярнулі ў рабства якія трапілі ў іх рукі жыхароў і спалілі сьвяцілішча і горад. На высьпе Делос, дзе знаходзіўся асоба ўшанаваны храм Апалона, жыхарам была дадзеная гарантыя недатыкальнасьці, пэрсы ўсяляк падкрэсьлівалі, што паважаюць грэцкія сьвятыні. Адплыўшы з Делоса, пэрсы прыставалі да выспаў, набіралі тамака войска і бралі ў закладнікі дзяцей астраўлянінаў. Так, плывучы ад астравы да астравы, яны прыбытку да Карысту — гораду на поўдні астравы Эвбея. Карыстыйцы не далечы пэрсам закладнікаў і адмаўляліся ваяваць супраць суседніх гарадоў, менавіта супраць Эрэтрыі і Афін. Таму пэрсы пачалі абложваць іх горад і спусташаць іх зямлю, пакуль карыстыйцы не падпарадкаваліся. Калі жыхары Эрэтрыі пазналі, што пэрсыдзкі флёт плыве супраць іх, то зьвярнуліся за дапамогай да афінян. Афіняне не адмовілі ў падтрымцы і паслалі на дапамогу 4000 сваіх клерухов, але тыя, бачачы бескарыснасьць абароны гораду, вярнуліся назад. Эрэтрыйцы замкнуліся ў горадзе і прыгатаваліся да доўгай аблогі. Пасьля шасьцідзённай аблогі, пэрсы ўзялі горад у выніку здрады двух шляхетных эрэтрыйскіх гараджан. Пэрсы цалкам разрабавалі горад, спалілі сьвяцілішчы, а насельніцтва зьвярнулі ў рабства.

Высаджваньне пэрсыдзкага войска ў Атыку[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

З Эвбеі пэрсыдзкі флёт накіраваўся да Атыцы, але не ў Сароніческій заліў, а паўночней, да Марафону. Марафонская раўніна была зручная для дзеяньняў пэрсыдзкай коньніцы. Магчыма, што высадзіцца тут параіў былы афінскі тыран, састарэлы Гіпій, суправаджалы пэрсаў. Афіняне неадкладна выступілі насустрач і адначасова адправілі ў Спарту ганца з просьбай аб дапамозе. Пад падставай таго, што яны па звычаі ня могуць выступіць да поўні, спартанцы адтэрмінавалі свой выступ і зьявіліся ў Афіны ужо пасьля Марафонскай бітвы. Першае сутыкненьне з пэрсыдзкім войскам афінянам прыйшлося вытрымаць адным, да іх далучыўся толькі невялікі атрад (1 тыс. ваяроў) памежнага з Атыкай беотыйского гарады Платеі.

Марафонская бітва[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Кантынгенты 10 афінскіх філ (10 тыс. ваяроў) узначальваліся стратэгамі. Вярхоўным камандавалым быў архонт-полемарх Кіллімах. Але вырашальную ролю ў арганізацыі і правядзеньні Марафонскай бітвы згуляў, займалы пасада стратэга, Мільтыад. Ён доўгі час жыл пад уладай пэрсаў, удзельнічаў у іх паходах і добра ведаў іх ваенную арганізацыю і тактыку.

Марафонская бітва.
Баявая пабудова пэрсаў.
Першы шэраг складалі ваяры ў ахоўным узбраеньні з вялікімі плеценымі шчытамі і дзідамі, яны павінны былі затуляць астатнія шэрагі лучнікаў. Пабудова замыкалі камандзіры і наглядчыкі, якія ўтрымлівалі ваяроў ад уцёкаў. Такая пабудова было добра ў абароне да судотыку з супернікам, але не магло надыходзіць.
Грэцкі гопліт

Некалькі дзён войска стаялі сябар супраць сябра, не пачынальна бітвы. Пэрсы, магчыма, чакалі сыгналу сваіх прыхільнікаў у Афінах, афіняне чакалі абяцаных спартанскіх падмацаваньняў. Бітва адбылося ў той дзень, калі спартанцы вышлі ў шлях. Пэрсыдзкае камандаваньне, разьлічваючы засьпець Афіны зьнянацку і вырабіць вырашальны ўдар да прыходу падмацаваньняў, пагрузіла ўначы значную частку сваёй коньніцы на судны і адправіла іх да Афін. Грэцкаму камандаваньню стала вядома аб гэтым (праз выведнікаў і дезертыровавшіх з пэрсыдзкага войска грэкаў-іонійцев) і яно 13 верасьня 490 г. да н. э. пачатак бітва ў неспрыяльны для пэрсаў момант. У выніку пэрсыдзкая коньніца, асабліва небясьпечная для грэкаў, не прыняла ўдзел у бітве. Улічваючы лікавую перавагу пэрсаў, Мільтыад пабудаваў грэцкае войска такім чынам, што значна ўзмацніў флангі за рахунак цэнтру. Грэцкая фаланга пачаткі свой напад бегам, каб хутчэй пераадолець прастору абстрэльнае пэрсыдзкімі лучнікамі і набраць сілу для ўдару. Удар фалангі быў страшны, першыя шэрагі пэрсыдзкага войска былі зьмятыя. Аднак пэрсы выдужалі і самі, у сваю чаргу пачалі адціскаць грэкаў у цэнтры, дзе ў іх была самая слабая абарона. Лёгка прорвавшіе грэцкі цэнтар пэрсы, уявіўшы, што атрымалі перамогу, кінуліся ўглыб да грэцкага лягера. Але сомкнувшіеся за імі грэкі, стаялыя на флангах, сталі зьбіваць іх, адрэзаўшы шлях да адступу. Некаторым пэрсам уцекачам да ўзьбярэжжа, атрымалася сесьці на свае судны, іншыя загінулі па шляху ў балоце. Афіняне захапілі 7 пэрсыдзкіх суднаў і зьнішчылі іх. Астатнія судны пэрсы вывялі ў моры. Па дадзеных Герадота, у гэтай бітве загінулі 192 афіняніна і 6400 пэрсаў. Імёны загінулых афінян былі пералічаныя на памятнай стэле, але ў сьпіс не былі ўключаныя загінулыя пры Марафоне платейцы і рабы. Што жа дакранаецца колькасьці загінулых пэрсаў, то яно, відавочна, сапраўды было падлічана, бо афіняне далечы вота за кожнага забітага прынесьці ў ахвяру багіні Артэмідзе казу. Бо яны апынуліся не ў стане адразу выканаць гэтае абяцаньне, то вырашылі штогод прыносіць у ахвяру 500 коз.

Пэрсыдзкі флот сыходзіць зваротна[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Ацалелая частка пэрсаў на караблях зрушылася на поўдзень, вакол мыса Суній, разьлічваючы на дапамогу сваіх прыхільнікаў у Афінах і на адсутнасьць афінскага войска. Аднак афіняне, зьдзейсьніўшы пахаваньне загінулых, сьпешна зрушыліся ў Афіны. Пэрсыдзкі флёт, увойдучы ў гавань Фалер і пераканаўшыся, што Афіны узяць зьнянацку не атрымаецца, сышоў зваротна.

Дарый і заваяваныя народы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Магільня Дарыя I у скалах Накше-Рустам

Як мудры, справядлівы кіраўнік, і лепшы з усходніх дэспатаў, Дарый карыстаўся павагай нават сваіх ворагаў. Эсхіл, які ўдзельнічаў у Марафонскай бітве, адклікаецца ў сваіх «Пэрсах»; вельмі цеплыня аб гэтым каралу, вінаватым гэтулькіх бедзтваў для грэкаў. Габрэі таксама захавалі аб ім удзячны ўспамін: ва 2-й год валадараньня ён дазволіў аднавіць працы па пабудове 2-го Іерусалімскага храма (паводле кнізе Ездры), а ў 6-й год храм быў асьвячоны. Па Дыодору, эгіпцяне паважалі гэтага карала нароўні са сваімі фараонамі-заканадаўцамі; нават падаленыя карфагеняне прызнавалі яго ўлада.

Пад канец жыцьця Дарый стаў выпрабоўваць вызначаныя цяжкасьці; так, у 486 г. да н. э. г. паўстаў Эгіпет[2]. Чыньнікам паўстаньня паслужылі цяжкі падатковы прыгнёт і згон тысячы рамесьнікаў у Іран для будынка каралеўскіх палацаў у Сузах і Пэрсеполе.

Паводле Герадота, Дарый намерваўся асабіста ўзначаліць паход на Эгіпет і Афіны, але падчас гэтых збораў сярод яго сыноў пачалася вялікая звада з?за каралеўскага сану, бо, па пэрсыдзкім звычаі, перад паходам Дарый павінен быў прызначыць свайго пераемніка. У Дарыя яшчэ да ўступа на пасад было трое сыноў ад першай жонкі, дочкі Гобрыя, а пасьля ўзыходжаньня — яшчэ чацьвёра ад Атосы, дочкі Кіра. З ранейшых сыноў старэйшым быў Артобазан, а зь якія нарадзіліся пасьля — Ксеркс. Як сыны розных маці, і той і іншы дамагаліся на ўладу. Так, Артобазан сцьвярджаў, што ён — старэйшы ў родзе і што ў усіх народаў улада, па звычаі, прыналежыць старэйшаму. Ксеркс жа засноўваў свае дамаганьні на тым, што ён — сын Атосы, дочкі Кіра, а Кір — вызваліцель пэрсаў. Да таго ж Артобазан нарадзіўся да таго як Дарый стаў каралом, а Ксеркс — пасьля ўзыходжаньня Дарыя, калі той быў ужо ўладаром пэрсаў[3].

Дарый памёр у кастрычніку 486 г. да н. э. г. у веку 64 гадоў, так і не пасьпеўшы аднавіць сваю ўладу ў Эгіпце. Упрыгожаная шматлікімі рэльефамі магільня Дарыя знаходзіцца ў скалах Накше-Рустам блізу Пэрсеполя.

Кіраваньне Дарыя працягвалася 36 гадоў. Пасьля сьмерці Дарыя трон перайшоў да Ксерксу, у чым вядучую ролю згуляла Атоса, пра якую Герадот кажа, што пры Дарыю яна была ўсемагутная.

Жонкі і дзеці[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Ахемэніды
Папярэднік:
Гаўмата
пэрсыдзкі кароль
522 — 486 да н. э.
Пераемнік:
Ксэркс I
фараон Эгіпту
522 — 486 да н. э.

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ 516, 514 г. да н. э.: ёсьць розныя абгрунтаваньні параўнальна блізкіх дат
  2. ^ Апошні эгіпецкі дакумент часу кіраваньні Дарыя I ставіцца да чэрвеня 486 г. да н. э.
  3. ^ Хоць вядома, што Ксеркс быў прызначаны спадчыньнікам пасаду ўжо ў 498 г. да н. э., гэта значыць яшчэ да паходу пэрсаў на Афіны.

Літаратура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • Тураев Б. А. История древнего Востока / Под редакцией Струве В. В. и Снегирёва И. Л. — 2-е стереот. изд. — Л.: Соцэкгиз, 1935. — Т. 2.
  • Дандамаев М. А. Мидия и Ахеменидская Персия // История древнего мира / Под редакцией И. М. Дьяконова, В. Д. Нероновой, И. С. Свенцицкой. — Изд. 3-е, испр. и доп. — М.: Главная редакция восточной литературы издательства «Наука», 1989. — Т. 2. Расцвет древних обществ.
  • Дандамаев М. А. Политическая история Ахеменидской державы. — М.: Наука, 1985.
  • Глускина Л. М. Греко-персидские войны // История Древнего мира: в 3 т. / Ред. И. М. Дьяконова, В. Д. Нероновой, И. С. Свенцицкой. — Издание третье. — М.: Наука, 1989.

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Commons-logo.svg  Дарый Iсховішча мультымэдыйных матэрыялаў