Другая сусьветная вайна

Ход вайны ў Эўропе (анімацыя)

Эўропа: высадка брытанскіх салдат у Нармандыі, 6 чэрвеня 1944 году

Пацыфіка: залпавы агонь з амэрыканскага ваеннага карабля USS Iowa, 1944 год

Друга́я сусьве́тная вайна́ — найвялікшы й найкровапралітнейшы канфлікт у гісторыі чалавецтва.

Згодна традыцыі, пачаткам Другой сусьветнай вайны ў Эўропе стаў вераломны напад 1 верасьня 1939 Трэцяга Райху на Польшчу, у Азіі — напад японскага флёту на амэрыканскую базу Пэрл-Гарбар 7 сьнежня 1941 году на Пацыфіцы. Аднак, некаторыя дасьледчыкі пунктам адліку Другой сусьветнай вайны ў Азіі называюць пачатак Другой японска-кітайскай вайны 7 ліпеня 1937 году. Вайна скончылася 8 траўня 1945 году ў Эўропе і 2 верасьня 1945 году ў Азіі падпісаньнем капітуляцыі Японіі.

Ініцыятарам вайны сталі так званыя краіны Восі — Трэці Райх, Італія й Японія, якія ставілі перад сабой мэту захопу тэрыторыяў суседніх краін і іх падпарадкаваньне ўласным інтарэсам. Асноўнымі ваеннымі супраціўнікамі на пачатковым этапе канфлікту зьяўляліся Францыя, Вялікабрытанія і Рэспубліка Кітай. Савецкі Саюз з свайго боку пачаў рабіць першыя крокі да шырокамаштабнай экспансіі на захад, падрыхтоўкай да якой стала падпісаньне пакта паміж Сталінам і Гітлерам, больш вядомага пад назвай Пакт Молатава-Рыбентропа: у верасьні 1939 году СССР нападае на ўсходнюю Польшчу, у лістападзе 1939 году на Фінляндыю, і затым у красавіку 1940 году на краіны Прыбалтыкі (Летуву, Латвію й Эстонію), а таксама Румынію (Бесарабія і Букавіна). Пасьля заканчэньня «зімовай вайны» ў Фінляндыі ў сакавіку 1940 году, анэксіі краін Прыбалтыкі і румынскіх тэрыторыяў, галоўныя ваенныя мэты і тэрытарыяльныя амбіцыі Савецкага Саюзу на той час былі задаволены, і ваенныя дзеяньні з боку СССР былі спынены. Пасьля парушэньня дасягнутага Гітлерам і Сталінам пагадненьня з боку Нямеччыны ў форме ўварваньня ў далейшае разьвіцьцё ваенных дзеяньняў ўцягваецца і Савецкі Саюз.

У Другой сусьветнай вайне загінула ад 55 да 60 мільёнаў чалавек. З боку краін Восі канфлікт вызначаўся моцнай расісцкай ідэалёгіяй, што выклікала неверагодную колькасьць ваенных злачынстваў і жорсткае, гвалтоўнае і пераважна сыстэматычнае вынішчэньне цывільнага насельніцтва. Адной з прычын значнага павелічэньня колькасьці ахвяр сярод цывільнага насельніцтва ў параўнаньні зь Першай сусьветнай вайной стала, акрамя таго, дынамічнае разьвіцьцё ваенна-прамысловага комплексу. Разьвіцьцё ваеннай прамысловасьці дазваляла шырокамаштабныя бамбардыроўкі цэлых жылых кварталаў Эўропы й Азіі, асабліва ў апошнія гады вайны.

Перадгісторыя й мэты вайны

Перадгісторыя вайны ў Эўропе

Асноўны артыкул: Перадгісторыя Другой сусьветнай вайны

Перадумовай для пачатку новага сусьветнага канфлікту стала Вэрсальска-Вашынгтонская сыстэма міжнародных адносінаў, якая была створана пасьля Першай сусьветнай вайны. Яе асаблівасьцямі стаў несправядлівы падзел тэрыторый, несуразьмерны баланс сілаў, падзел краінаў на "пераможцаў" і "прайграўшых" і адсутнасьці сілавых рычагоў Лігі Нацый для рэгуляваньня будучых канфліктаў.

Такі падзел, цяжкія наступствы вайны, Сусьветны эканамічны крызыс 1929-1931выклікаў на тэрыторыі многіх краінаў Эўропы ўзрастаньне папулярнасьці найбольш радыкальных палітычных аб'яднаньняў ультраправае (як то фашызм) й ультралевае (як то камунізм) арыентацыяў, а таксама мілітарыстаў.

Першай такой радыкальнай партыяй стала яшчэ партыя бальшавікоў у Расеі, якая прыйшла да ўлады ў выніку Кастрычніцкага перавароту 1917. Першымі фашыстамі, якія прыйшлі да ўлады ў Эўропе, сталі італьянскія фашысты на чале з Бэніта Мусаліні. Яго мэтай стала атрымаць уладу над міжземнаморскім рэгіёнам. У 1935 годзе Італія нападае на Этыёпію, а таксама накіроўвае войскі ў Гішпанію у сакавіку 1939 года італьянская армія захапляе Альбанію. 22 траўня 1939 Італія складае зь Нямеччынай "Сталёвы пакт" і ўтвараецца вось Рым-Бэрлін.

У Германіі у 1933 да ўлады прыходзіць НСДАП, а рэйхсканцлерам становіцца Адольф Гітлер. Перагляд Вэрсальскага пагадненьня — мэта яшчэ папярэдніх урадаў Германіі — належыў да асноўных пунктаў палітычнай праграмы новаўсталяванай дыктатуры.

Германія пачала праводзіць актыўную і агрэсыўную зьнешнюю палітыку. У выніку рэфэрэндума Саарскія тэрыторыі адыйшлі пад пратэктарат Германскага Рэйху ў 1935 годзе. У Германіі аднаўляецца вайсковая павіннасьць, адраджаецца Льфтваффэ і яна адмаўляецца ад пунктаў Вэрсальска-Вашынгтоскіх пагадненьняў аб разбраеньні. У 1936 у дэмілітарызаваныя Рэйнскія тэрыторыі ўводзяцца нямецкія войскі. У 1938 адбываецца Anschluss (далучэньне) Аўстрыі і абвяшчаецца стварэньне Вялікай Германіі.

Мюнхенскі крызыс сконьчыўся суступкамі Заходніх краін і адлучэньнем Судзецкіх тэрыторый ад Чэхаславаччыны і заключэньнем Мюнхэнскага пагадненьня 1938 года.

Тым часам, Вялікабрытанія і Францыя праводзілі палітыку прымірэньня, у адносінах да Нямеччыны і імкнуліся стварыць сыстэму «Калектыўнае бясьпекі». У сакавіку 1939 немцы канчаткова захапілі Чэхаславакію, стварыўшы на яе тэрыторыі Славакію якая па пагадненьню аб ахове становіцца залежнай ад Нямеччыны. Незадоўга пасьля ўводу войск у Чэхію Нямеччына патрабуе ад Летувы перадачы горада Мемель (Клайпеда) й прылягаючых тэрыторый, пад ціскам сілавых суадносін Летува вяртае Мемельскую вобласьць Нямеччыне.

У Эўропе 1939 года актыўна адбываецца пераўзбраеньне. 1 красавіка 1939 кабінэт Чэмберлена адмовіўся ад палітыкі замірэньня і самаізаляцыі, і даў абяцаньне ў інтарэсах забясьпечаньня міра ў Эўропе ашчаджаць Польшчу ад усялякае пагрозы з баку Нямеччыны. Польшча прыняла гэтыя гарантыі і адмовілася ад нямецкіх прапановаў па будаўніцтву аўтабана Бэрлін-Кёнінгсбэрг і саступіць правы на Гданьск.

Нечакана ў жніўні 1939 года Нямеччына й Савецкі Саюз падпісваюць пакт аб ненападзе, вядомы пад назвай Пакт Молатава-Рыбэнтропа. Да пакту дадаткова прыкладаўся сакрэтны пратакол, які прадугледжваў падзел Эўропы на геаграфічна дэтальна адзначаныя, але ў астатнім не канкрэтызаваныя «сфэры інтарэсаў». Сакрэтны пратакол быў скіраваны на падзел Польшчы паміж Нямеччынай і Савецкім Саюзам, а таксама на аднабаковыя заваяваньні альбо захоп далейшых тэрыторый (між іншым краін Прыбалтыкі і Фінляндыі), акрамя гэтага частак Румыніі з боку Савецкага Саюзу.

Гэты пакт стаў дазволам на пачатак вайны і Гітлеру і Сталіну. Вермахт мусіў выступіць 24 жніўня, аднак фюрэр з-за аднаго са сваіх прыпадкаў ня даў канчатковага загаду. Дырэктыва аб пачатку вайны супраць Польшчы была дана у 1 ночы 31 жніўня.

Перадгісторыя вайны ў Азыі і на Пацыфіцы

Сытуацыя на Пацыфіцы ў 1939 годзе

З узмацненьнем уплыву ваеннага кіраўніцтва на імпэратарскі ўрад у 1930-ых гадох Японія пераходзіць да экспансійнай зьнешняй палітыкі. Асноўным аб'ектам гэтай экспансыі быў Кітай, выціськіваючы адтуль інтарэсы ЗША і Вялікай Брытаніі. У 1931 японцы захапілі Манчжурыю і пераўтварылі яе ў свайго сатэліта. З 1932 японцы захопліваюць тэрыторыі ўласна Кітая і з 1937 непарыўна прадпрымалі высілкі для ўсталяваньня кантролю над гэтай тэрыторыяй.

Японскія войскі ў Кітаі

У самім японскім урадзе, дзе традыцыйна супернічалі вайсковыя і грамадзкія пасаднікі, а таксама адбывалася суперніцтва Флоту і Арміі, усё большы ўплыў набывалі мілітарысцкія сілы.

Пасьля таго як у 1940 Гітлер захапіў Францыю і Нідэрлянды, японцы, скарыстаўшыся бездапаможнасьцю Францыі, праз пагрозы прымусілі яе пагадзіцца на "ахоўную" акупацыю Францускага Індакітаю.

У адказ на гэтыя дзеяньні прэзыдэнт Рузвэльт 24 ліпеня 1941 патрабаваў вывесьці японскія войскі з Індакітаю і для падмацаваньня свайго патрабаваньня аддаў 26 ліпеня загад аб замарожваньні ўсіх японскіх актываў у ЗША і ўсталяваньня эмбарга на пастаўкі нафты ў Японію. Падобныя меры зрабіў прам'ер-міністар Вялікабрытаніі Чэрчыль а праз два дні пагадзіўся прыняць такія ж меры і знаходзіўшыся ў выгнаньні ў Лёндане ўрад Нідэрляндаў. Гэта азначала для Японіі страту ўсіх жыцьцёва важных крыніцаў нафты.

Пасьля гэтага Японія ўстрымлівалася ад удара па ЗША больш за чатыры месяцы, спрабуючы дамовіцца аб адмене эмбарга на нафту. Урад ЗША адмовіўся адмяніць сваю забарону па той момант, пакуль Японія не выведзе свае войскі ня толькі із Індакітаю, але і із Кітаю.

Свой удар Японія нанесла 7 сьнежня 1941 года па ваенна-марской базе Пёрл-Харбар, без абвешчаньня вайны.

Першы пэрыяд вайны (1939—1941)

Уварваньне ў Польшчу

Асноўны артыкул: Польская кампанія вэрмахта (1939)

Асноўны артыкул: Польская кампанія ЧА (1939)

Немцы пераходзяць польскую мяжу

Польская пяхота на маршы, 1939

Савецкія танкі перасякаюць польскую мяжу

23 траўня 1939 года ў кабінеце Гітлера ў прысутнасьці шэрагу вышэйшых афіцэраў адбылася нарада. Было адзначана, што польская праблема цесна зьвязана зь непазьбежным канфліктам з Ангельшчынай і Францыяй, хуткая перамога над якімі будзе праблематычнай. Пры гэтым Польшча наўрад ці зможа выконваць ролю бар'ера супраць бальшавікоў. На той час у сфэры зьнешня палітыцы Нямеччыны прыярытэтнымі задачамі былі пашырэньне жыцьцёвай прасторы на Ўсход, забеспячэньне харчаваньнем насельніцтвам і ліквідацыя пагрозы з Усходу.

31 жніўня нямецкія мэдыі паведамілі аб нападзеньні войска польскага на радыёстанцыю ў Глейвіцэ. На самой справе гэта былі пераапранутыя ў польскую форму эсэсаўцы на чале з Ота Скарцэньні, якія правакавалі Польшчу на вайну. 1 верасьня ў 4 гадзіны 45 хвілінаў у Данцыг прыбыў зь сяброўскім візытам і з натхненьнем сустрэчы зь мясцовым насельніцтвам нямецкі вучэбны карабель — састарэлы браняносец «Шлезвіг-Гальштайн», які неўзабаве адкрыў агонь па польскім ўмацаваньням на Вэстэрплатэ. Узброеныя сілы Нямеччыны ўрываюцца ў Польшчу. У баявых дзеяньнях на баку Вэрмахта прымаюць удзел войскі Славаччыны. У той жа дзень у Рэйхстагу Гітлер выступае ў ваенным мундзіры. Галоўным чыньнікам вайны ён называе інцыдэнт у Глейвіцэ, пры гэтым ён старанна пазьбягае тэрміна «вайна», асьцерагаючыся ўступленьня ў канфлікт Ангельшчыны й Францыі, якія далі Польшчы адпаведныя гарантыі. У выдадзеным ім загадзе гаварылася толькі аб «актыўнай абароне» супраць польскай агрэсіі.

Мусаліні прапанаваў склікаць канфэрэнцыю дзеля мірнага вырашэньня польскага пытаньня, што сустрэла падтрымку з боку заходніх дзяржаваў, але Гітлер адмовіўся, заявіўшы, што нядобра прадстаўляць атрыманым дыпляматыяй тое, што заваявана зброяй. 1 верасьня ў Савецкім Саюзе была ўведзена ўсеагульная вайсковая павіннасьць. Пры гэтым узрост вылучэньня ў войска быў зьніжаны з 21 да 19 гадоў, а для некаторых катэгорыяў — да 18 гадоў. Закон неадкладна ўступіў у сілу й ў кароткі час колькасны склад войска дасягнуў 5 мільёнаў чалавек, што склала каля 3% насельніцтва.

Гітлер і ягонае набліжэньне да апошняга дня спадзяваліся, што саюзнікі ня вырашацца ўступіць у вайну й справа скончыцца другім Мюнхэнам. Галоўны перакладчык міністэрства замежных справаў Нямеччыны апісваў стан шоку, у які прыйшоў Гітлер, калі амбасадар Брытаніі, зьявіўшыся ў Райхсканцэлярыі а 9 гадзіне раніцы 3 верасьня, перадаў ультыматум свайго ўрада з патрабаваньнем адвесьці войскі з польскай тэрыторыі на зыходныя пазыцыі. Толькі прысутны пры гэтым Герынг здолеў вымавіць: «Калі мы прайграем гэтую вайну, то нам застанецца спадзявацца толькі на ласку Божую». У той дзень Ангельшчына, а праз пару гадзінаў і Францыя абвесьцілі вайну Нямеччыне. Да іх далучыліся таксама Аўстралія й Новая Зэляндыя. На працягу некалькіх дзён да іх далучаюцца Канада, Ньюфаўндлэнд, Паўднёва-Афрыканскі Зьвяз і Нэпал.

3 верасьня ў горадзе ва ўсходняй Прусіі Быдгашч (былы Бромбэрг), які паводле Вэрсальскай дамовы перайшоў да Польшчы, адбылося масавае забойства па нацыянальнай прыкмеце — Бромбэрскі пагром. У горадзе, насельніцтва якога на 3/4 складалася зь немцаў, было забіта некалькі соцень чалавек грамадзянскага насельніцтва нямецкага паходжаньня. Іхняя колькасьць вар'іравалася ад адной да трох сотняў загінулых — паводле польскай вэрсіі, і ад адной да пяці тысячаў — паводле вэрсіі нямецкага боку. Таксама па-рознаму трактаваліся чыньнікі гвалту. Польскі бок настойваў на тым, што частка забітых польскіх грамадзянаў нямецкага паходжаньня стала ахвярай ваенных удараў па горадзе, а іншая частка апынулася «пятай калёнай» і пачала страляць у спіну польскім жаўнерам — і тым самым, дэ-факта, стаўшы камбатантнай з адпаведнай рэакцыяй польскага насельніцтва й вайскоўцаў. Нямецкі бок прытрымліваўся пункт гледжаньня, што ўсе загінулыя былі выключна мірнымі грамадзянамі, цалкам лаяльнымі да польскай дзяржавы. Міністэрства прапаганды Гёбэльса выкарыстоўвала гэтую трагічную гісторыю дзеля ўзмацненьня антыпольскіх настрояў у Нямеччыне й апраўданьня вайны супраць Польшчы.

Наступ нямецкіх войскаў разьвіваўся па пляне. Польскія войскі апынуліся слабой ваеннай сілай у параўнаньні з узгоднена дзеючымі танкавымі злучэньнямі й люфтвафэ. Аднак на Заходнім фронце саюзныя англа-францускія войскі не прымалі ніякіх актыўных дзеяньняў, распачаўшы гэтым самым чынам гэтак званую Дзіўную вайну. Толькі на моры вайна пачалася адразу ж: 3 верасьня нямецкая падводная лодка U-30 без папярэджаньня нападае на ангельскі пасажырскі лайнэр «Атэнія». 5 верасьня ЗША й Японія абвесьцілі аб сваім нэўтралітэце ў эўрапейскай вайне. У Польшчы за першы тыдзень баёў нямецкія войскі ў некалькіх месцах расьсяклі польскі фронт і часткова занялі Мазовію, заходнюю Прусію, Верхнесылескі прамысловы раён і заходнюю Галіцыю. Да 9 верасьня немцы здолелі зламаць польскі супраціў па ўсёй лініі фронту й падысьці да Варшавы. 10 верасьня польскі галоўнакамандуючы Эдвард Рыдз-Сьміглы аддаў загад аб агульным адступленьні ў паўднёва-ўсходнюю Польшчу, але асноўная частка ягоных войскаў, не здолеўшы адысці за Віслу, аказваецца ў апанаваньні. Да сярэдзіны верасьня, так і не атрымаўшы падтрымкі з захаду, узброеныя сілы Польшчы перастаюць існаваць як адзінае цэлае; захоўваюцца толькі лякальныя цэнтры супраціву.

14 верасьня актывізаваліся савецкія войскі, 19-й танкавы корпус Гудэрыяна кідком з усходняй Прусіі захапіў Берасьце, але польскія войскі пад камандаваньнем генэрала Плісоўскага яшчэ на працягу некалькіх сутак абаранялі Берасьцейскую крэпасьць. У ноч на 17 верасьня ейныя абаронцы ў арганізаваным парадку пакідаюць форт і адыходзяць за Буг. 16 верасьня амбасадару Польшчы ў СССР было заяўлена, што, паколькі польская дзяржава й ягоны ўрад перасталі існаваць, Савецкі Саюз бярэ пад сваю абарону жыцьцё й маёмасьць насельніцтва Заходняй Украіны й Заходняй Беларусі. 17 верасьня ў 6 гадзінаў раніцы савецкія войскі двума вайсковым групамі пераходзяць дзяржаўную мяжу. Гэтым жа днём Молатаў паслаў амбасадару Нямеччыны ў СССР віншаваньне з нагоды «бліскучага посьпеху вэрмахта». Увечары таго ж дня польскі ўрад і вярхоўнае камандаваньне зьбегла ў Румынію.

28 верасьня немцы занялі Варшаву. У гэты ж дзень у Маскве была падпісана Дамова аб сяброўстве й мяжы паміж СССР і Нямеччынай, якая ўсталявала лінію размежаваньня паміж нямецкімі й савецкімі войскамі на тэрыторыі былой Польшчы прыкладна па «лініі Керзона». 6 кастрычніка капітулююць апошнія падраздзяленьні польскай арміі. Частка заходніх польскіх земляў пераходзіць у склад Трэцяга райха. Гэтыя землі падлягалі так званай «германізацыі». Польскае й габрэйскае насельніцтва дэпартуюць адсюль у цэнтральныя раёны Польшчы, дзе ствараецца генэрал-губэрнатарства. Праводзяцца масавыя рэпрэсіі супраць польскага народа. Самым цяжкім становіцца становішча габрэяў, якіх сагналі ў гета.

Тэрыторыі, якія адышлі ў зону ўплыву СССР, былі ўключаны ў склад Украінскай ССР, Беларускай ССР і незалежнай на той момант Летувы. На тэрыторыях, далучанных да СССР, усталявалася Савецкая ўлада, праводзіліся сацыялістычныя пераўтварэньні (нацыяналізацыя прамысловасьці, калектывізацыя сялянства), што суправаджаецца масавымі дэпартацыямі й рэпрэсіямі прадстаўнікоў буржуазіі, памешчыцтва, заможных сялянаў, часткі інтэлігенцыі.

6 кастрычніка 1939 году, пасьля заканчэньня ўсіх ваенных дзеяньняў, Гітлер выступіў з прапановай аб скліканьні мірнай канфэрэнцыі пры ўдзеле ўсіх найбуйнейшых дзяржаваў дзеля ўрэгуляваньня наяўных супярэчнасьцяў. Францыя й Вялікабрытанія заявілі, што пагадзяцца на канфэрэнцыю, толькі калі немцы неадкладна выведуць свае войскі з Польшчы й Чэхіі й вернуць гэтым краінам незалежнасьць. Нямеччына адхіліла гэтыя ўмовы, і ў выніку мірная канфэрэнцыя так і не адбылася.

Савецка-фінская вайна

Асноўны артыкул: Савецка-фінляндзкая вайна

Вынікі савека-фінскай вайны

У ходзе савецка-фінскіх перамоваў 1938—1939 гадоў СССР спрабуе дамагчыся ад Фінляндыі саступкі часткі Карэльскага пярэсмыка, а таксама перадачы ў арэнду некалькіх выспаў і часткі паўвыспы Ханко пад вайсковыя базы. Фінляндыя, не жадаючы саступаць тэрыторыю і прымаць на сябе абавязнасьці ваеннага характару, настойвала на заключэньні гандлёвага пагадненьня і згоды на рэмілітарызацыю Аляндзкіх выспаў.

30 лістапада 1939 году СССР урываецца ў Фінляндыю. 14 сьнежня за развязваньне вайны СССР быў выключаны зь Лігі Нацыяў. Са сьнежня па люты савецкія войскі ў складзе 15 савецкіх стралковых дывізіяў прадпрымалі мноства спробаў прарваць «Лінію Манэргейма», якую абаранялі 15 пяхотных дывізій фінаў. Катастрофай у Сўомусалмі сканчваецца спроба разрэзаць тэрыторыю Фінляндыі і выйсьці на Оўлу.

У далейшым ішло бесьперапыннае нарошчваньне сілаў Чырвонай Арміі на ўсіх напрамках. Вялікабрытанія і Францыя прымаюць рашэньне падрыхтаваць дэсант на Скандынаўскую паўвыспу, каб не дапусьціць захопу Нямеччынай радовішчаў швэдзкай жалезнай руды і адначасова забясьпечыць шляхі будучага перакіданьня сваіх войскаў на дапамогу Фінляндыі. Аднак Швэцыя і Нарвэгія, імкнучыся захаваць нэўтралітэт, катэгарычна адмаўляюцца прыняць на сваёй тэрыторыі англа-францускія войскі.

Напачатку сакавіка 1940 году савецкія войскі прарвалі «лінію Манэргейма» і захапілі Выбарг. 13 сакавіка 1940 года ў Маскве быў падпісаны мірны дагавор паміж Фінляндыяй і СССР, па якім былі задаволены ўсе савецкія патрабаваньні: мяжа на Карэльскім пярэсмыку ў раёне Ленінграду была адсунута на паўночны захад з 32 да 150 кілямэтраў, да СССР адышоў шэраг выспаў у Фінскім заліве.

За час савецка-фінскай вайны фінамі быў вынайдзены «Кактэйль Молатава».

Эўрапейскі бліцкрыг

Асноўны артыкул: Дацка-нарвэская апэрацыя вэрмахта

Асноўны артыкул: Француская кампанія вэрмахта

Марскія баі каля берагоў Нарвэгіі

Цэнтар Ратэрдаму пасьля бамбаваньняў

Нямецкія войскі ля Трыюмфальнай аркі. Парыж 1940

9 красавіка 1940 году Нямеччына ўрываецца ў Данію і Нарвэгію. У Даніі немцы марскім і паветраным дэсантамі бесперашкодна займаюць усе найважнейшыя гарады і за некалькі гадзінаў зьнішчаюць дацкую авіяцыю. Пад пагрозай бамбаваньняў грамадзянскага насельніцтва дацкі кароль Крыстыян X вымушаны быў падпісаць капітуляцыю і аддаць загад арміі аб здачы зброі.

У Нарвэгіі немцы 9—10 красавіка захопліваюць галоўныя нарвэскія парты Осьлё, Тронхейм, Бэрген, Нарвік. 14 красавіка англа-францускі дэсант высадзіўся пад Нарвіком, 16 красавіка — у Намсусе, 17 красавіка — у Ондальснэсе. 19 красавіка саюзнікі разгортваюць наступ на Тронхейм, але церпяць няўдачу і ў пачатку траўня вымушаны вывесьці свае сілы з цэнтральнай Нарвэгіі. Пасьля шэрагу баёў за Нарвік саюзнікі ў пачатку чэрвеня таксама эвакуююцца з паўночнай частцы краіны. 10 чэрвеня 1940 года капітулююць апошнія часткі нарвэскай арміі. Нарвэгія аказваецца пад кіраваньнем нямецкай акупацыйнай адміністрацыі (Райхскамісарыят), у той час калі Данія, абвешчаная нямецкім пратэктаратам, змагла захаваць частковую самастойнасьць ува ўнутраных справах.

Пасьля акупацыі Даніі брытанскія і амэрыканскія войскі, каб не дапусьціць ўварваньне Нямеччыны на дацкія некантынентальныя ўладаньні, акупавалі ейныя заморскія тэрыторыі, якія маюць важнае стратэгічнае значэньне — Фарэрскія выспы, Ісьляндыю і Грэнляндыю.

10 траўня 1940 году Нямеччына сіламі 135 дывізіяў ўрываецца ў Бэльгію, Нідэрлянды і Люксэмбург. 1-я група саюзных арміяў высоўваецца на тэрыторыю Бэльгіі, але яны не пасьпяваюць на дапамогу Нідэрляндам, паколькі нямецкая група арміяў "Б" ажыцьцяўляе імклівы кідок у паўднёвую частку краіны і ўжо 12 траўня захоплівае Ратэрдам. 15 траўня Нідэрланды капітулююць. Лічылася, што ў адплату за нечаканы для немцаў упарты супраціў нідэрляндцаў, Гітлер ужо пасьля падпісаньня акта аб капітуляцыі загадаў падвергнуць бамбаваньням Ратэрдам, што не было выклікана ваеннай неабходнасьцю і прывяло да велізарных разбурэньняў і ахвяраў сярод мірнага насельніцтва. На Нюрнбэрскім працэсе высьветлілася, што бамбаваньне Ратэрдама адбывалася 14 траўня, а ўрад Нідэрляндаў капітуляваў толькі пасьля бамбаваньня і пагрозы бамбаваньняў Амстэрдама і Гаагі.

У Бэльгіі нямецкія дэсантнікі 10 траўня захапілі масты праз канал Альбэрта, што дало магчымасьць буйным нямецкім танкавым сілам фарсіраваць яго да падыходу саюзнікаў і выйсьці на бэльгійскую раўніну. 17 траўня капітулюваў Брусэль.

Але галоўны ўдар нанесла група арміяў «А». Акупаваўшы 10 траўня Люксэмбург, тры танкавых дывізіі Гудэрыяна перасяклі паўднёвыя Ардэны і 14 траўня пераправіліся праз раку Маас з захада ад Сэдана. Адначасова танкавы корпус Гота прарываецца празь цяжкапраходныя для цяжкай тэхнікі паўночныя Ардэны і 13 траўня фарсіруе раку Маас на поўнач ад Дынана. Нямецкая танкавая армада накіроўваецца на захад. Запозьненыя атакі французаў, для якіх прарыў немцаў праз Ардэны аказваецца поўнай нечаканасьцю, не ў стане стрымаць яе. 16 траўня часткі Гудэрыяна дасягаюць Уазы; 20 траўня яны выходзяць да ўзбярэжжа Па-дэ-Кале недалёка ад Абвіля і паварочваюць на поўнач у тыл саюзным войскам. 28 англа-франка-бэльгійскіх дывізіяў аказваюцца ў апанаваньні.

Спроба францускага камандаваньня арганізаваць 21—23 траўня контрудар у Араса магла б быць пасьпяховай, але Гудэрыян коштам амаль цалкам зьнішчанага танкавага батальёна спыняе яе. 22 траўня Гудэрыян адразае саюзнікам шляхі адступленьня да Булёні, 23 траўня — да Кале і выходзіць да Граўліну ў 10 кілямэтрох ад Дзюнкерка, апошняга порта, праз які англа-францускія войскі маглі эвакуявацца, аднак 24 траўня ён вымушаны спыніць наступ на двое сутак па цяжкавытлумачальным асабістым загадзе Гітлера («Цуд пад Дзюнкеркам», па іншай вэрсіі, прычынай прыпынку быў не загад Гітлера, а ўваход танкаў у зону дзеяньня карабельнай артылерыі ангельскага флёту, якая магла расстрэльваць немцаў практычна беспакарана). Перапынак дазволіў саюзнікам умацаваць абарону Дзюнкерка і пачаць апэрацыю «Дынама» па эвакуацыі сваіх сілаў морам. 26 траўня нямецкія войскі прарываюць бэльгійскі фронт у Заходняй Фляндрыі, і 28 траўня Бэльгія насуперак патрабаваньням саюзнікам капітулюе. У той жа дзень у раёне Ліль немцы атачаюць буйную францускую групоўку, якая здаецца 31 траўня. Частка французскіх войскаў і амаль уся ангельская армія (224 тыс.) былі вывезены на брытанскіх караблях празь Дзюнкерк. Немцы захопліваюць усю брытанскую і францускую артылерыю і бронітэхніку, транспартныя сродкі, кінутыя саюзнікамі пры адступленьні. Пасьля Дзюнкерка Вялікабрытанія апынулася практычна бяззбройнай, нягледзячы на тое, што захавала асабісты склад арміі. Аднак некаторыя замежныя гісторыкі схільныя да думкі, што менавіта пад Дзюнкеркам Нямеччына прайграла вайну.

5 чэрвеня нямецкія войскі пачалі наступ на ўчастку Лян — Абвіль. Спробы францускага камандаваньня сьпешна закрыць пралом у абароне непадрыхтаванымі дывізіямі не маюць плёну. Французы прайграюць адну бітва за адной. Абарона французаў распадаецца, і камандаваньне сьпешна адводзіць войскі на поўдзень.

10 чэрвеня Італія аб’яўляе вайну Вялікабрытаніі і Францыі. Італьянскія войскі ўрываюцца ў паўднёвыя раёны Францыі, аднак далёка прасунуцца не змаглі. У той жа дзень францускі ўрад эвакуюецца з Парыжу. 11 чэрвеня немцы перапраўляюцца праз Марна ў Шато-Т’еры. 14 чэрвеня яны бяз бою ўступаюць у Парыж, а праз два дні выходзяць у даліну Роны. 16 чэрвеня маршал Пэтэн фармуе новы ўрад Францыі, які ўжо ў ноч на 17 чэрвеня зьвяртаецца да Нямеччыны з просьбай аб перамір’і. 18 чэрвеня францускі генерал Шарль дэ Голь, які зьбег у Лёндан, заклікае французаў працягваць супраціў. 21 чэрвеня немцы, не сустракаючы ўжо практычна ніякага супраціву, дасягаюць Люары на ўчастку Нант — Тур, у той жа дзень іхныя танкі займаюць Ліён.

22 чэрвеня ў Комп’ене ў тым жа вагоне, у якім была падпісана капітуляцыя Нямеччыны ў 1918 годзе, было падпісана франка-нямецкае перамір’е, па якім Францыя згаджалася на акупацыю большай часткі сваёй тэрыторыі, дэмабілізацыю амаль усяго сухапутнага войска і інтэрнаваньне ваенна-марскога флёту і авіяцыі. У свабоднай зоне ў выніку дзяржаўнага перавароту 10 ліпеня ўсталёўваецца аўтарытарны рэжым Вішы, які ўзяў курс на цеснае супрацоўніцтва зь Нямеччынай. Нягледзячы на ​​ваенную слабасьць Францыі, параза гэтай краіны была настолькі раптоўнай і поўнай, што не паддавалася ніякаму рацыянальнаму тлумачэньню.

Галоўнакамандуючы вішыскімі войскамі Франсўа Дарлян аддаў загад аб адводзе ўсяго францускага флёту да берагоў Францускай Паўночнай Афрыкі. З-за асьцярогі, што ўвесь францускі флёт можа патрапіць пад кантроль Нямеччыны і Італіі, 3 ліпеня 1940 году брытанскія ваенна-марскія сілы і авіяцыя ў рамках апэрацыі «катапульта» нанесьлі ўдары па францускіх караблях у Мэрс-эль-Кебіры. Да канца ліпеня брытанцы зьнішчылі альбо нэўтралізавалі амаль увесь францускі флёт.

Глядзіце таксама

• Ляпляндзкая вайна

Вонкавыя спасылкі

 Другая сусьветная вайна — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў

• Вайсковыя пляны Гітлера, Праект «Ваенная літаратура»^(рас.)