Дэбрэцэн

	Дэбрэцэн
	Debrecen
Герб Дэбрэцэну
Першыя згадкі:	1235
Мэд'е:	Хайду-Біхар
Мэр:	Lajos Kósa
Плошча:	461,25 км²
Насельніцтва (2009); • колькасьць:; • шчыльнасьць:	; 206 225; 442.53/км²
Часавы пас:; • летні час:	UTC+1; UTC+1
Тэлефонны код:	(+36)52
Паштовы індэкс:	4000
Геаграфічныя каардынаты:	47°31′47.89″ пн. ш. 21°38′20.98″ у. д. / 47.5299694° пн. ш. 21.6391611° у. д.Каардынаты: 47°31′47.89″ пн. ш. 21°38′20.98″ у. д. / 47.5299694° пн. ш. 21.6391611° у. д.
	Дэбрэцэн на мапе Вугоршчыны Дэбрэцэн
	Галерэя здымкаў у Wikimedia Commons
	http://www.debrecen.hu

Дэ́брэцэн (па-вугорску: Debrecen) — горад на ўсходзе Вугоршчыны, другі па насельніцтву горад пасьля Будапэшта, адміністрацыйны цэнтар мэд'е Хайду-Біхар. Насельніцтва — 206 225 чалавек (2009).

[рэдагаваць] Назва

Упершыню горад згадваецца пад назвай Дэбрэцун (Debrezun) у 1235 годзе ў Варадзкім рэгеструме.^[1] Наконт паходжаньня назвы няма адзінага меркаваньня. Паводле адных зьвестак, назва мае турэцкае ці аварскае-турэцкае паходжаньне і азначала «рухайцеся, жывіце»,^[2]^[1] паводле іншых — славянскае: узыходзіць да славянскага «добрэ зьліем» (добрая глеба).^[3]

[рэдагаваць] Гісторыя

Пасяленьні на месцы Дэбрэцэну вядомыя з часоў Нэаліту. Вугорскія пасяленьні зьявіліся прыкладна ў X стагодзьдзі. У 1361 годзе Лаяш I надаў Дэбрэцэну права на самакіраваньне. У XVI стагодзьдзі горад быў важным гандлёвым цэнтрам.

[рэдагаваць] Геаграфія й транспарт

[рэдагаваць] Славутасьці

Вялікая пратэстанцкая царква Дэбрэцэна (Кальвінісцкі сабор)

Гэта манумэнтальная пабудова ў стылі нэаклясыцызму (1821). Найбуйнейшы пратэстанцкі храм краіны й самы значны помнік архітэктуры Дэбрэцэна.

Царква збудавана на месцы згарэлай у 1802 г. сярэднявечнай царквы сьв. Андраша. Створаная па праекту Міхая Пехі, лічыцца выбітным творам вугорскага нэаклясыцызму, з пурытанскім унутраным строем і лавамі на 3000 месцаў. Першая служба адбылася 24 лістапада 1819 г.

У царкве, у якасьці рэліквіі, асьцярожна захоўваецца крэсла Лайаша Кошута, які 14 красавіка 1849 г. абвясьціў аб зрываньні Габсбургаў і зачытаў Дэклярацыю незалежнасьці. Тут ён быў абраны вярхоўным кіраўніком Вугоршчыны.

Рэфармацкая малая царква

Рэфармацкі каледж

Тут з 1568 года прапаведавалі вучэньне Кальвіна. Цяпер гэта вышэйшая школа й духоўны цэнтар усіх кальвініскіх навучальных устаноў Вугоршчыны. Фонд тутэйшай бібліятэкі захоўвае больш 526 тыс. тамоў, 146 кніг, датаваных XV ст., а таксама каштоўны збор Біблій. На першым паверсе знаходзіцца музэй, дзе сабраны старадаўнія навучальныя дапаможнікі, кодэксы, гарнітуры студэнтаў і прадметы, якія нагадваюць пра рэвалюцыю 1848 году.

Музэй Дз'еры

Носіць імя венскага прамыслоўца Фрыдз'еша Дз'еры, вугорца па паходжаньні. Яго калекцыя твораў мастацтва склала ў 1930 г. аснову музэю. Варта адзначыць, што Дз'еры квола разьбіраўся ў мастацтве й зьбіраў будучыя экспанаты хаатычна, ня думаючы пра каштоўнасьць твораў, іх жанравай асновы й іншых аспэктах калекцыі. Але, ня гледзячы на гэта, мясцовыя жыхары добра адклікаюцца пра Дз'еры, дзякуючы якому горад атрымаў адну са сваіх славутасьцяў.
Музэй уяўляе, у прыватнасьці, культуру Эгіпту, Рыма, Грэцыі й вугорскае мастацтва. За бронзавыя постаці, усталяваныя перад уваходам у музэй, дэбрцэнскі скульптар Феранц Мэд'еш атрымаў у 1937 г. Гран-пры на Сусьветнай выставе ў Парыжы.

Гатэль «Залаты бык» (Grand Hotel Aranybika)

Ратуша

Тэатар Чаканаі

Адно зь нешматлікіх гістарычных будынкаў у горадзе ня вытрыманых у клясычным стылі. Працу над праектам даручылі спачатку знакамітаму дойліду Мікалашу Іблю, які пабудаваў базыліку Сьв. Стэфана, частку Каралеўскага палаца, Опэрны тэатар і іншыя раскошныя будынкі ў Будапэшце. Аднак яго пляны перасягнулі фінансавыя магчымасьці кальвінісцка-пурытанскіх бацькоў горада, і тады Антал Скалінскі, меней вядомы калега Ібля, спраектаваў будынак тэатра ў стылі гістарычнага рамантызму. Адкрыцьцё адбылося ў 1865 г., і спачатку зал быў разьлічаны на 2000 гледачоў, аднак пазьней былі выбудаваны ложы, і такім чынам колькасьць месцаў скарацілася да 600.

Дом камітата

[рэдагаваць] Насельніцтва

Этнічныя групы (перапіс 2001)

Вугорцы — 94.7%
Рома — 0.5%
Іншыя — 0.8%
Не адказалі — 4%

Рэлігія ^[4]

Кальвіністы — 38.7%
рыма-каталікі — 15.4%
грэка-каталікі — 8.2%
лютаране — 0.5%
Іншыя — 1.5%
атэісты — 24.8%
Не адказалі — 10.9%

[рэдагаваць] Адукацыя

У Дэбрэцэне знаходзіцца буйны ўнівэрсытэт, Дэбрэцэнскі ўнівэрсытэт, галоўны будынак якога зьяўляецца шырока пазнавальным помнікам архітэктуры. Унівэрсытэт мае некалькі факультэтаў. Таксама Дэбрэцэн зьяўляецца месцам папулярнага міжнароднага конкурсу харальных камандаў Бэла Бартак, названага ў гонар вугорскага кампазытара і піяніста.

[рэдагаваць] Цікавыя факты

Ужо больш 30 гадоў кожны год у Дэбрэцэне праводзіцца сьвята кветак. Па цэнтральнай вуліцы мястэчка павольна едуць экіпажы, упрыгожаныя кветкавымі кампазыцыямі, якія паказваюць то казачных герояў, то рэальных пэрсанажаў гісторыі. Увесь гэты кветкавы вэрхал суправаджаюць: музыка духавых аркестраў, шэсьце сьцяганосцаў, народныя танцы фальклорных ансамбляў і натоўпы якія сьвяткуюць.