Дэбрэцэн

	Дэбрэцэн
	вуг. Debrecen
Герб Дэбрэцэну
Першыя згадкі:	1235
Краіна:	Вугоршчына
Мэд’е:	Хайду-Біхар
Мэр:	Лаяш Коша
Плошча:	461,25 км²
Насельніцтва (2009)
колькасьць:	206 225 чал.
шчыльнасьць:	447,1 чал./км²
Часавы пас:	UTC+1
Тэлефонны код:	(+36)52
Паштовы індэкс:	4000
Геаграфічныя каардынаты:	47°31′47.89″ пн. ш. 21°38′20.98″ у. д. / 47.5299694° пн. ш. 21.6391611° у. д.Каардынаты: 47°31′47.89″ пн. ш. 21°38′20.98″ у. д. / 47.5299694° пн. ш. 21.6391611° у. д.
	Дэбрэцэн на мапе Вугоршчыны Дэбрэцэн
	Галерэя здымкаў у Wikimedia Commons
	http://www.debrecen.hu

Дэ́брэцэн (па-вугорску: Debrecen) — горад на ўсходзе Вугоршчыны, другі паводле колькасьці насельніцтва горад пасьля Будапэшту, адміністрацыйны цэнтар мэд’е Хайду-Біхар. Насельніцтва — 206 225 чалавек (2009).

Назва [рэдагаваць]

Упершыню горад згадваецца пад назвай Дэбрэцун (Debrezun) у 1235 годзе ў Варадзкім рэгеструме.^[1] Наконт паходжаньня назвы няма адзінага меркаваньня. Паводле адных зьвестак, назва мае турэцкае ці аварскае-турэцкае паходжаньне і азначала «рухайцеся, жывіце»^[2]^[1], паводле іншых — славянскае: узыходзіць да славянскага «добрэ зьліем» (добрая глеба).^[3]

Гісторыя [рэдагаваць]

Пасяленьні на месцы Дэбрэцэну вядомыя з часоў нэаліту. Вугорскія пасяленьні зьявіліся прыкладна ў X стагодзьдзі. У 1361 годзе Лаяш I надаў Дэбрэцэну права на самакіраваньне. У XVI стагодзьдзі горад быў важным гандлёвым цэнтрам.

Славутасьці [рэдагаваць]

Вялікая пратэстанцкая царква Дэбрэцэна (Кальвінісцкі сабор)

Гэта манумэнтальная пабудова ў стылі нэаклясыцызму (1821). Найбуйнейшы пратэстанцкі храм краіны й самы значны помнік архітэктуры Дэбрэцэна.

Царква збудавана на месцы згарэлай у 1802 г. сярэднявечнай царквы сьв. Андраша. Створаная па праекту Міхая Пехі, лічыцца выбітным творам вугорскага нэаклясыцызму, з пурытанскім унутраным строем і лавамі на 3000 месцаў. Першая служба адбылася 24 лістапада 1819 г.

У царкве, у якасьці рэліквіі, асьцярожна захоўваецца крэсла Лаяша Кошута, які 14 красавіка 1849 г. абвясьціў аб зрываньні Габсбургаў і зачытаў Дэклярацыю незалежнасьці. Тут ён быў абраны вярхоўным кіраўніком Вугоршчыны.

Рэфармацкая малая царква

Рэфармацкі каледж

Тут з 1568 году прапаведавалі вучэньне Кальвіна. Цяпер гэта вышэйшая школа й духоўны цэнтар усіх кальвініскіх навучальных установаў Вугоршчыны. Фонд тутэйшай бібліятэкі захоўвае больш за 526 тыс. тамоў, 146 кніг, датаваных XV стагодзьдзем, а таксама каштоўны збор Бібліяў. На першым паверсе знаходзіцца музэй, дзе сабраны старадаўнія навучальныя дапаможнікі, кодэксы, гарнітуры студэнтаў і прадметы, якія нагадваюць пра рэвалюцыю 1848 году.

Музэй Дзьеры

Носіць імя венскага прамыслоўца Фрыдз'еша Дз'еры, вугорца па паходжаньні. Яго калекцыя твораў мастацтва склала ў 1930 г. аснову музэю. Варта адзначыць, што Дз'еры квола разьбіраўся ў мастацтве й зьбіраў будучыя экспанаты хаатычна, ня думаючы пра каштоўнасьць твораў, іх жанравай асновы й іншых аспэктах калекцыі. Але, ня гледзячы на гэта, мясцовыя жыхары добра адклікаюцца пра Дз'еры, дзякуючы якому горад атрымаў адну са сваіх славутасьцяў. Музэй уяўляе, у прыватнасьці, культуру Эгіпту, Рыма, Грэцыі й вугорскае мастацтва. За бронзавыя постаці, усталяваныя перад уваходам у музэй, дэбрцэнскі скульптар Феранц Мэд’еш атрымаў у 1937 г. Гран-пры на Сусьветнай выставе ў Парыжы.

Гатэль «Залаты бык» (Grand Hotel Aranybika)

Ратуша

Тэатар Чаканаі

Адно зь нешматлікіх гістарычных будынкаў у горадзе ня вытрыманых у клясычным стылі. Працу над праектам даручылі спачатку знакамітаму дойліду Мікалашу Іблю, які пабудаваў базыліку Сьв. Стэфана, частку Каралеўскага палаца, Опэрны тэатар і іншыя раскошныя будынкі ў Будапэшце. Аднак яго пляны перасягнулі фінансавыя магчымасьці кальвінісцка-пурытанскіх бацькоў горада, і тады Антал Скалінскі, меней вядомы калега Ібля, спраектаваў будынак тэатра ў стылі гістарычнага рамантызму. Адкрыцьцё адбылося ў 1865 г., і спачатку зал быў разьлічаны на 2000 гледачоў, аднак пазьней былі выбудаваны ложы, і такім чынам колькасьць месцаў скарацілася да 600.

Дом камітата

Насельніцтва [рэдагаваць]

Этнічныя групы (перапіс 2001):

вугорцы — 94,7%
цыганы — 0,5%
іншыя — 0,8%
не адказалі — 4%

Рэлігія^[4]:

кальвіністы — 38,7%
рыма-каталікі — 15,4%
грэка-каталікі — 8,2%
лютаране — 0,5%
іншыя — 1,5%
атэісты — 24,8%
не адказалі — 10,9%

Адукацыя [рэдагаваць]

У Дэбрэцэне знаходзіцца буйны ўнівэрсытэт, Дэбрэцэнскі ўнівэрсытэт, галоўны будынак якога зьяўляецца шырока пазнавальным помнікам архітэктуры. Унівэрсытэт мае некалькі факультэтаў. Таксама Дэбрэцэн зьяўляецца месцам папулярнага міжнароднага конкурсу харальных камандаў Бэла Бартак, названага ў гонар вугорскага кампазытара і піяніста.

Цікавыя факты [рэдагаваць]

Ужо больш 30 гадоў кожны год у Дэбрэцэне праводзіцца сьвята кветак. Па цэнтральнай вуліцы мястэчка павольна едуць экіпажы, упрыгожаныя кветкавымі кампазыцыямі, якія паказваюць то казачных герояў, то рэальных пэрсанажаў гісторыі. Увесь гэты кветкавы вэрхал суправаджаюць: музыка духавых аркестраў, шэсьце сьцяганосцаў, народныя танцы фальклорных ансамбляў і натоўпы якія сьвяткуюць.