Жак Карцье
|
|
Гэты артыкул патрабуе ўдакладненьня артаграфіі. |
|---|
Жак Карцье́ (па-француску: Jacques Cartier; 31 сьнежня 1491 — 1 верасьня 1557) — францускі мораплаўца, які зрабіў пачатак францускай калянізацыі Паўночная Амэрыкі.
Зьмест |
[рэдагаваць] Біяграфія
Нарадзіўся ў францускім паўночным порце Сэен-Мало. Пра яго юнацтва вядома мала. Як удалы капер ён плаціў шчодрыя камісійныя францускай кароне і таму быў прадстаўлены каралю Францыі Францыску I. Карцье падзяліўся з каралём сваімі намерамі папытаць шчасьце ў дасьледваньнях Захаду; ён паставіў сабе за мэту знайсьці Індыю і Кітай.
[рэдагаваць] Першая экспэдыцыя
У 1533 годзе кароль Францыі Францыск I даў згоду брэтонцу Жаку Карцье на экспэдыцыю для «адкрыцца невядомых зямель у Новым Сьвеце», узнагародзіўшы яго тытулам «капітана і стырніка караля». Галоўнай мэтай плаваньняў Карцье быў пошук шляху ў Кітай.
20 красавіка 1534 года два карабля водазьмяшчэньнем каля 60 тон кожны і з камандай па 60 чалавек адплылі з Сен-Мала. Праз 20 дзён (10 траўня), экспэдыцыя дасягнула берагоў Ньюфаўндлэнда ў мыса Бонавіста. Падчас першай высадкі на таямнічы бераг матросы папоўнілі свае запасы сьвежая дзічынай і паплылі далей уздоўж берагоў Ньюфаўндлэнда. Абмінуўшы паўночную ўскраек выспы, караблі павярнулі на паўднёвы-захад, і поглядам маракоў адкрылася абсяг заліва Сьвятога Ляўрэнція.
На высьпе Прынца Эдуарда французы ўбачылі індзейцаў, перапраўляюцца ў чаўнах праз рэчку. Ля берагоў Гасьпе да караблям нечакана наблізіліся дзьве флятыліі па 40-50 каноэ, у якіх былі індзейцы, размахвалі футравымі скуркамі на наканечніках копій. Гэта было відавочным прыкметай, што тут ўжо маглі пабываць эўрапейцы. Індзейцы выкрыквалі нейкія прывітаньні, скакалі і «рабілі розныя знакі дружбы і радасьці». Карцье не давяраў «дзікім» - два стрэлы карабельнай артылерыі над галовамі індзейцаў расьсеялі іх лёгкія і хуткія каноэ.
У панядзелак, 6 ліпеня, на паўвостраве Гасьпе французы сустрэлі групу індзейцаў на чале з правадыром Донаконом. Гэта былі Іракезы, размаўляючыя на ляўрэнційскай мове, якія лавілі ў тых месцах рыбу. 24 ліпеня 1534 года Карцье паставіў на новай зямлі крыж з надпісам: «Няхай жыве кароль Францыі!». Прысутнічаў пры гэтым правадыр Доннакона спачатку пратэставаў, але пасьля падарункаў правадыр перастаў пярэчыць.
24 ліпеня скончыў першае плаваньне, але ўваходу ў раку Сьв. Ляўрэнція так і не заўважыў, узяўшы з сабой двух індзейскіх юнакоў Домагая і Таігноагны. Вярнуўшыся ў Францыю 5 верасня 1534 года, Карцье склаў карту свайго падарожжа. На ёй было відаць, што за Ньюфаўндлэндам знаходзіцца шырокае ўнутранае мора, якое адкрывае далейшы праход у глыб кантынэнта. Устаноўленыя з індзейцамі кантакты і магчымыя камэрцыйныя выгады ад асваеньня адкрытых земляў заахвоцілі караля Францыі даць санкцыю на другое падарожжа Карцье.
[рэдагаваць] Другая экспэдыцыя
19 траўня 1535 года Карцье на трох караблях (La Petite Hermine – водазьмяшчэньне 60 тон, L'Émérillon – 40 тон, la Grande Hermine – 120 тон) адплыў з Францыі і праз 50 дзён дабраўся да заліва Сьвятога Ляўрэнція. Разам з ім вярнуліся і два захопленых ім падчас мінулага паходу маладых індзейца, якія і паказалі праход у вусьце ракі Сьвятога Ляўрэнція.
7 верасня 1535 года Карцье знаходзіць індзейскую вёску Стадакон і шматлікую групу індзейцаў Іракезаў, на наступны дзень да французаў прыбыў сам вярхоўны правадыр Іракезаў Донакон. Карцье меў намер рухацца далей да таго месца, дзе, па словах індзейцаў, знаходзілася паселішча Хошелага. Донакон не хацеў, каб еўрапейцы прасоўваліся вышэй па рацэ, асьцерагаючыся, мабыць, іх магчымага саюза з іншымі індзейскімі плямёнамі, таксама не жадаючы выпускаць магчымасьці абмену таварамі. Але ўсе спробы адгаварыць Карцье рухацца да Хошелаге аказаліся беспасьпяховымі. 19 верасня 1535 года з адным караблём і двума баркасамі ён падняўся ўверх па цячэньні ракі Сьвятога Ляўрэнція, заставіўшы сваіх перакладчыкаў і частку людзей у форце, падрыхтаванага да зімы. Не даходзячы да Хошелаги, Карцье прыйшлося пакінуць карабель, так як рака падзялялася на некалькі вузкіх пратокаў. Дабрацца да запаветнай мэты ён мог зараз толькі на баркаса.
Пасля наведвання Хошелаги, неўзабаве пераназванай ў Манрэаль, Карцье вярнуўся ў Стадакону, дзе заставаліся два яго карабля. Вяртацца ў Францыю было ўжо позна: зімовая Атлянтыка не абяцала нічога добрага падарожнікам. Карцье вырашыў зімаваць у Канадзе. Эўрапейцы збудавалі ўмацаваны форт, вырыўшы вакол глыбокія траншэі і ўсталяваўшы артылерыю, так як адносіны з індзейцамі да гэтага часу апынуліся сапсаванымі. У сьнежні сярод Эўрапейцаў пачалася цынга. Да сярэдзіны лютага з 110 французаў заставаліся здаровымі менш дзесяці. Невядома, што абяцала бы ім першая зіма ў Канадзе, калі б індзейцы не навучылі іх лячыцца настойкай з лісьця і кары аднаго дрэва, вядомага ў Гурон пад назвай «аннеда». «За восем дзён французы цалкам «зьелі» цэлае вялікае дрэва і «гэта дало такі эфэкт, што, будзь тут хоць усё доктара Лувена і Монпелье з усімі іх Александрыйскім зёлкамі, яны і за год не змаглі б дабіцца таго, што зрабіла адно дрэва за восем дзён »».
Выратаваныя францускіх вандроўнікі адплацілі чорнай няўдзячнасьцю мясцовым жыхарам. Перад тым як адплыць ў зваротны шлях, Карцье захапіў 10 індзейцаў, у тым ліку іх правадыра Доннакону (ен памер у Францыю ў 1539 годзе ад хваробы). Ён хацеў павезьці іх у Францыю, каб кароль мог асабіста пачуць апавяданьні аб казачна багатай краіне пад назвай Каралеўства Сагеней (Сагней). 6 мая караблі Карцье ўзялі курс на радзіму і праз тры тыдні прыбылі ў Сен-Мала.
[рэдагаваць] Трэцяя экспэдыцыя
17 кастрычніка 1540 году Францыск I загадаў Жаку Карцьё вярнуцца ў адчыненыя ім зямлі, каб пачаць іх калянізацыю. Меркавалася, што яе ўзначаліць Карцье. Аднак 15 студзеня 1541 разьдзелам новай экспэдыцыі быў прызначаны Жан-Франсуа дэ Ля Рок дэ Робэрваль, прыдворны гугенот і набліжанага караля, названы першым генэрал-лейтэнантам францускай Канады. Карцье жа адводзілася роля асноўнага штурмана і навігатара. Пакуль Робэрваль чакаў артылерыі і забесьпячэньня, неабходнага для замацаваньня на новых землях, ён дазволіў Жаку Карцье адплысьці раней на сваіх суднах.
23 траўня 1541 Карцье адбыў з Сэн-Мала ў сваю трэцюю экспэдыцыю на пяці суднах. На гэты раз аб думцы знайсьці праход да ўсходу прыйшлося забыцца. Мэтай экспэдыцыі былі знайсьці «Каралеўства Сагенэя» і яго багацця, а таксама заснаваць сталыя селішчы ўздоўж рэкі сьвятога Ляўрына. Пасяленцы прывезьлі з сабой насеньне культурных расьлінаў і быдла.
Дасягнуўшы Стадаконы, Карцье ізноў сустрэўся з індзейцамі, але вырашыў не будаваць тут селішчы. Мінуючы некалькі міль уверх па рацэ да месца, якое раней запрыкмеціў, ён стварыў новае селішча (цяпер гэта Кап-Руж, Квэбэк). Іншы форт быў пабудаваны на скале, якая ўзвышалася над селішчам, для дадатковай абароны.
Таксама пачалі збіраць тое, што паводле іх меркаваньня было дыямэнтамі і золатам, але па вяртаньні ў Францыю высьвятлілася, што гэта былі кварцавыя крышталі і жалезныя пірыты. Адгэтуль пахабная прымаўка: «faux comme les diamants du Canada» («фальшывыя, як канадзкія дыямэнты»). Двое з суднаў былі пасланыя дадому зь некаторымі з гэтых карысных выкапняў 2 верасьня.
Паставіўшы задачы для пакінутых у фартах, Картье 7 верасьня на баркасах адправіўся на пошукі «Сагенэі». Яму атрымалася дасягнуць Хачэлагі, але дрэннае надвор’е і шматлікія рачныя парогі ізноў перашкодзілі яму.
Пра зіму 1541—1542 гадоў запісаў не захавалася. Па ўсёй бачнасьці, адбылася сутычка, у якіх мясцовыя індзейцы забілі каля 35 францускіх пасяленцаў.
Карцье адправіўся ў Францыю ў пачатку чэрвеня 1542 году, нечакана сустрэўшыся з Робэрвалем і яго караблямі поруч узьбярэжжа Ньюфаўндлэнда.
[рэдагаваць] Вонкавыя спасылкі
Жак Карцье — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў
