Жлобін

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да: навігацыі, пошуку
Жлобін
трансьліт. Žlobin
Coat of Arms of Žłobin, Belarus.png Flag of Zhlobin.jpg
Герб Жлобіна Сьцяг Жлобіна
Дата заснаваньня: XV стагодзьдзе
Першыя згадкі: 15 ліпеня 1654
Горад з: 3 ліпеня 1925
Былая назва: Злобін
Краіна: Беларусь
Вобласьць: Гомельская
Раён: Жлобінскі
Старшыня райвыканкаму: Суздалеў Генадзь Аляксандравіч
Плошча: 28 км²
Насельніцтва
колькасьць: 80 200 чал.
шчыльнасьць: 2864,29 чал./км²
этнічны склад: беларусы — 79,8%; расейцы — 15,1%; украінцы — 2,8%; цыгане — 0,5%; іншыя — 1,8%
Часавы пас: UTC+3
Тэлефонны код: +375 (0) 2334[1]
Паштовыя індэксы: 246172, 247191, 247192, 247194 — 247200, 247205 — 247208, 247210, 247239[2]
Нумарны знак: 3, Exx, Ex, Hx, ГСx
Геаграфічныя каардынаты: 52°54′ пн. ш. 30°02′ у. д. / 52.9° пн. ш. 30.033° у. д. / 52.9; 30.033Каардынаты: 52°54′ пн. ш. 30°02′ у. д. / 52.9° пн. ш. 30.033° у. д. / 52.9; 30.033
Жлобін на мапе Беларусі
Жлобін
Жлобін
Жлобін
Commons-logo.svg Галерэя здымкаў у Вікісховішчы
Жлобінскі райвыканкам (рас.)

Жло́бін — места ў Беларусі, на рацэ Дняпро. Адміністрацыйны цэнтар Жлобінскага раёну Гомельскай вобласьці. Трэці па колькасьці насельніцтва горад у вобласьці (пасля Гомеля і Мазыра).

Геаграфічныя звесткі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Разьмешчаны на раўніне Гомельскае Палесьсе, за 93 км на паўночны захад ад Гомелю, 215 км на паўднёвы ўсход ад Менску. Буйны чыгуначны вузел (кірункі на Менск, Магілёў, Гомель, Калінкавічы), аўтамабільныя дарогі на Бабруйск, Гомель, Рагачоў, Сьветлагорск. Рачная прыстань.

Назва[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Паводле аднаго з мясцовых паданьняў, тапонім Злобнае места (пазьней — Злобін, Жлобін) утварыўся з тае прычыны, што тут ад перасьледу ўладаў хаваўся беглы люд[3]. На думку беларускага географа В. Жучкевіча, назва паходзіць ад асабістага імя Жлоба або Злоба[4].

Традыцыйнае напісаньне назвы места лацінскімі літарамі — Žłobin, афіцыйная трансьлітарацыя — Žlobin[5].

Гісторыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Тэрыторыя горада ў старажытнасьці[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вынікі археалягічных абследаваньняў паказваюць, што першыя пасяленьні людзей на тэрыторыі сучаснага горада ўзьніклі ў першабытнаабшчынны час, задоўга да заснаваньня Жлобіна. На ўзьбярэжжы Дняпра ў межах горада знойдзены рэшткі паселішча пэрыяду бронзавага веку (ІІ-е — пачатак І-га тысячагодзьдзя да н. э.). На тэрыторыі гарадзкога парку культуры і адпачынку «Прыдняпроўскі» выяўлены сьляды пасяленьня пэрыяду жалезнага веку[6], якое існавала ў канцы І тысячагодзьдзя да н. э. — пачатку І тыс. н. э.[7]

Ад першых зьвестак да 1793 г.[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Пад 1563 г. згадваецца паселішча пад назвай Хлобін, у валоданьні полацкага шляхціца[8], якое, магчыма, знаходзілася ў Рагачоўскай воласьці[9].

Падчас вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай 1654 — 1667 гг. казацкі гетман Іван Залатарэнка, які ваяваў на баку Маскоўскай дзяржавы, у сваім лісьце ад 15 ліпеня 1654 г. паведаміў, што яго войскі спалілі «замак Злобін» (разам з замкамі Рэчыца, Стрэшын, Рагачоў і Горваль). Больш позьніх зьвестак пра гэты замак не маецца[10]. Злобін узгадваецца як мястэчка і ў шэрагу іншых дакумэнтаў, зьвязаных з вайной у 1654 — 1655 гг.[7]

Паводле археалягічных дадзеных, Жлобінскі замак існаваў у XV — XVII стагодзьдзях на адлегласьці каля 100 м ад утоку ручая Чорначка ў р. Дняпро, побач з сучасным гарадзкім паркам «Прыдняпроўскі». Замак быў умацаваны земляным валам і драўлянымі сьценамі-гароднямі зь вежамі і брамамі. Абарончыя ўмацаваньні складаліся з 2-х частак: замка і падзамка. Пляцоўка замка ўзвышаецца над нізінай на 3 — 4 м (цяпер тут знаходзіцца сучасны будынакспартовая школа). Пляцоўка падзамка, якая выцягнута з поўначы на поўдзень, узвышаецца над нізінай на 2 — 3 м (стадыён спартовай школы).

Побач маецца і першапачатковае месца неўмацаванай забудовы — сярэдневяковае селішча[11]. На ім размясьціўся парк «Прыдняпроўскі»[12]. Пры археалягічных абследаваньнях знойдзены матэрыял XIVXVIII ст. Такім чынам, вызначана, што гістарычная частка Жлобіна размяшчаецца ў асноўным паміж Свята-Траецкім саборам, р. Дняпро, ранейшым руч. Чорначка (цяпер у калектары, ля ранейшага вусьця захавалася невялікая затока ад Дняпра) і шляхам Рагачоў — Рэчыца (зараз вул. Маркса)[7].

Герб Хадкевічаў.

У 15 — 16 стст. гэтая мясцовасьць знаходзілася ва ўладаньнях Хадкевічаў. З 1509 г. мясцовасць знаходзіцца ў Рагачоўскай воласьці, у валоданьні каралевы Боны Сфорцы, з 1556 г. ў складзе казённага Рагачоўскага маёнтку. Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай (15651566) мясьціна ўвайшла ў склад Рэчыцкага павету Менскага ваяводзтва Вялікага Княства Літоўскага (якое 1 ліпеня 1569 г. аб'ядналася з Польскім Каралеўствам у Рэч Паспалітую).

У публікацыях сустракаецца меркаваньне аб тым, што першая пісьмовая згадка аб Жлобіне пад назвай Хлепень адносіцца да 1492 г., але гэта памылка[13]. Верагодна, упершыню яна ўзьнікла ў 12 томе Энцыкляпэдычнага слоўніка Бракгаўза і Эфрона[14] — у выніку таго, што з беларускім горадам Рагачоў (паблізу Жлобіна) пераблыталі сяло, якое ў XV ст. знаходзілася на сумежжы ВКЛ і Маскоўскай дзяржавы — Рагачова (у сучасным Дмітраўскім раёне Маскоўскай вобласьці), а непадалёк ад яго ёсць в. Хлепень (Сычоўскі раён Смаленскай вобласьці) — да яе, відавочна, і адносіцца згадка за 1492 год. Паводле заключэння Інстытуту гісторыі Нацыянальнай акадэмии навук Беларусі, дакументаў пра тое, што ў Жлобіна была назва Хлепень, няма[7].

Злобін пададзены на мапах 1772, 1776 і 1799 гг. (лацініцай Złobyn, Zlobyn)[7]. У 1790 г. кароль Станіслаў Аўгуст Панятоўскі выдаў прывілей на штотыднёвыя таргі і 4 гадавыя кірмашы ў Жлобіне, які тады належаў І. Халецкаму. Існавалі прыстань і паромная пераправа, вялося будаўніцтва рачных суднаў. З 1792 г. дзейнічала Крыжаўздвіжанская царква.

У 1793 — 1918 гг.[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Канец XVIII — I-ая палова XIX ст.[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

З 1793 г., у выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай, Жлобін апынуўся ў складзе Расейскай імпэрыі, у Рагачоўскім павеце Магілёўскай губэрні.

Падчас вайны паміж Францыяй і Расіяй 1812 г. французскія войскі 20 ліпеня 1812 г. занялі Жлобін, але ў хуткім часе адступілі. Паводле рэвізіі 1816 г. у Жлобіне 189 двароў. У 1818 годзе Жлобін стаў мястэчкам. Паводле звестак за 1824 г., тут рэгулярна зьбіралася 4 кірмашы[15]. Паводле інвентару 1847 г. было 965 жыхароў.

IІ-ая палова XIX ст.[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У 1860 г. меліся царква, паштовая станцыя (24 камплекты коней), прыстань і пераправа. У 1863 г. замест састарэлага ўзведзены новы будынак царквы, дзейнічалі народнае вучылішча (у 1864 г. 15, у 1889 г. 92 вучні), хлебазапасны магазін. З 1876 г. працаваў дрожджавы завод, з 1868 г. — крупарушка. Праз мястэчка праходзіла дарога з Магілёва на поўдзень Беларусі.

16 лістапада 1873 г. была адкрыта чыгунка Асіповічы — Гомель і чыгуначная станцыя Жлобін 2-га класа. За 1 км на захад ад мястэчка было збудавана паравознае дэпо, вагонныя майстэрні, памяшканьні для пасажыраў. Пазней быў узьведзены 1-павярховы драўляны вакзал.

13 мая 1880 г. ў пажары згарэла 159 дамоў, царква, усе 5 яўрэйскіх малітоўных дамоў, народная вучэльня, хлебазапасны магазін, 65 лавак і складоў з таварамі. Адбудоўвалася мястэчка паводле новага пляну. У 1880 г. 164 двары, 430 жыхароў, 6 лавак, цукровы завод.

Станам на 1886 існавалі чыгуначная станцыя, суднаходная прыстань (пераведзеная з Рагачова ў 1879), царква, каталіцкая капліца, 2 габрэйскія малітоўныя дамы, пачатковая вучэльня, 2 ветракі, 53 крамы. 16 мая 1889 г. ў пажары згарэла 89 дамоў з надворнымі пабудовамі.

У 1893 г. побач зь мястэчкам прайшла лінія Гомель — Бабруйск Лібава-Роменскай чыгункі. Паступова Жлобін ператварыўся ў значны транспартны вузел на перакрыжаваньні чыгункі і воднага шляху; разьвіваўся гандаль, расла колькасьць насельніцтва. У 18951913 на чыгуначнай станцыі працавала дэпо з майстэрнямі (115 працоўных). Паводле вынікаў перапісу 1897 г., у мястэчку было 725 двароў, 2 царквы, 2 каталіцкія капліцы, 4 габрэйскія малітоўныя дамы, народная вучэльня, хлебазапасны магазын, гандлёвыя дамы, гатэль, тракцір, 3 млыны; цагельнае, гарбарнае, крупадзёрнае прадпрыемствы; рэгулярна праводзіўся кірмаш.

Паводле перапісу 1897 г. ў в. Карпілаўка, якая пазьней увайшла ў склад Жлобіна — 301 двор, 1307 жыхароў, капліца, яўрэйскі малітоўны дом, хлебазапасны магазін, чыгуначнае вучылішча, 8 крупарушак, 4 пастаялыя двары, 2 карчмы. Паблізу размяшчаўся казённы завод для прэсаваньня сена, якое накіроўвалася ў ваенныя акругі.

Пачатак XX ст.[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Мястэчка Жлобін, агульны выгляд. 1915 г.
Галоўная вуліца. Да 1914 г.

24 сьнежня 1902 пачаўся рух цягнікоў на лініі Віцебск — Жлобін. 2 лістапада 1915 адкрылася лінія Жлобін — Шапятоўка (праз Калінкавічы) чыгункі Пецярбург — Адэса. Пашыраўся гандаль, асабліва хлебам, лёнам, пянькой. Працавалі 2 вінакурні. З 22 сьнежня 1905 г. да 2 студзеня 1906 г. адбывалася забастоўка чыгуначнікаў. З 1908 г. дзейнічала пазыкова-ашчадная каса. Мелася паштовае аддзяленьне.

У 1909 г. ў Жлобіне, які адносіўся да Лукаўскай воласьці Рагачоўскага павету Магілёўскай губерні, налічвалася 486 гаспадарак, 4270 жыхароў, 613 драўляных і 4 мураваныя будынкі. 27 красавіка 1910 г. жыхары на беразе Дняпра сустракалі мошчы прападобнай Эўфрасіньні, якія на параходзе «Галавачоў» перавозіліся з Кіева ў Полацк. У 1911 г. адкрыта прыватная гімназія з бібліятэкай пры ёй, у 1913 — крэдытнае таварыства.

Падчас І сусьветнай вайны, у 1915 г., на чыгуначнай станцыі адбылося хваляваньне салдат, меліся сутыкненьні з паліцыяй. 13 студзеня 1918 года Жлобін занялі войскі 1-га польскага корпуса генерала Ю. Доўбар-Мусьніцкага, у лютым 1918 г. адбываліся ваенныя сутычкі з Чырвонай арміяй. З 2 сакавіка да лістапада 1918 г. акупаваны нямецкімі войскамі.

З 1918 г. да нашага часу[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

1 студзеня 1919 згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі мястэчка ўвайшло ў склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала яго разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР. 3 сакавіка 1924 Жлобін вярнулі БССР, дзе з ён зрабіўся цэнтрам раёну. 3 ліпеня 1925 Жлобін атрымаў статус места. Станам на 1933 тут працавалі электрастанцыя чыгуначнага вузла, шпаларэзны завод «Любава», камбінаты — дрэваапрацоўчы імя М. Горкага, птушыны; варэньняварны завод, 2 крухмальныя заводы; палявы тэхнікум, іншыя прадпрыемствы і ўстановы. У Другую сусьветную вайну з 3 ліпеня 1941 да 25 чэрвеня 1944 Жлобін знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй.

Насельніцтва[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Адукацыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У Жлобіне працуюць мэталюргічны тэхнікум, філія Гомельскага тэхнічнага ўнівэрсытэту, ПТВ, вышэйшая вучэльня агратэхнікі, 10 сярэдніх, музычныя і спартовая школы, дом школьнікаў.

Мэдыцына[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Мэдычныя паслугі надаюць 5 лякарняў на 940 ложкаў, 6 паліклінік на 1040 наведваньняў у дзень, 7 аптэк.

Культура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Дзейнічаюць дом культуры з народным тэатрам і вакальным ансамблем, клюб чыгуначнікаў, палац культуры «Мэталюрг», кінатэатар, 5 бібліятэк.

Мас-мэдыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У месьце знаходзіцца студыя кабэльнага тэлебачаньня, выдавецка-паліграфічнае прадпрыемства «Тэхнічная кніга». Вядзецца мясцовае радыёвяшчаньне, выдаецца газэта «Новы дзень».

Спорт[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У Жлобіне 3 плавальныя басэйны, палац спорту, аэраклюб, сэкцыя спартовых матацыклаў, школа вэласпорту, лядовы палац, аквапарк. Мэталюрг Жлобін (хакейны клюб), Жлобін (футбольны клюб)

Забудова[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Сучасная забудова Жлобіна квартальная, шматпавярховая, цэнтар складаецца з двух самастойных комплексаў, галоўны — пляц Вызваліцеляў. Утварылася 7 новых мікрараёнаў, у тым ліку 4 пры БМЗ.

Эканоміка[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Прадпрыемствы лёгкай, мэталюргічнай, харчовай, будаўнічых матэрыялаў прамысловасьці.

Турыстычная інфармацыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Дзейнічае Жлобінскі гістарычна-краязнаўчы музэй (у былым касьцёле Сьвятога Казімера). Гасьцініцы: «Славянская», «Юбілейная»[18].

Выдатныя мясьціны[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • Капліца Сьвятога Казімера (1996; каталіцкая)
  • Касьцёл Сьвятога Казімера (1911; дагэтуль ня вернуты каталікам)
  • Могілкі габрэйскія
  • Царква (1990-я)

Галерэя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вядомыя ўраджэнцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Дзеячы навукі, культуры, царквы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Архіепіскап Георгій (Данілаў).

Ваеннаслужачыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • Макар Уласавіч Барташоў (1909—1948) — Герой Савецкага Саюзу, камандзір авіяцыйнай дывізіі, удзельнік савецка-японскай вайны.
  • Міхаіл Сямёнавіч Быкаў (19221991) — Герой Савецкага Саюзу, камандзір авіяцыйнай эскадрыльлі, удзельнік Вялікай Айчыннай вайны.
  • Юзэф Дамброўскі (1897—1920) — ваеннаслужачы расійскіх, затым — польскіх узброеных сіл (сяржант-пілот), удзельнік І-ай сусьветнай вайны; узнагароджаны пасьмяротна Ордэнам воінскай доблесьці (вышэйшая ваенная ўзнагарода Польшчы).
  • Зіновій Якаўлевіч Дворкін (19071983) — начальнік ваенна-будаўнічага ўпраўленьня Ленінградскага фронту Вялікай Айчыннай вайны, генерал-лейтэнант інжынерна-тэхнічнай службы.
С. Мацьвейчык.

Спартсмэны[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Іншыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ Телефонные коды // Белтэлекам (рас.)
  2. ^ Почтовые отделения по населённому пункту Жлобин // Белпочта(рас.)
  3. ^ Жлобін // Нашы гарады: грамадска-палітычнае даведачнае выданне / У. А. Малішэўскі, П. М. Пабока. — Мн.: Народная асвета, 1991.
  4. ^ Жучкевич В. А. Краткий топонимический словарь Белоруссии. — Мн.: Изд-во БГУ, 1974. С. 124.
  5. ^ Постановление Государственного комитета по имуществу Республики Беларусь от 11.06.2007 № 38 «О внесении изменений и дополнений в Инструкцию по транслитерации географических названий Республики Беларусь буквами латинского алфавита» // Национальный правовой интернет-портал Республики Беларусь.(рас.)
  6. ^ Цісецкая, К. Гліняны посуд жалезнага веку // Новы дзень. Жлобінская раённая газета. 2013, 23 красавіка.
  7. ^ а б в г д Маслюкоў, Т. В. Археалагічныя абследаванні ў Жлобіне // Археологические исследования в еврорегионе «Днепр» в 2012 году: междунар. сб. науч. ст. / междунар. редкол. : О. М. Демиденко (отв. ред.), Н. Н. Кривальцевич (зам. отв. ред.), О. М. Макушников (науч. ред.), Ю. В. Панков (отв. секр.) [и др.] ; Гом. обл. исполн. ком., Ин-т истории НАН Б, Гом. гос. ун-т им. Ф. Скорины [и др.]. — Гомель: ГГУ им. Ф. Скорины, 2013. — С. 63—66. ISBN 978-985-439-791-7.
  8. ^ Гарады і вёскі Беларусі. Гомельская вобласць. Мн., 2004.
  9. ^ Грынявецкі, В. Жлобін // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. С. 626.
  10. ^ Ткачоў, М. А. Замкі і людзі. Мн., 1991, с. 152—153.
  11. ^ Ткачёв, М. А. Изучение средневековых памятников Белоруссии // Археологические открытия 1983 года. М., 1985, с. 407—408. (рас.)
  12. ^ Бабин, В. Археологи изучают старый Жлобин // Нюанс-плюс. Еженедельная информационно-рекламная газета. 2013. № 27. С. 2. (рас.)
  13. ^ Ткачоў, М. А. Замкі і людзі. Мн., 1991, с. 178 (гл. спасылку 164).
  14. ^ Энциклопедический словарь: в 43 т. – СПб., 1890–1907. – Т. 12: Жилы – Земпах. – СПб., 1894. – 480 с.
  15. ^ Соркіна І. Мястэчкі Беларусі ў канцы ХVІІІ — першай палове ХІХ ст. — Вільня: ЕГУ, 2010. С. 120.
  16. ^ Жлобин // Большой энциклопедический словарь / Гл. ред. В. П. Шишков. — М.: НИ «Большая Российская энциклопедия», 1998. — 640 с.: ил. ISBN 5-85270-262-5.
  17. ^ Кірычэнка, П. Жлобін // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 3: Гімназіі — Кадэнцыя / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1996. С. 369.
  18. ^ Жлобин // Туристская энциклопедия Беларуси / редкол. Г. П. Пашков [и др.]; под общ. ред. И. И. Пирожника. — Мн., 2007.

Літаратура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]