Жупраны

Жупраны
Касьцёл сьвятых апосталаў Пятра і Паўла
Першыя згадкі:	XV стагодзьдзе
Былыя назвы:	Зубраны
Вобласьць:	Гарадзенская
Раёны:	Ашмянскі
Сельсавет:	Залескі
Насельніцтва:	745 чал. (2010)
Часавы пас:	UTC+3
Тэлефонны код:	+375 1593
Паштовы індэкс:	231102
Геаграфічныя каардынаты:	54°28′18″ пн. ш. 26°05′12″ у. д.
Жупраны на мапе Беларусі Жупраны
Галерэя здымкаў у Wikimedia Commons

Жупра́ны — вёска ў Беларусі, на левым беразе ракі Ашмянка. Цэнтар сельсавету Ашмянскага раёну Гарадзенскай вобласьці. Насельніцтва 745 чал. (2010). Знаходзяцца за 10 км на паўночны ўсход ад Ашмянаў, за 7 км ад чыгуначнай станцыі Ашмяны; на аўтамабільнай дарозе Ашмяны — Смаргонь.

Жупраны — даўняе мястэчка гістарычнай Ашмяншчыны (частка Віленшчыны), месца пахаваньня Францішка Багушэвіча.

Назва

Першапачаткова вёска мела назву «Зубраны», ад суседняй старажытнай Зубранскай пушчы, якая была багатая на зуброў. Пазьней пад уплывам фанэтычных зьменаў тапонім ператварыўся ў «Жупраны».

Гісторыя

Першыя пісьмовыя згадкі пра Жупраны як цэнтар воласьці, уладаньне вялікіх князёў датуюцца XV стагодзьдзем. У 1407 годзе вялікі князь Вітаўт перадаў Жупраны ваяводу віленскаму Войцеху Манівіду. Праз шлюб з Соф’яй Манівід мясьціна перайшла да Радзівілаў, якія валодалі ёй да пачатку XIX ст. Апошнім зь дзевяці ўладальнікаў гэтага роду быў Караль Станіслаў Радзівіл «Пане Каханку». Каля 1550 году ў Жупранах заснавалі касьцёл, у кан. XVI ст. — кальвінскі збор. На мапе Тамаша Макоўскага (1613) паселішча значыцца як мястэчка. У канцы XVIII ст. тут было толькі 35 дамоў і тры вуліцы: Дворская, Сольская і Астравецкая.

Касьцёл, фота пач. XX ст.

У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795) Жупраны апынуўся ў складзе Расейскай імпэрыі, у Ашмянскім павеце. У 1811 годзе мястэчка перайшло ў валоданьне Чапскіх. У 1854 годзе пачалася будова мураванага Касьцёла сьвятых апосталаў Пятра і Паўла. У 1863—1864 гадох мясцовыя сяляне бралі актыўны ўдзел у нацыянальна-вызвольным паўстаньні. У 1880-я гады ў Жупранах дзейнічалі касьцёл і капліца, працавалі млын і тартак. У 1900 годзе тут быў пахаваны беларускі паэт Францішак Багушэвіч. Яго магіла знаходзіцца на цьвінтары за касьцёлам.

Згодна з Рыскай мірнай дамовай (1921) Жупраны апынуўся ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, у Ашмянскім павеце Віленскага ваяводзтва.

У цэнтры мястэчка, пач. XX ст.

У 1939 годзе Жупраны ўвайшлі ў БССР, дзе 12 кастрычніка 1940 году зрабіліся цэнтрам сельсавету Ашмянскага раёну. 22 сакавіка 1970 году ў вёсцы адкрыўся Музэй Францішка Багушэвіча, дзе захоўваюцца каля 300 экспанатаў, датычных жыцьця літаратурнага клясыка.

Насельніцтва

• XIX стагодзьдзе: 1885 — каля 285 чал., 60 двароў.
• XX стагодзьдзе: 1931 — 657 чал., 124 двары; 1971 — 423 чал., 121 двор; 1993 — 734 чал., 248 двароў.
• XXI стагодзьдзе: 2010 — 745 чал.

Інфраструктура

У Жупранах працуюць школа, дашкольная ўстанова, амбуляторыя, бібліятэка, дом культуры, пошта.

Эканоміка

Сьвінагадоўчая і малочнатаварная фэрмы, мэхдвор

Турыстычная інфармацыя

Магіла Ф. Багушэвіча

У школе дзейнічае музэй Францішка Багушэвіча

Выдатныя мясьціны

• Касьцёл сьвятых апосталаў Пятра і Паўла (1854—1875)
• Могілкі габрэйскія
• Плябанія (кан. XIX — пач. XX стст.)

Літаратура

• Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 3: Гімназіі — Кадэнцыя / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1996. — 527 с.: іл. ISBN 985-11-0041-2.
• Żuprany // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Tom XIV: Worowo — Żyżyn. — Warszawa, 1895. S. 855.

Вонкавыя спасылкі

 Жупраны — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў

Жупраны ў сучасным адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле Беларусі