Кабыльнік

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да: навігацыі, пошуку
Кабыльнік
трансьліт. Kabyĺnik
Касьцёл Сьвятога Андрэя Апостала
Касьцёл Сьвятога Андрэя Апостала
Першыя згадкі: 15 стагодзьдзе
Краіна: Беларусь
Вобласьць: Менская
Раён: Мядзельскі
Сельсавет: Нарачанскі
Вышыня: 196 м н. у. м.
Насельніцтва: 2581 чал. (2010)
Часавы пас: UTC+3
Тэлефонны код: +375 1797
Паштовы індэкс: 222395
Нумарны знак: 5
Геаграфічныя каардынаты: 54°55′50″ пн. ш. 26°41′11″ у. д. / 54.93056° пн. ш. 26.68639° у. д. / 54.93056; 26.68639Каардынаты: 54°55′50″ пн. ш. 26°41′11″ у. д. / 54.93056° пн. ш. 26.68639° у. д. / 54.93056; 26.68639
Кабыльнік на мапе Беларусі ±
Кабыльнік
Кабыльнік
Кабыльнік
Кабыльнік
Кабыльнік
Кабыльнік
Commons-logo.svg Галерэя здымкаў у Вікісховішчы

Кабы́льнік1964 году — На́рач[1]) — вёска ў Беларусі, цэнтар сельсавету Мядзельскага раёну Менскай вобласьці. Насельніцтва 2,5 тыс. чал. (2005). Знаходзіцца за 20 км на паўночны захад ад Мядзелу, за 29 км ад чыгуначнай станцыі Паставы, за 3 км на паўночны захад ад курортнага пасёлку Нарач.

Кабыльнік — даўняе мястэчка гістарычнай Ашмяншчыны (частка Віленшчыны).

Назва[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Варыянты назвы ў гістарычных крыніцах: Мядзел Малы, Кабэльнікі, Кабыльнікі. Магчыма, паходзіць ад імя шляхціца Васіля Кабыліна, які згодна з граматай вялікага князя Жыгімонта Старога 12 сьнежня 1522 году набыў у князёў Пятра і Андрэя Сьвірскіх маёнтак Жары, у Людвіка Сьвірскага — «зямлю пустаўскую на імя Трухаўшчыну» (Труханкі) і ў Пятра Сьвірскага «зямлю пустаўскую на імя Якубоўшчыну на Едупе» (Рэдупля).

У суседнім Пастаўскім раёне сустракаецца назва вёскі Кабыльнішкі[2] — вёска за 36 км на захад ад Паставаў, за 7 км на паўночны захад ад Лынтупаў. Назва паходзіць, верагодна, ад славянскай асновы кобь — «чары, чараўніцтва». Сустракаецца і слова «кабыльнік» у значэньні «чараўнік, калдун». Магчыма, назва падказвае месца, дзе ў даўнейшыя часы знаходзіліся капішчы або сьвяцілішчы. Можна вывесьці паходжаньне назвы і ад польскага kobylak, што азначае «конскае шчаўе». На тэрыторыi Беларусi вядомы яшчэ пасёлак Кабыльнiкi Сьвiслацкага раёну, вёска Кабыльнiкi Верхнядзьвiнскага раёну (10 дамоў i 35 жыхароў, была зьнiшчана ў 1943 годзе), вёска Кабылiнцы Верхнядзьвiнскага раёну.

Найбольш назва Кабыльнiк распаўсюджана на тэрыторыi сучаснай Польшчы:

  • Стары i Новы Кабыльнiкi — гмiна Стара Блотнiца, павет Бялабрэскi, Мазавецкае ваяводзтва;
  • Кабыльнiк — гмiна Вышагруд, павет Плоцкi, Мазавецкае ваяводзтва;
  • Кабыльнiк — гмiна Злотаў, павет Злотаўскi, Вялiкапольскае ваяводзтва;
  • Кабыльнiк — гмiна Обжыцка, павет Шаматульскi, Вялiкапольскае ваяводзтва;
  • Кабыльнiк — гмiна Гродзiск-Велькапольскi, павет Гродзiскi, Вялiкапольскае ваяводзтва;
  • Кабыльнiк — гмiна Паддэмбiцэ, павет Паддэмбiцкi, Лодзiнскае ваяводзтва;
  • Кабыльнiк — гмiна Вансош, павет Гураўскi, Нiжнесiлезкае ваяводзтва;
  • Кабыльнiк — гмiна Сярода-Сьлёнска, павет Сяродзкi, Нiжнесiлезкае ваяводзтва.

У 1964 савецкія ўлады зь невядомых прычынаў зьмянілі назву паселішча на Нарач. У наш час многія местачкоўцы па-ранейшаму ўжываюць гістарычную назву Кабыльнік[3] і змагаюцца за яе вяртаньне ў якасьці афіцыйнай[4].

Гісторыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вялікае Княства Літоўскае[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Упершыню паселішча згадваецца ў XV ст. пад назвай Мядзел Малы (па-лацінску: Medal Minor, па-польску: Medal Mniejszy, Miadzioł Mały). Дадзенае сьцьверджаньне ўпершыню было надрукавана ў кнізе на польскай мове сьвірскага ксяндза Юрыя Жамейця «Сьвір і касьцёл сьвірскі» (1928). Аднак дакумэнтальных пацьверджаньняў пакуль што не існуе.

Ускосная спасылка ёсьць у кнізе польскага гісторыка Ю. Вольфа. Дасьледчык сьцьвярджае, што на месцы сучаснай вёскі Швакшты разьмяшчаўся «двор Замяделье» князя Петкі Раманавіча Сьвірскага (сяр. XV ст.). Пазьней двор перайшоў ва ўласнасьць да яго сына Марціна Петкавіча і стаў называцца Марцыньяны. У 1905 годзе, паводле Г. Гашкевіча, фальварак з 98 дзесяцінамі зямлі набыў Гальян Вансовіч. На польска-нямецкай мапе 1936 году фальварак пазначаны як Гальянава. Зьнішчаны падчас Другой сусьветнай вайны.

Мястэчка разьмяшчалася над рэчкай Сырмеж, ад Вільні — 105 км, ад Сьвянцянаў — 49 км. У 1463 годзе ў мястэчку быў збудаваны драўляны касьцёл[5] (перабудоўваўся ў 1736 годзе).

11.04.1527 А. М. Свірскі і яго жонка Соф’я прадалі „добры свае дзедзічныя Мядзела і Кабыльнікі“ віленскаму ваяводу Альбэрту Гаштольду і яго нашчадкам за 300 коп „вечным правам“ (Археалогія і нумізматыка Беларусі: Энцыклапедыя. — Мн., 1993; гл. артыкул „Мядзел“). Пазьней Кабыльнік знаходзіўся ў прыватным валоданьні князёў Збараскіх (XVI ст.), Храпавіцкіх (XVII ст.), Казелаў і Абрамовічаў (XVIIІ ст.). Пісар Вялікага Княства Літоўскага Людвік на Бакштах Хамінскі прадаў Кабыльнік кашталяну ашмянскаму Марціну Аскерку. Ад Аскеркаў маёнтак перайшоў ва ўласнасьць Антонія Сьвентаржыцкага.

З 1527 паселішча згадваецца пад назвай Кабыльнік. У выніку адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы (16551656) мястэчка ўвайшло ў склад Ашмянскага павету Віленскага ваяводзтва. Станам на 1641 тут было 19 дамоў, 122 жыхары. Беларускі гісторык З. Капыскі ў кнізе „Сацыяльна-палітычнае разьвіцьцё гарадоў Беларусі ў XVI — п.п. XVII ст.“ адзначае наступнае: „ Пра кірмашы ў мястэчках Даўгінаве, Кабыльнікі, куды езьдзілі магілёўскія купцы, паведамляе запіс магістрацкай кнігі Магілёва за 1643 г.“ (НГАБ.Ф517, воп.1.,спр.11, арк.603). Саламон Рысiнскi ("першы беларус"), якi ў 1586 годзе запiсаўся ва Альтдорфскi ўнiверсiтэт пад Нюрнбергам i назваў сябе беларусам, двойчы ўзгадваў як месца свайго нараджэння Кабыльнiкi. Гэта сведчыць пра памежнае становiшча Кабыльнiка памiж землямi гiстарычнай Лiтвы i Полаччыны («Белая Русь»).

Адам Кіркор у нарысе пад назвай "Краязнаўчыя вандроўкі па губэрні Віленскай", на польскай мове ад 8 ліпеня 1855г., сьцьвярджае, што падчас Паўночнай вайны ў Кабыльніку некаторы час знаходзіўся швэдзкі кароль Карл ХІІ. Дакумэнтальнага пацьверджаньня на дадзены момант гэтаму гістарычнаму факту не існуе.

Летам 1708 году праз Кабыльнік і Мядзел праходзіў 11-тысячны корпус швэдзкага генэрала Левэнгаўпта ў накірунку Даўгінава (прыбыў на двухтыднёвы пастой 15 жніўня).

Пасля другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793) Кабыльнік застаўся ў складзе Рэчы Паспалітай, дзе зрабіўся цэнтрам воласьці Завілейскага павету Віленскага ваяводзтва.

Пад уладай Расейскай імпэрыі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Падчас паўстаньня Т. Касьцюшкі ў Кабыльніку месціўся авангард 27-га Завілейскага палка паўстанцаў (генэрал-маёр Ксаверы Зяньковіч, палкоўнік — Чаховіч, падпалкоўнік — Я. Зяньковіч). У хуткім часе ў Кабыльніку былі сканцэнтраваны асноўныя сілы Завілейскага палка ў колькасьці больш за 700 чалавек з трыма гарматамі. Аднак пасьля атакі генэрала Германа, паўстанцы былі вымушаны адступіць да Міхалішак (зьвесткі з допыту падпалкоўніка Я. Зяньковіча ў смаленскай камісіі ад 22 лютага 1795 году).

9 лістапада 1796 года з допыту загадчыка маёнткам Ваўкалаты М. Рэўта: „Допросом же он, Реут, показал, что в российском подданстве не состоит. Мятежник Зинкович был ему знаком потому, что он, сделавшись поветовым генералом Ошмянского повету, приезживал в дом писаря минского Антония Свянторецкого, состоящий в деревне Кобыльниках, в которой он, Реут, находился управителем и выбирал в польскую службу крестьян. А хотя он, Зинкович, и приказывал ему, Реуту, чтоб в Кобыльниках и в его, Зинковича, деревне Веричите положить яду в мед, дабы, когда российские солдаты придут, оным их отравить, но он, Реут, яду нигде не клал, боясь греха, шпионом у него, Зинковича, не бывал, российских курьеров никогда не ловил, но напротив делал им всевозможное пособие и господин его, Свиторецкой, с польскими мятежниками никакого сообщества не имеет, но всегда их удаляется“.

У вайну 1812 году ў Кабыльнік 20 чэрвеня ўвайшоў 6-ы пяхотны корпус пад камандаю генэрала Дохтурава, чым завяршылася канцэнтраваньне 1-й расейскай арміі (пад камандаю Барклая-дэ-Толі). У выніку на працягу двух пераходаў яна сабралася пад Сьвянцянамі ў колькасьці 115 тысячаў чалавек.

Станам на 1847 Кабыльнік уваходзіў у склад двух аднайменных маёнткаў. Першая частка мястэчка складалася з 8 двароў і 43 жыхароў і знаходзілася ў валоданьні пана Сьвентаржыцкага. Тут працавалі вадзяны млын і вінакурня (з 1845 году). Таксама, апроч гэтай часткі мястэчка, да першага маёнтку належалі 4 вёскі і 2 засьценкі. Другая частка Кабыльнікаў належала да іншага маёнтку, уладаньня братоў Язэпа і Жыгімонта Шышкаў. Тут было 17 двароў і 105 жыхароў. Таксама да другога маёнтку належала яшчэ адна вёска. У 1847 годзе ў мястэчку пражывала 140 габрэяў.

Адам Кіркор у "Краязнаўчых вандроўках" піша, што Кабыльніцкаму маёнтку у 1855 годзе належала частка возера Нарач:

Нарач лічыцца найвялікшым возерам у Літве: яно мае 7 міляў у акружнасьці, 11500 сажні даўжыні, 7500 шырыні і 15 глыбіні. Пану Генрыку Сьвянтэцкаму належыць 12 вёрст берагу таго возера, а значная частка таксама да маёнтку Кабыльнік спадара Шышкі.

Падчас паўстаньня Кастуся Каліноўскага (1863) у красавіку каля Кабыльніку прайшоў аддзел паўстанцаў у колькасьці 100 чалавек на чале з Густавам Чаховічам. Месцам для сваёй базы атрад абраў пушчу ля возера Нарач, дзе меў намер злучыцца з паўстанцамі Лявона Чаховіча. Расейскія ўлады наладзілі карныя пошукі. У Кабыльнік прыбылі дзьве роты ляйб-гвардыі грэнадэрскага палка і 15 казакоў на чале з палкоўнікам Розлачам, якія былі накіраваны 12 чэрвеня са Сьвянцянаў па маршруце Камаі — Кабыльнік — Канстанцінава — Міхалішкі — Кемелішкі. Для пакрыцьця стратаў, учыненых паўстаньнем, расейскімі ўладамі на земскае абывацельства быў накладзены шэраг падаткаў і кантрыбуцыяў. У лік маёнткаў, што падлягалі 10% падатку, увайшоў і Кабыльнік. На пана Шышку з Кабыльніку быў налічаны падатак у памеры 218 рублёў 75 капеек. 12 ліпеня а 22:00 са Сьвіры выступіў палкоўнік Чэбышаў з ротай пяхоты і 5 казакамі, маршрут якога пралягаў церазь Сьвітайлішкі — Струнойці — Станьчыкі, Пустэльню, Канстантынова, Барані Рог, Глыбокі Ручай, Кабыльнік, Мельнікі і Баранаўку. Вядома з расейскіх крыніцаў, што ў паўстаньні бралі ўдзел Фэлікс і Ігнацы Пшыемскія з Кабыльніку, Вінцэнты Тамкевіч — шляхціц з маёнтка Кабыльнік.

У 1866 годзе ў мястэчку і на двух фальварках налічвалася 33 дамоў, 370 жыхароў, у тым ліку: 7 праваслаўных, 190 каталікоў, 164 жыдоў, 6 магаметанаў і 4 стараверы.

На 1885 у Кабыльніку дзейнічалі касьцёл, царква, багадзельня, сынагога; працавалі 4 крамы, карчма; праводзіліся 5 кірмашоў на год, а таксама таржок у аўторкі. Тады ж у Кабыльніку было 17 двароў, 172 жыхароў і 311 мяшчан.

18 снежня 1890 году ў Кабыльніку нарадзіўся выдатны савецкі пэдагог Ізраэль Данюшэўскі(ru).У 1897 годзе ў мястэчку пражываў 591 габрэй (56%). У другой палове рабінам у Кабыльніку быў Шолам-Ар’е Штам, у пачатку ХХ стагодзьдзя — Хаім Любоцкі.

У 1892 адкрылася народная вучэльня. У 1892/1893 навучальным годзе ў ёй навучаліся 59 хлопчыкаў і 2 дзяўчынкі ), у 1900/1901 - 75 хлопчыкаў. 29 красавіка 1896 году мястэчка Кабыльнікі Сьвянцянскага павету было абрана месцам льготных экзамэнаў для вучняў Кабыльніцкай і Занарацкай народных вучэльняў. Старшынёй камісіі быў прызначаны сьвятар Засьвірскай царквы Мікалай Кустаў. На старонцы 99 кнігі „Памяць“ зьмешчаны адбітак пячаткі Кабыльніцкай пачатковай народнай вучэльні. У пачатку ХХ стагоддзя настаўнiкам быщ Ал. Кулiк.

На 1903 у мястэчку былі казённая вінная крама, прыёмны пакой, паштовая станцыя на дарозе Камаі — Кабыльнік. Напачатку XX стагодзьдзя ў мястэчку былі млын, рыбаводныя сажалкі ля сядзібна-паркавага комплексу. У 1905—1913 гадох у Кабыльніку працавала вінакурня на паравым рухавіку.

Першая сусьветная вайна[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У Першую сусьветную вайну ў верасьні 1915 Кабыльнік занялі нямецкія войскі, нямецка-расейскі фронт усталяваўся каля Пасынак (6 км на ўсход ад мястэчка). У панскім маёнтку разьмяшчаўся штаб нямецкага 21-га ўзмоцненага корпусу пад камандаваньнем генэрала Аскара фон Гуцьера(ru), у склад якога ўваходзілі 5 дывізіяў і 1 брыгада. Корпус вызначыўся ў нарачанскай бітве ў сакавіку 1916 году. У праваслаўнай царкве месьціўся шпіталь для параненых. Забітых немецкіх і расейскіх жаўнераў хавалі на каталіцкім могільніку на поўнач ад вёскі. Ужо пасьля вайны сярод нямецкіх могілак з бэтоннымі крыжамі быў пабудаваны манумэнт, які быў аздоблены нямецкім арлом з распасьцёртымі крыламі. На барэльефе ёсьць выява мяча і ляўровай веткі, а таксама надпіс па-нямецку: „У гонар і памяць герояў, якія палі за сваю Айчыну. ХХІ армейскі корпус“. У гады Другой сусьветнай вайны партызаны спрабавалі скінуць арла, але нічога не атрымалася. Тады яны прастрэлілі арлу адно крыло.

Мірнымі жыхарамі і ваеннапалоннымі падчас Першай сусьветнай вайны была праведзена вузкакалейка, якая злучала Лынтупы і Кабыльнік, а потым разыходзілася ў двух напрамках — на Паставы і да Мядзельскага возера. Каля мястэчка дзейнічаў нямецкі вайсковы аэрадром. 16 чэрвеня 1916 году згодна са зводкамі стаўкі вярхоўнага галоўнакамандуючага расейскай арміі прыводзяцца наступныя звесткі: „На поўнач ад возера Мядзел прапаршчык Томсан на апараце „Н’юпар“ перасьледваў нямецкі „Альбатрос“ і гнаў яго да м. Кабыльнікі. „Альбатрос“ зьляцеў у накірунку на паўночны захад, а Томсан, абстраляўшы з кулямёта лягер на аэрадроме ў раёне Кабыльнікі, шчасьліва вярнуўся“. У фондах Мядзельскага музэю Народнай Славы захоўваюцца ўспаміны жыхара мястэчка Маліноўскага пра Кабыльнік у гады Першай сусьветнай вайны. Паводле ўспамінаў, мясцовыя жыды стварылі дружыну для дапамогі нямецкім жандарам. Захаваўся таксама фотаальбом Кабыльніку часоў першай сусьветнай вайны нямецкага фатографа (Kobylnik im Schnee Kanzleistrasse, Kobylnik: Russische Hütte im Schnee, Wilnaer Straße in Kobylnik, Röm.-Kathol. Kirche in Kobylnik, Kobylnik Westeingang і інш). Паводле нямецкага вайсковага плану Кабыльніка (маштаб 1:5000) мястэчка налічвала 7 вуліц. Дзе знаходзіліся Мельнікі-штрассэ, Віленская, Пастаўская, Мядзельская не патрэбна тлумачыць мясцовым жыхарам. Mühlen-Straße (млын-вуліца) называлася Кусеўская. Шэметаўскай (Schemo-Straße) называлася цэнтральная вуліца, што праходзіла каля праваслаўнай царквы. Паралельна ёй ішла Канцылярская вуліца (Kanzlei-Straße). Рэчка Малінаўка пазначана як Sermesch-Bach.

Савецка-польская вайна[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У 1919 у мястэчка ўвайшлі палякі. 12 ліпеня 1920 году паміж Савецкай Расеяй і Летувой была заключана мірная дамова, паводле якой вызначаліся межы паміж краінамі. Мяжа праходзіла па лініі ўмацаваньняў былога расейска-германскага фронту часоў Першай сусьветнай вайны. Паводле дамовы Кабыльнік апынуўся ў складзе Летувы, аднак ўжо 11 ліпеня 1920 году — у мястэчка ўвайшлі кавалерысты 18-й дывізіі 4-й арміі бальшавікоў (г. зв. „першыя Саветы“). Паводле ўспамінаў старажылаў мястэчка, пераважная большасьць кавалерыстаў была азіяцкага паходжаньня і займалася адкрытым рабаваньнем местачкоўцаў.

II Польская Рэспубліка[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У кастрычніку 1920 Кабыльнік апынуўся ў складзе Сярэдняй Літвы, пазьней — міжваеннай Польскай Рэспублікі, дзе зрабіўся цэнтрам гміны Пастаўскага павету Віленскага ваеводзтва. Станам на 1931 у мястэчку разьмяшчаліся касьцёл, сынагога, царква, цагельня, млын з лесапілкай, аптэка, пажарнае дэпо. Управа Кабыльніцкай гміны разьмяшчалася ў мураваным з цэглы будынку на вуліцы Ю. Пілсудскага. Паліцэйскі пастарунак разьмяшчаўся на перасячэньні вуліцы Пастаўскай і рынкавага пляцу. Паштовае аддзяленьне знаходзілася на вуліцы 3-га траўня. У гонар Юзэфа Пілсудзкага ў межах праекту „100 школ на Віленшчыне“ ў Кабыльніку была адчыненая агульнаадукацыйная сяміклясная школа. Школа была драўляная і пабудавана ў выглядзе літары L — на памяць польскіх легіёнаў (даўжыня — 90 м, прыбудова — 40 м, агульная шырыня — 12м). Асяродкам культуры ў мястэчку быў Дом Людовы (на пляцу перад касьцёлам), які меў залю для танцаў і сцэну для тэатральных выступаў. У Доме Людовым таксама дэманстраваліся кінастужкі выязнога кіно. Пры кабыленскай пажарнай добраахвотніцкай дружыне дзейнічаў аркестар, які акрамя травенскіх канцэртаў выступаў на розных дзяржаўных урачыстасьцях.

Значную ролю ў сацыяльна-эканамічным і культурным жыцьці мястэчка адыгрывала грамада габрэяў. Пазней Меер Свірскі ўзгадваў: „Гэта было мястэчка, у якім жыло каля тысячы чалавек, трэцяя частка зь іх — габрэі. Крамы ў большасьці належалі ім, ды і рамесьнікі ў асноўным яны былі. Памятаю, як стаялі тут габрэйскія крамкі і шавецкія майстэрні, працавалі краўцы, кавалі і бляхары. Мы жылі тут па суседзтве зь беларусамі, палякамі, татарамі. Кожны жыў і верыў па-свойму ў таго ж Бога… Гэта быў рай майго дзяцінства“. Усяго ў Кабыльніку пражывала 65 габрэйскіх сямействаў.

У мястэчку было вельмі разьвіта прадпрымальніцтва. Па аўторках у мястэчку праводзіліся таргі, раз на месяц — кірмаш. У мястэчку была прыватная гарбарня, дзе апрацоўваліся скуры авечак і цялят для вырабу абутку. Дзейнічала прадпрыемства па апрацоўцы воўны, 2 кузьні, 2-3 сталяркі (у адной вырабляліся нават лыжы), 2 варштаты для рамонту ровараў, майстэрні па вырабу колаў і тавараў з бляхі. Свае паслугі аказвалі прыватны фатограф Аляксандр Дзергач. Для прыёму хворых дзейнічаў кабінэт доктара Дубавецкай і фэльчара Браніслава Шутовіча. Спадар Казакевіч арганізаваў выраб бэтонных кругоў для калодзежаў. У мястэчку працавалі некалькі шаўцоў, краўцоў мужчынскіх і жаночых, дзве цырульні. Працавалі 2 пякарні, 2 мясныя лаўкі, млякарня, 2 рэстараны. Свае паслугі аказвалі крамы па продажы спажывецкіх тавараў і тэкстылю, адна крама з гаспадарчымі таварамі і абуткам.

Паводле пляну Кабыльніку 1939 году, змешчанага ў краязнаўчай кнізе Барыса Львова, мястэчка налічвала 10 вуліцаў. Мядзельская, Кусеўская (у канцы вуліцы быў млын), Купская (сучасная Партызанская) і Пастаўская па-ранейшаму так называюцца сярод местачкоўцаў. Вуліца 3-га Траўня праходзіла перад плошчай да павароту на касьцёл, а Віленская ішла ўздоўж Дому Людовага і касьцёлу. На вуліцы Ю. Пілсудзкага размяшчаліся будынкі пажарнай аховы і школы, насупраць якіх знаходзіўся будынак гміннай управы. Скончвалася вуліца ля палацу Пікутоўскага. Гмінная злучала вуліцу Ю.Пілсудзкага і сырмескую дарогу. Паралельна ёй і пэрпэндыкулярна вуліцы Ю.Пілсудзкага месьцілася вуліца Пекная (Прыгожая), якая насамрэч была хутчэй завулкам. Цэнтральная вуліца, якая праходзіла ад рынкавай плошчы і да павароту на Купскую, насіла імя Жвіркі і Вігуры. Францішак Жвірка (родам са Сьвянцянаў) — спартовы паветраны ас, вэтэран Першай сусьветнай вайны, сумесна з бартавым інжынэрам Станіславам Вігурам у Бэрліне занялі першае мейсца і выйгралі міжнародны кубак у спаборніцтвах самалётаў пад назвай Challenge 1932.

„Інфармацыйны бюлетэнь“ сэкцыі па вывучэньні Заходняй Беларусі пры Інстытуце гісторыі АН БССР у № 12(45) за сьнежань 1936 году паведамляе:

„Нядаўна завершана будаўніцтва дарогі Вільня-Кабыльнікі-Вярэнькі-Паставы. „ІКЦ“ падкрэсьлівае, што гэта дарога мае ня толькі агромністую значнасьць для разьвіцьця дрэваперапрацрўчай прамысловасьці, але і выключна важнае стратэгічнае значэньне, бо яна злучае Вільню з самым вялікім у Польшчы возерам Нарач, і што праз пэўны час гэта шаша злучаць Польшчу з Латвіяй і СССР“ („ІКЦ“, 5/XII-36 г.).

З прамовы віленскага арцыбіскупа Ялбжыкоўскага на ўрачыстым адкрыцьці апошняга перадваеннага (4-кілямэтровага) адцінку Кабыльнік-возера Нарач.


« Чатыры кілямэтры вузкакалейкі – усьміхнецца паблажліва ці іранічна жыхар сталіцы, слушна ўважаючы вузкакалейныя чыгункі за перажытак мінулага. Але гэта не перажытак на Крэсах Усходніх, дзе брак шляхоў зносінаў адчуваецца вельмі даткліва. Таму ініцыятыва Лігі падтрымкі турызму – арганізацыі, якая ўжо дала Польшчы не адну карысную інвэстыцыю – тут пайшла ў належным кірунку. Нарач – «Віленскае мора» – найбольшае возера Польшчы, цяпер, ад 5 чэрвеня [1937 г.] мае чыгуначную камунікацыю [...]

Дагэтуль «Віленскае мора» было даступнае толькі для людзей загартаваных у цяжкасьцях. Падарожжа з Вільні да Кабыльніку займала каля 10 гадзінаў, таму што гэтыя апошнія 4300 мэтраў трэба было брысьці па бездарожжы. Цяпер зь Вільні трэба ехаць ледзьве 4 гадзіны (уключаючы перасадку ў Лынтупах з “нармальнага” на вузкакалейны цягнік), прычым чыгунка падыходзіць да самага берагу возера, амаль да школьнага лягеру і базы Лігі Марской і Каляніяльнай. Гэтая чыгунка належыць да самых маляўнічых у Польшчы. Некаторыя яе дзялянкі (асабліва каля Ольшэва) жыва нагадваюць Шварцвальд ці Вагезы. Каляіна віецца сэрпантынам па высокім насыпе, сярод густога бору, пераскокваючы празь яры, на дне якіх бягуць імклівыя рачулкі, дзе водзіцца стронга. Апошні адцінак чыгункі з нарачанскім краявідам проста найпрыгажэйшы. Дзеля аднаго гэтага відовішча варта сюды прыехаць. Малы вакзальчык, гарманічна ўпісаны ў навакольнае асяродзьдзе, вытрыманы ў своеасаблівым стылі, а пабудаваны... з вагонных кузаваў, зьмененых да непазнавальнасьці. Далей раскідваюцца амаль 80 квадратных кілямэтраў воднай прасторы, пакрытай яхтамі, катэрамі, лодкамі, байдаркамі [...] Пабудова чыгункі, пад кіраўніцтвам інжынэра Забакліцкага, была скончаная ў рэкордны тэрмін - 3 месяцы. З агульнага бюджэту каля 70 тыс. злотых 60% дало Міністэрства Камунікацыі, а рэшту - Ліга падтрымкі турызму. (Часопіс «Turysta w Polsce», 1937 г.).

»

Незадаволеныя палітыкай апалячваньня жыхары мястэчка стварылі Кабыльніцкую партыйную суполку КПЗБ (1923), у 1926 годзе пераўтворанай у падраённы камітэт. У склад суполкі ўваходзілі сакратар Аляксандр Каркос ("Белы"), тэхнік Піліп Серада ("серадняк") і яго жонка Марыя, казначэй Ёсіф Тункевіч ("Дядзя Толя"), Францішак Сільвановіч, Марцін Падгайскі, Лявон Карпаў, Юльян Зарэцкі. Явачнай кватэрай была кватэра мясцовага шаўца Ёсіфа Зданоўскага. Аднак местачкоўцы ня ведалі пра рэпрэсіі ў БССР. Асановіч Адам Ібрагімавіч (нар. у 1893 г.), ураджэнец м. Кабыльнік Віленскай губ., рабочы арцелі „Чырвоны гарбар“ (м. Смалявічы) быў асуджаны 02.01.1933 г. тройкай пры ПП АДПУ па БССР на 5 гадоў ППЛ. Рэабілітаваны 26.12.1989 г. У 1937 годзе быў рэпрэсаваны габрэйскі паэт, драматург і празаік Мойша Кульбак, які у адным са сваіх вершаў на габрэйскай мове апісвае мястэчка Кабыльнік падчас адведак свайго дзеда.

Чацьвёрты падзел Польскай Рэспублікі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Паводле сакрэтнага пакту Молатава-Рыбэнтропа тэрыторыя Польскай Рэспублікі падлягала падзелу паміж Нямеччынай і СССР. Большая частка Віленшчыны разам з горадам Вільняй паводле дамовы павінна была адыйсці да Летувы.

1 верасьня 1939 году пачалася Другая сусьветная вайна. Ураджэнцы Кабыльніцкай гміны ў складзе польскіх узброеных сілаў першымі прынялі на сябе ўдар Нямеччыны. Жыхара мястэчка Часлава Лявіцкага за два тыдні перад нападам немцаў мабілізавалі ў 6-ы пяхотны полк у Вільні. Пасля пачатку вайны дывізію ў складзе 5-га і 6-га віленскіх палкоў, 85-га маладэчанскага і 77 лідзкага палкоў павезьлі чыгункай у Беласток, а потым пешшу адправілі пад памежны горад Пултуск. У кожнага жаўнера была пастаўлена задача забіць па тры нямецкіх салдаты, паколькі немцаў было ў тры разы больш. У глыб Нямеччыны дывізія прасунулася на 15 кілямэтраў. Затым прыйшлося зь цяжкімі баямі адступаць да Седліцаў, дзе дывізія была разьбіта. Трапіў у палон. Вызвалены савецкімі войскамі вясной 1945 году, затым адпраўлены на 5 год на будаўніцтва газапроваду Саратаў-Масква. Прымаў удзел у вайсковых дзеяньнях і яго родны брат — Рышард Лявіцкі, які быў паручнікам у супрацьпаветранай артылерыі (часьць дысьлякавалася ў Парубанку каля Вільні). Пасля вайны Рышард пераехаў жыць у горад Ольштын (Польшча).

19 верасьня 1939 году часткі Чырвонай Арміі перайшлі савецка-польскую мяжу. Частка польскіх вайскоўцаў трапіла ў савецкі палон. У СССР пасля нападу фашысцкай Германіі, пачала з ваеннапалонных фармавацца армія польскага генэрала Андэрса. У шэрагі арміі Андэрса трапіў ураджэнец Кабыльніку Балаш Баляслаў (10.10.1919), ст. улан. Загінуў 17.07.1944 пад Лярэта (Італія).

Тэрыторыя Мядзельшчыны была занята вайскоўцамі 27-й Омскай двойчы Чырвонасьцяжнай стралковай дывізіі. Адзін з удзельнікаў гэтага паходу В. М. Краснапольскі пісаў: „Паход гэты быў сапраўдным трыюмфальным шэсьцем палкоў дывізіі. Ён ішоў празь Лепель, Докшыцы, Кабыльнік, Смаргонь… Насельніцтва сёл, вёсак пагалоўна выходзіла сустракаць байцоў з восеньскімі кветкамі, жанчыны частавалі малаком, яблыкамі, падносілі на расшытых рушніках хлеб-соль. У гарадах успыхвалі стыхійныя мітынгі“. За „другімі Саветамі“ ў палацы пана Пікутоўскага была арганізавана мясцовая бальніца. Панскі сьвіран выкарыстоўваўся чырвонаармейцамі для разьмяшчэньня свайго гарнізону.

Заходняя Беларусь увайшла ў склад БССР. 12 кастрычніка 1940 году статус Кабыльніка панізілі да вёскі, якая зрабілася цэнтрам сельсавету (28 жніўня 1964 году сельсавет перайменавалі ў Нарачанскі) Мядзельскага раёну Вялейскай20 верасьня 1944 году — Маладэчанскай) вобласьці.

Савецкія рэпрэсіі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

17 красавіка 1940 году ў Кабыльніку была выяўлена і абяскоджана «контрарэвалюцыйная паўстанцкая арганізацыя». Сьледчая справа за №66777 была заведзена на 11 жыхароў мястэчка. У кнізе У. Адамушкі, Івановай Н. пад назвай «„Помилуйте…“: Документы по репрессиям 1939—1941 гг. в Вилейской области» (Молодечно, 1992) прыводзяцца дакумэнты па гэтай справе.

Паводле ўспамінаў Браніслава Мураўскага, яму пашанцавала вызваліцца толькі дзякуючы ўцёкамі зь Мядзельскай турмы.

Дубоўскі Ёсіф Казімеравіч і Трацьцяк Тадэвуш Станіслававіч праходзілі па справе пастаўскага павятовага "Саюза аб'яднання народу" (ОЗОН). З пастановы на арышт: "... в Кобыльникской волости - Дубовский - бывший войт, участник патриотической организации "резервистов", крупный арендатор земли и Третьяк - помещик".

Нямецкая акупацыя: III Рэйх i савецкая партызанка[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У Другую сусьветную вайну, падчас нямецкай акупацыі, тэрыторыя Мядзельскага раёну падзялялася на тры гміны альбо воласьці: Кабыленскую, Мядзельскую, Слабодзкую, што ўвайшлі ў склад Вялейскага гебіту генэральнай акругі Беларусь. У склад Кабыльніцкай воласьці ўваходзіла 219 населеных пунктаў, у склад Мядзельскай — 140, Слабадзкой — 84. Кабыльніцкая воласьць зьяўлялася памежнай з акупаванай немцамі Летувой.

Часлаў Каспарэўскі піша наступнае:

"Необходимо особо отметить, что во время немецко-фашистской оккупации в этих местах проходила граница между Генеральным округом Литвы и Генеральным округом Белорусии. Для ориентации на местности этого региона приводим некоторые деревни, которые находились в пределах границ Генерального округа Литвы - это д.Морочи, д.Данецы, д.Ейны, д.Каролиново, д.Акелы, д.Жигуны.

Граница между "Литвой" и "Белоруссии", согласно воспоминаниям старожилов, проходила по речке, впадающий в озеро Большие Швакшты, а далее она шла в направлении на деревню Юшковичи.

Даже железнодорожная станция м.Кобыльник относилась к Генеральному округу Литвы. Это было обусловлено стратегическим планом немцев в части использования узкоколейки для вывоза леса из Белоруссии в Германию".

Зося Дзергач сведчыць таксама, што на чыгуначнай станцыі месціліся сувязісты-летувісы. Вялікі драўляны будынак станцыі знаходзіўся насупраць сучаснага спіртзавода.

Летувіскія паліцаі часьцяком рабавалі мясцовых жыхароў. 20.12.1943 старшыня Кабыленскай воласьці дакладваў: „Спадару начальніку раёну ў Мядзеле. Дакладваю, што на тэрыторыі воласьці Кабыльнік часта прыбываюць летувіскія атрады вэрмахту з Камаяў і Канстантынова (Летува) і несправядліва адбіраюць у насельніцтва гэтай воласьці сельскагаспадарчыя прадукты без расьпісак. Вопіс адабраных у лістападзе і сьнежні 1943 г. сельскагаспадарчых прадуктаў прыкладаю“ (Дзяржархіў Менскай вобласьці. Ф. 4223, воп. 1., спр. 6., арк. 6, пераклад з нямецкай).

У часе вайны ў Кабыльніку існавала пачатковая школа зь беларускай мовай навучаньня.

У1941 нямецкімі ўладамі ў Кабыльніку створаны пастарунак паліцыі зь мяшаным нямецка-беларускім складам. Камэндантам Кабыльніку зьяўляўся Лёйтман, які вылучаўся надзвычай жорсткім характарам. Калі ад яго зацяжарыла мясцовая дзяўчына- перакладчыца, загадаў яе расстраляць (паводле законаў Трэцяга райху „арыйцам“ забаранялася мець усялякія сувязі зь „неарыйскім“ насельніцтвам). Пазьней Лёйтман быў забіты партызанамі і, паколькі ён быў „страхаваны“, мясцовыя жыхары чакалі жорсткай расправы з боку нямецкіх уладаў (накшталт расправы ў ваколіцах Лынтупаў пасля забойства савецкімі партызанамі Юзэфа Бэка). Аднак на самалёце прыляцеў бацька Лёйтмана — генэрал — і загадаў не чапаць мірных жыхароў.

У 1942 нацысты канчаткова зьнішчылі мясцовых жыдоў. Ураджэнец Кабыльніку Мэер Сьвірскі ў 1995 годзе ў Ізраілі склаў сьпіс габрэяў Кабыльніку, якія сталі ахвярамі нацысцкага тэрору падчас вайны. Гэты сьпіс пазьней быў надрукаваны ў кнізе „Памяць“ Мядзельскага раёну і ў ім зьмяшчаюцца зьвесткі пра 335 местачковых жыдоў. Паводле сьпісу вынікае, што Хаім Лейбавіч Гільман загінуў 13.08.1944 г. на фронце. Зь ліку астатніх 192 габрэі былі зьнішчаны ў самім мястэчку, а астатнія загінулі ў розных куткох Беларусі. Першымі ахвярамі нацыстаў сталі 7 чалавек 02.07.1941, у тым ліку мясцовы цырульнік Сымон Цофнас. 05.10.1941 загінулі 46 чалавек, у тым ліку настаўнік Файфэль Шапіра і рабін Лейб Макоўскі. 21.09.1942 было зьнішчана 118 жыдоў, у тым ліку галоўны рабін Ісаак Машыц і рабін Юда Лейб Айнбіндэр. Перад расстрэлам гэтых габрэяў завялі ў Дом Людовы, дзе загадалі распрануцца і скласці ўсе свае пажыткі, а потым павялі „дарогай смерці“ да выкапанай габрэямі пад наглядам паліцыі брацкай магілы. Астатнія загінулі напрацягу 1942 году, прычым 18 зь іх — у ліпені 1942 году. Мясцовага сьвятара праваслаўнай царквы падчас імшы забралі ў гестапа паводле даносу. У яго захоўваліся каштоўныя рэчы мясцовых габрэяў. Палітыка зьнішчэньня габрэяў фашыстамі ў гады Другой сусьветнай вайны вядома ў гісторыі пад назвай „Галакост(ru)“. Габрэйскім мэмарыялам катастрофы і гераізму „Яд Вашэм“ жыхары Кабыльніку Ёсіф Тункевіч, Ян Валай і Адольф Жалубоўскі прызнаны „Праведнікамі народаў сьвету“ за ўратаваньне жыцьцяў местачковых жыдоў.

У Цэнтры дакументаў грамадскiх аб'яднанняў iарганiзацый Нацыянальнага архiва Рэспублiкi Беларусь (ф.4, воп. 33а, спр. 83, л.64)захоўваецца лiстоўка Вiлейскага абкама КП(б)Б, надрукаваная ў студзенi 1943 года.

На старонках кнігі "Памяць" У. Кузьменка апісвае "гераічны разгром" нямецкага гарнізону ў Кабыльніку савецкімі партызанамі:

"Калі трохі ўзмацніліся, пачалі нападаць на апорныя пункты, на гарнізоны. Вось як быў разгромлены гарнізон у Кабыльніках 8 кастрычніка 1942 г. Атрад імя Суворава пад кіраўніцтвам Ф.Р. Маркава вырашыў зрабіць гэта днём, зьнянацку захапіць праціўніка, які паводле колькасьці ўтрая пераўзыходзіў партызанаў. Спрацавала хітрасьць. Правёўшы выведку, партызаны разьдзяліліся на 3 групы, пераапрануліся ў сялянскую вопратку і на 20 падводах, адна група, імітуючы праезд вясельля, і другая, таксама маскіруючыся, наблізіліся да гарнізону. З шумам і стральбой, на вялікай хуткасьці нечакана ўварваліся ў мястэчка і акружылі апорныя пункты. Да ўмацаваных будынкаў жандармэрыі і паліцыі дабег ня шмат хто з абаронцаў гарнізону. За 2 гадзіны бою партызаны падавілі агнявыя кропкі фашыстаў, спалілі станцыю вузкакалейкі, будынкі ўправы і жандармэрыі, склад, зьнішчылі некалькі аўтамашынаў і адышлі".

Дадзены звесткі састарэлыя і ўзятыя з кнігі Клімава І., Гракава Н. "Партызаны Вілейшчыны" (Мн: Беларусь, 1970), дзе гістарычныя факты адкрыта сфальсіфікаваны: "Бой працягваўся каля дзвюх гадзінаў. У ім было забіта і паранена 18 нямецкіх жаўнераў і афіцэраў, а таксама намеснік начальніка мядзельскай жандармерыі і 17 паліцыянтаў".

Савецкiмi гiсторыкамi быў прыдуманы "разгром" нямецкага гарнiзону з мэтай прыхаваць меўшы месца факт "пагрому" мястэчка партызанамi. Мясцовы жыхар Ян Дзергач (15.04.1930-07.09.2002), колішні дырэктар Польскага Дому ў Мінску, на старонках перыядычных выданняў выступіў з абвяржэннем домыслаў савецкай прапаганды і выкрыццём гістарычна фальсіфікацыі. Яго артыкул на польскай мове друкаваўся на старонках польскай газеты "Глос з-над Нёмна" (Dziergacz Jan/ Walka w zwerciadle. Uważam, że nadszedl czas powiedzieć prawdę// Glos znad Niemna. - 21 czerwca 2002) і ў перакладзе на беларускую мову пастаўскім выдавецтвам "Сумежжа" (Дзяргач Ян. "Я гэта помню інакш..." Яшчэ адзін успамін пра вайну//"KRESY".- №8-9(24) ліпень-жнівень 2003г. -с.14-15.):

"А я сведчу аб тым, што ніякага разгрома не было. Напад быў, але немцы страт не панеслі. У "рапарце" адзначаецца колькасць паліцыянтаў і немцаў у два разы больш, чым гэта было на самой справе.

А вось спаленае было, што не адзначалася ў рапарце. А спалілі ў той час будынкі школы, Дому Людовага, плябаніі і нават сінагогі (у якой відавочна не было аніякага нямецкага штабу). І што найцікавей - спалена тое, чаго ўвогуле не было, такія аб'екты, як "склад з вайсковай амуніцыяй"... Праўда, спалілі чыгуначную станцыю, але ж тая станцыя ў час вайны не працавала і нікому не была патрэбна..."

Улетку 1943 немцы і паліцаі пакінулі Кабыльнік. Карыстаючыся гэтым, паселішча захапілі чырвоныя партызаны падначаленыя дэпутату Вярхоўнага Савета БССР падпалкоўніку Ф.Маркаву. Падчас сваёй акцыi партызаны павыганялі з хат местачкоўцаў, а сам Кабыльнік спалілі. Вядома, што адным з падпальшчыкаў быў партызан Валодзя Крывіцкі, якм пасьля вайны пайшоў „у бандыты“. Пры падтрымцы мясцовых жыхароў быў няўлоўным барацьбітом з савецкімі органамі ўлады аж да пачатку 50-х гг. Падчас нападу быў спалены панскі палац, у якiм захоўвалася шмат воўны. Згарэў i будынак накшталт гасцiннага дому на месцы сучаснай аўтастанцыi. Будынак меў незвычайную планiроўку: пад яго страху можна было заехаць на фурманцы па брукаванай дарозе. Дом зачыняўся вялiзнымi варотамi - з аднаго боку размяшчаўся палiцэйскi пастарунак, а насупраць была шавецкая крама, над якой пражывалi габрэi.

З успамiнаў Яна Дзергача:

"Памятаю, калі палілі наш Кабыльнік, мой бацька запытаў:

-Навошта паліць, калі немцаў ужо няма?

Адказ быў кароткі:

- Дзве гадзіны, каб вынесці рэчы і пакінуць дом. Будзем паліць, каб немцам не было куды вярнуцца.

- Але ж у нашым доме немцы не жылі.

- Не перапыняй! Прыйдзе Чырвоная Армія - і не такі дом табе пабудуе".

Савецкія партызаны падчас вайны вызначыліся таксама тым, што ў 1943 г. замардавалі кабыленскага ксяндза Паўловіча.

Армія Краёва[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Пад канец 1942 году ў раёне Кабыльніку паручнік польскай арміі Антон Чаховіч, са згоды кіраўніцтва Вілейскай акругі Арміі Краёвай, пачаў фармаваць атрад польскіх партызанаў. А. Чаховіч у 1934 годзе скончыў афіцэрскую школу рэзэрву і меў псэўданімы "Бужынскі", "Нурмо", "Кміцыц". У гістарычнай літаратуры атрад Чаховіча вядомы пад назвай брыгада Кміцыца. У нямецкую адміністрацыю і паліцыю Кабыльніка польскімі партызанамі былі засланы Тадэвуш Матачына ("Конус") і "Улан". З Кабыльніку ў атрад Чаховіча прыбылі на службу М. Клевяда ("Ястраб"), браты Баляслаў і Ўладзіслаў Галавацкія, "Матрос", "Валодзька". Лідзія Львова з Кабыльніку была сувязной брыгады Кміцыца.

Улетку 1943 паліцыянты мусілі адыйсьці да Мядзелу, аднак у дарозе на іх напаў аддзел Арміі Краёвай, які зьнішчыў большасьць немцаў, а беларускіх паліцыянтаў адпусьціў або ўлучыў у свае шэрагі.

Найноўшы час[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Па 1944 годзе ў Польшчу выехала частка каталікоў, аднак насельніцтва каталіцкае канфэсіі дагэтуль складае большасьць жыхароў мястэчка. У 1950 годзе ў Ізраілі Ісаакам Горданам было створана Таварыства выхадцаў з Кабыльніку. Тады ў Ізраіль прыбыло каля 30 выхадцаў, яшчэ 16 прыехалі перад вайной. Клопатамі Таварыства ў 1992 годзе былі добраўпарадкаваны габрэйскія могілкі ў Кабыльніку, на брацкай магіле расстраляных габрэяў быў пастаўлены помнік.

У 1947 у вёсцы зьявіліся радыёвузел і сьпіртовы завод; працавалі шпіталь, лясгас, млын, рыбакамбінат. У 1949 утварыўся калгас „Перамога“. У Кабыльніку працавалі сукнавальня, хлебапякарня, 3 крамы, лекарскі ўчастак, аптэка, клюб, бібліятэка, пошта, хата-чытальня.

На Кабыльніцкім сьпіртовым заводзе ў 1948 годзе быў наладжаны выпуск безалькагольных напояў, працавала 52 работнікі. У 1990 годзе на тэрыторыі заводу адкрыта крыніца мінэральнай вады з запасам на 25 год. У 1993 годзе адкрыты цэх па выпуску сьпірту-сырцу (50-60 дэкалітраў на год).

Ацалелыя каробкі вялікіх цагляных дамоў, спаленыя ў гады вайны, былі выкарыстаны для масласырнага заводу. З 1951 году прадпрыемства пачало перапрацоўваць малако ў масла, тварог, сьмятану. У 1952 годзе, пры капаньні катлавану пад фундамэнт будынка масласырнага заводу, быў знойдзены грашовы скарб. У гліняным гаршку знаходзіліся сярэбраныя манэты. На неакторых зб іх, па словах сьведак знаходкі, можна было прачытаць імя „Жыгімонт“. Такім чынам, скарб можна аднесьці да XVІ — XVII стст.

Газета „Савецкая вёска“ ў №46 ад 5 чэрвеня 1949 г. паведамляла: „Школьнікі Слабадской і Кабыльніцкай сямігодак, якія намецілі экскурсію ў раённы цэнтр, наведаюць бібліятэку, дом культуры і важнейшыя новабудоўлі“.

З 20 студзеня 1961 году вёска знаходзіцца ў складзе Менскай вобласьці. 28 жніўня 1964 савецкія ўлады перайменавалі паселішча на Нарач, вынікам чаго сталася блытаніна з к.п. Нарач або самім возерам Нарач, таму мясцовыя жыхары часьцей карыстаюцца гістарычнай назвай Кабыльнік.

З красавіка 1965 году вёска зьяўлялася цэнтрам саўгасу „Нарач“, з 4 верасьня 1991 году — цэнтрам калгасу „Прыазёрны“.

Пасля пачатку гарбачоўскай перабудовы актыўна разьвіваецца прадпрымальніцтва. Новым накірункам дзейнасьці для местачкоўцаў стаў аграэкатурызм.

Узнагароды працаўнікоў[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Ордэнам Працоўнага Чырвонага Сьцяга:

  • Валадкевіч Іван Вільгельмавіч, трактарыст саўгасу „Нарач“ (1973)
  • Дуброўскі Войцех Фадзеевіч, трактарыст саўгасу „Нарач“ (1975)
  • Жук Рэгіна Міхайлаўна, даярка саўгасу „Нарач“ (1975)
  • Маліноўская Юзэфа Мацвееўна, даярка саўгаса „Нарач“ (1975)
  • Паздзютка Таццяна Антонаўна, даярка саўгаса „Нарач“ (1973)
  • Цэкала Рэгіна Іосіфаўна, настаўніца Нарацкай СШ №1 (1966)
  • Янэль Генадзь Ціханавіч, камбайнер саўгаса „Нарач“ (1977)

Ордэнам Дружбы Народаў

  • Юркевіч Рэгіна Эдуардаўна, настаўніца Нарацкай СШ №1

Ордэнам „Знак Пашаны“

  • Каток Тэрэса Уладзіміраўна, свінарка саўгаса „Нарач“ (1958),

а таксама вялікім сярэбраным медалём ВДНГ СССР (1958)

  • Куцкевіч Ігнат Браніслававіч, трактарыст саўгасу „Нарач“ (1980)
  • Маліноўская Юзэфа Мацьвееўна, даярка саўгасу „Нарач“ (1971)
  • Фярковіч Ванда Казімераўна, даярка саўгасу „Нарач“ (1977)
  • Фярковіч Мечыслаў Тэлясфоравіч, рабочы саўгасу „Нарач“ (1971)
  • Шаблюк Рыгор Ёсіфавіч, дырэктар саўгасу „Нарач“ (1973)
  • Шушкевіч Раіса Фёдараўна, рабочая Нарачанскага масласырнага заводу (1986)

Ордэнам Працоўнай Славы 3-й ступені

  • Валеўка Ўладзімер Ёсіфавіч, рабочы Нарачанскага масласырнага заводу (1981)
  • Іёнкіна Рэгіна Мацьвееўна, рабочая Нарачанскага масласырнага заводу (1981)
  • Магільніцкая Тамара Васілеўна, рабочая саўгасу „Нарач“ (1986).

Мястэчка на старых фатаздымках[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Насельніцтва[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Інфрастурктура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У Кабыльніку працуюць сярэдняя і музычная школы, дашкольная ўстанова, лякарня, пункт хуткай мэдычнай дапамогі, аптэка, бібліятэка, дом культуры, аддзяленьне сувязі, банку, комплексны прыёмны пункт бытавога абслугоўваньня насельніцтва, сталоўка, крамы. Таксама ў вёсцы разьмяшчаюцца выканкам сельсавету і праўленьне калгасу.

Эканоміка[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Аўтастанцыя, гаспадарчы двор з рамонтнымі майстэрнямі, піларама, жывёлагадоўчая фэрма, Нарачанскі масласырзавод, Нарачанскі завод напояў, мясакамбінат, будаўніча-вытворчае ўпраўленьне „Нарач-прафбуд“, склады курорткаапу, лінейны ўчастак

За 2 км на поўдзень і паўднёвы захад ад вёскі разьмяшчаецца радовішча пяшчана-жвіровага матэрыялу.

Турыстычная інфармацыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Выдатныя мясьціны[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Стары драўляны касьцёл, XIX ст.

Касьцёл св. Андрэя Апостала.

На паўночнай ускраіне мястэчка разьмяшчаецца мураваны нэагатычны касьцёл Сьвятога Андрэя Апостала, збудаваны ў 19011904  гадох. Каля касьцёла месьціцца драўляная званіца, насупраць — парафіяльны дом і кляштар кармэлітаў басых.

Пра колішні выгляд драўлянага касьцёла ў Кабыльніку можна меркаваць па малюнку мастака з маёнтка Каралінова (зараз Пастаўскі раён) Альфрэда Ромэра „Стары касьцёл у Кабыльніках. Павет Сьвянцянскі. 1880 г.“ (гл. малюнак).

Свята-Ільлінская царква

Ля заходняга боку колішняй рынкавай плошчы знаходзіцца мураваная праваслаўная Сьвята-Ільлінская царква. Гісторыя прыходу Кабыльніцкай царквы пачынаецца ў першай палове ХІХ ст.

Паводле дасьледаваньня краязнаўцы І. П. Драўніцкага, пасьля задушэньня паўстаньня 1830—1831 гг., царскімі ўладамі была скасавана каталіцкая парафія ў Шэметаве, а будынак драўлянага касьцёлу быў перададзены ўніятам. Уніяты разабралі і перавезьлі будынак у Саснова.

Паводле вэрсіі Ч. Каспарэўскага, пасля разгрому паўстаньня ўніятам быў перададзены касьцёл, што месьціўся на востраве Замак возера Мядзел. Чэслаў Каспарэўскі спасылаецца на запісаныя ў 1970 годзе ўспаміны рыбака зь вёскі Чараўкі Сямёна Зарэцкага (1887 г.н.). Паводле гэтых успамінаў, дзед С. Зарэцкага распавядаў, што на насыпной гары вострава Замак існаваў драўляны касьцёл. Чэслаў Каспарэўскі сьцьвярджае, што ў 1842 годзе „лацінскі“ касьцёл быў разабраны і перавезены на перашыек паўвострава Пярэчата (пазней называўся Папоўскі нанос) у вёску Саснова. Прыхадзкая царква была асьвечана ў гонар Св. Георгія.

Падобнага кшталту ўспаміны жыхара Мядзела Адольфа Іванавіча Клечкі друкаваліся на старонках „Нарачанскай зары“, паколькі паловай вострава пры Польшчы валодаў яго бацька Ян Пятровіч. У А. Клечкі захоўваўся плян вострава, складзены Казімерам Блажыевічам у 1924 годзе. Агульная плошча вострава складала 12 гектараў 840 квадратных мэтраў і разьмяшчаўся ён у Мядзельскай гміне Дунілавіцкага павету Віленскага ваяводзтва. Падчас яго маленства (10-12 год) на востраў прыяжджала дэлегацыя, што на замкавай гары справіла набажэнства.

Аднак паводле радзівілаўскага інвэнтару 1584 г. на востраве возера Мядзел знаходзілася адзіная ў „волости Мядельского двора“ руская царква, г.зн. праваслаўная. Воласьць складалася з наступных сёл: „Охабни“, „Кропивна“, „Кузьмийское“, „Старомейское“. Маёнтку належыла возера Мядзел, палова возера Мястра і частка возера Нарач.

У 1866 годзе, падчас рэвізіі Сасноўскай царквы праасьвяшчэнным Іясафатам, была зьвернута ўвага на неабходнасьць пабудовы новай царквы ў мястэчку Кабыльнікі, што зьяўлялася валасным цэнтрам. У 1875 годзе ў каталіцкім Кабыльніку была праведзена ўрачыстая закладка вуглавога каменю ў падмурак новай царквы. Згодна са зьвесткамі „Літоўскіх епархіяльных ведамасьцяў“ (18 красавіка 1876 г.) „в с. Соснове, или Кобыльниках“ дзейнічаў прыход Георгіеўскай праваслаўнай царквы (1 настаяцель і 1 псалёмшчык), да ліку якога адносіліся наступныя вёскі і засьценкі: Саснова, Стрыгаланы, Скорава, Чарэўка, Заленка, Краскі, Бядункі, Логвіна, Брэскі, Сярэды, Сіманы, Варанцы, Галубенка, Лыжыча, Плецяшы, Шмікі, Пішча, Ляшчынская, Шыкрама, Слукі, Рапеха, Пасошка, Чучаліца, Сьвіране, Лопліца, Целякі, Мікольцы, Пасынкі і Падрэзы. Паводле стану на 17 верасьня 1878 г. прыход сасноўскай царквы налічваў 1624 душ абедзьвюх плоцяў.

30 чэрвеня 1877 г. на вакантнае месца настаяцеля сасноўскай царквы Сьвянцянскага павету быў прызначаны настаўнік Датнаўскай прыходзкай вучэльні Ковенскага павету Мацей Клопскі (пачаў выконваць свае абавязкі з 14 лістапада 1877 г.). 29 кастрычніка 1879 г. Мацвей Клопскі быў прызначаны ў склад савету сьвянцянскага дабрачыньня. 18 сакавіка 1902 г., згодна ўласнага прашэння, святар Мацей Клопскі быў звольнены з пасады памагатага вілейскага дабрачыннага.

У 1880 годзе будаўніцтва царквы было скончана, а 25 кастрычніка 1881 года адбылося ўрачыстае асвячэнне ў гонар прарока Ільлі.

У вёсцы Саснова працягвала дзейнічаць прыпісная царква. Падчас Першай сусьветнай вайны праз возера Мядзел праходзіла лінія расейска-нямецкага фронту і царква разам зь вёскай былі амаль цалкам зьнішчаны. На польскай „Мапе Літвы і Русі“, апрацаванай Я. М. Бажэвічам (pszez J.M.Bazewicza) і выданай у Варшаве ў 1919 годзе, Саснова[8] знаходзілася на паўднёвым беразе возера Мядзел.

„Літоўскія епархіяльныя ведамасьці“ ад 6 верасьня 1896 г. зьмяшчаюць карэспандэнцыю пра ўзнагароду псалёмшчыка Кабыльніцкай цаквы:

„Высочайшие награды. Государь Император, по всеподданейшему докладу Синодального Обер-Прокурора, согласно определению Св. Синода, Всемилостивейше соизволил, 16 сего сентября на награждение псаломщика Кобыльникской Свято-Ильинской церкви, Свентянского уезда, Виленской губ. золотой медалью, с надписью „за усердие“ для ношения на шее на Аннинской ленте“.

28 сакавіка 1897 г. прыхаджанам Кабыльніцкай царквы Сьвянцянскага павету было перададзена арцыпастарскае благаслаўленьне за ахвяраваньне на рэмонт храма 360 рублёў, а таксама мясцовай абшарніцы М. С. Скрабіцкай за ахвяраваньне ў 205 рублёў, пратаярэю І. І. Сяргіеву (160 руб), купчысе з Санкт-Пецярбургу Зьмеевай за 50 руб., б. народнаму настаўніку Ясінскаму (25 руб), прыставу Тымінскаму (10 руб.), урадніку Кіяніну (15 руб.) і земляўласьніку Сямёну Апалінар’евічу Красоўскаму, які ахвяраваў мэталёвыя харугвы ў царкву, коштам звыш 200 рублёў, і які за ўласны рахунак выправіў страху на царкоўнай агароджы. Кабыльніцкая царква паводле звестак ад 8 чэрвеня 1897 году газэты „Літоўскія епархіяльныя ведамасьці“ адносілася да сьвянцянскага дабрачыньня Літоўскай епархіі. Паводле рэзалюцыі арцыбіскупа Літоўскага і Віленскага Ероніма ад 24 кастрычніка 1897 году за №3650 настаўнікам Кабыльніцкай царкоўна-прыхолскай школы Сьвянцянскага павету быў прызначаны мясцовы сьвятар Аляксандар Анкірскі. 17 верасьня 1902 г. сьвятар Кабыльніцкай царквы Арыстарх Білеў быў прызначаны памагатым дабрачыннага. Паводле зьвестак кнігі „Памяць“, у 1913 годзе таксама сьвятаром быў А.Білеў.

Паводле ўспамінаў Зосі Дзергач сьвятарамі Кабыльніцкай царквы ад польскага часу і да савецкай перабудовы былі наступныя асобы: Савіцкі Ўладзімер, Бацян Пётар (у 1942 г. немцы падчас імшы зьвезлі), Лапіцкі Аляксандар (помнік ля царквы), Іваноў Аляксандар, Дубяга Мікалай, Міцько Георгі.

Страчаная спадчына[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • Капліца-пахавальня Шышкаў (1836)
  • Сядзіба Сьвентаржэцкіх (XIX ст.). Сядзіба была закладзена прыблізна ў 1840 годзе. Яна ўключала ў сябе палац, парк, гаспадарчы двор, вадзяны млын, сады, бровар. Да нашых дзён захаваўся бровар пабудовы 1845 года і будынак сьвірну з бутавага каменю. Сядзіба разьмяшчалася на тэрасе ракі Малінаўка. Цагляны палац быў аднапавярховым з чатырохсхільным вальным дахам. Галоўны ўваход быў аформлены порцікам (адкрытай галерэяй). Порцік утвараўся чатырма масіўнымі калёнамі (пілёпамі) з трыма аркамі і завяршаўся трохвугольным франтонам. Паводле сьведчаньня Аляксандры Паўлаўны Івановай сюды свабодна заяжджалі экіпажы, пасажыраў якіх галерэя ахоўвала ад непагадзі. Пад палацам меўся вялікі склеп для захоўваньня бульбы, квашаньняў, напояў. Пачынаючы зь верасьня 1939 году і да прыходу немцаў, у палацы разьмяшчалася бальніца. У час акупацыі немцы некоторыя пакоі выкарыстоўвалі пад склад воўны. У 1943 годзе палац быў спалены партызанамі.

Помнікі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У 1969 годзе ў Кабыльніку паставілі помнік 20 землякам, якія загінулі ў час Другой сусьветнай вайны, таксама тут знаходзіцца магіла 80 ахвяраў нацысцкіх захопнікаў. На паўночнай ускраіне сучаснай вёскі — пахаваньні 4 чырвонаармейцаў, якія загінулі ў баёх ліпеня 1920 году.

Непадалёк ад вуліцы Пастаўскай знаходзіцца кіркут — жыдоўскія могілкі з памятнай дошкай ахвярам вайны. Далей на правым баку вул. Пастаўскай стаіць безыменны абэліск, які мясцовыя называюць магілай польскіх уланаў, што загінулі ў польска-бальшавіцкай вайне. На каталіцкіх магілках знаходзіцца вялікі помнік з узыходзячым арлом, прысьвечаны нямецкім жаўнерам, якія загінулі ў часы І Сусьветнай вайны, а побач стаяць крыжы іх магілаў.

Галерэя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ Госкартгеоцентр
  2. ^ Кабыльнішкі
  3. ^ Анатоль Кляшчук. Колькі Нарачаў на Нарачы? // «Зьвязда» № 226 (26834), 18 лістапада 2010.
  4. ^ Вячаслаў Кулік. Вячаслаў Кулік Беларускія вёскі вяртаюць гістарычныя назвы // Радыё «Свабода», 20 жніўня 2006.
  5. ^ http://www.radzima.org/be/object/3013.html
  6. ^ Вольга Князева. Нарач // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 5: М — Пуд / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1999. С. 278.
  7. ^ Kobylnik // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich(пол.). Tom IV: Kęs — Kutno. — Warszawa, 1883. S. 219.
  8. ^ (Sosnów)

Літаратура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • Памяць: Гісторыка-дакумэнтальная хроніка Мядзельскага раёну. Менск, «Беларуская Энцыклапедыя» імя Петруся Броўкі, 1998. ISBN 985-11-0107-9
  • Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 5: М — Пуд / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1999. — 592 с.: іл. ISBN 985-11-0141-9.
  • Брыль Я. Вячэрняе: Лірычныя запісы і мініяцюры. — Мн., 1994. — С.265.
  • Варанец В. Па Кабыльніку — па старых фотаздымках// Нарачанская зара. — №101-103. — 16 жніўня 2003 г.
  • Высоцкі А. „Кабыльнік — гэта частка мяне“ (гутарка з ураджэнцам Кабыльніка Меерам Свірскім)// Нарачанская зара. — №202-204. — 24 снежня 2004 г.
  • Высоцкі А. Краязнаўца з Пецярбурга// Нарачанская зара. — №21-23. — 11лютага 2006 г.
  • Высоцкі А. Пажарныя з Кабыльніка// Нарачанская зара. — №89-91. — 10 чэрвеня 2006 г.
  • Грыбоўскі Ю. Яны загінулі далёка ад Радзімы// Нарачанская зара. — №142-144. — 11 верасня 2004 г.
  • Драўніцкі І. Каходасы з Кабыльніка// Нарачанская зара. — №142-144. — 11 верасня 2004 г.
  • Драўніцкі І. Сядзіба ў Кабыльніку// Нарачанская зара. — №110-112. — 17 ліпеня 2004 г.
  • Драўніцкі Я. Яўрэі на Свіршчыне//Нашы карані. Ілюстраваны часопіс краязнаўцаў Паазер’я. — Паставы. — №9. — лістапад 2003 г.

Дулеба Г. Народныя вучылiшчы на Мядзельшчыне// Нарачанская зара. — №110-112. — 17 ліпеня 2004 г.

  • Гіль М., Драўніцкі Я. Былыя паркі і сядзібы Паазер’я. Мядзельшчына. — Паставы: „Сумежжа“, 2008. — С.41-46.
  • Зямчонак Ю. Марыя Качыньская. Нарачанскі край — радзіма Марыі Качыньскай// Нарачанская зара. — 1 жніўня 2014 г.
  • Котлярчук А. Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў. — Менск: Энцыклапедыкс, 2002.
  • Малышаў Г. У небе над Нараччу// Нарачанская зара. — 9 красавіка 2005 г.
  • Праўрацкі В. Набліжалі дзень вызвалення// Нарачанская зара. — №52. — 8 ліпеня 2000.

Праўрацкі В. Паўночная вайна i Мядзельшчына// Нарачанская зара. — №89-91. — 10 чэрвеня 2006 г.

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]