Крычаў

Крычаў
Герб Крычава Сьцяг Крычава
Першыя згадкі:	1136
Магдэбурскае права:	23 жніўня 1633
Вобласьць:	Магілёўская
Раён:	Крычаўскі
Плошча:	10,7 км²
Насельніцтва:	27 100 (2010)
Часавы пас:	UTC+3
Тэлефонны код:	+375 2241
Паштовы індэкс:	213491, 213492, 213493, 213494, 213495, 213496, 213498, 213500
Геаграфічныя каардынаты:	53°43′10″ пн. ш. 31°42′50″ у. д.
Крычаў на мапе Беларусі Крычаў
Галерэя здымкаў у Wikimedia Commons

Кры́чаў — места ў Беларусі, на рацэ Сож. Адміністрацыйны цэнтар Крычаўскага раёну Магілёўскай вобласьці. Насельніцтва 27,1 тыс. чал. (2010). Знаходзіцца за 104 км на ўсход ад Магілёва. Чыгуначны вузел на Воршу, Магілёў, Унечу і Рослаў, на аўтамабільнай дарозе Бабруйск — Рослаў.

Крычаў — магдэбурскае места гістарычнай Амсьціслаўшчыны, колішняя сталіца графства.

Назва

Існуе некалькі вэрсіяў паходжаньня тапоніму «Крычаў». Паводле адной зь іх, ён утварыўся ад слова «крычнае» (што азначае прафэсію) або «крыца», «крычнае жалеза» — назваў балотнай жалезнай руды, якой было багата ў навакольлі. Іншая вэрсія зьвязвае назву места з крывічамі. Апроч таго, існуе шэраг легендаў і паданьняў пра назву і абставіны заснаваньня Крычава.

Варыянты назвы места ў гістарычных крыніцах: Крэчут.

Гісторыя

Першы пісьмовы ўспамін пра Крычаў зьмяшчаецца ў статуце князя смаленскага Расьціслава Мсьціславіча і датуецца 1136 годам. У ХІІ — сяр. ХІV стст. места знаходзілася ў складзе Смаленскага княства.

У 1358 Крычаў далучыўся да Вялікага Княства Літоўскага, дзе ўвайшоў ў склад Амсьціслаўскага княства. У ХІV—ХVІІІ стст. існавалі Крычаўскія мескія ўмацаваньні. З кан. ХV ст. места ўвайшло ў склад Віленскага ваяводзтва, дзе зрабілася цэнтрам воласьці, уладаньня вялікіх князёў. У 1507 і 1508 маскоўскія захопнікі безвынікова намагаліся авалодаць Крычавам. За часамі Інфлянцкай вайны (1558—1582) у 1564 яны зноў двойчы спрабавалі захапіць места.

Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай (1565—1566) Крычаў увайшоў у склад Амсьціслаўскага ваяводзтва. З ХVІІ ст. ён зрабіўся цэнтрам староства, якое знаходзілася ў валоданьні Радзівілаў. Цягам ХVІІ—ХVІІІ стст. аснову плянавальнай кампазыцыі Крычава складаў замак, ад якога цягнуліся вуліцы; было 8 цэркваў, касьцёл, сынагога. Сфармаваўся другі цэнтар места — рынкавы пляц (Рынак).

У 1614 маскоўскія захопнікі спалілі Крычаў і разрабавалі староства. У 1633 ён зноў моцна пацярпеў ад нападу маскоўскіх войскаў: амаль усіх жыхароў (2000 чал.) гвалтоўна вывезьлі ў Маскоўскую дзяржаву, а само места спалілі. 23 жніўня 1633 за гераізм і адданасьць радзіме кароль і вялікі князь Уладзіслаў Ваза надаў Крычаву Магдэбурскае права і герб: «у чырвоным полі залаты крыж, побач зь якім срэбны меч».

З пачаткам Трынаццацігадовай вайны (1654—1667) Крычаў вытрымаў 2-месячную маскоўскую аблогу, аднак потым мусіў здацца. Па вызваленьні (1661) сойм Рэчы Паспалітай на пэўны час скасаваў для места выплату падаткаў.

Места на акварэлі М. Іванова, пач. XIX ст.

Паводле інвэнтару, станам на 1671 у Крычаве было 375 дымоў, на 1682 — 456 дымоў. У Вялікую Паўночную вайну (1700—1721) улетку 1708 непадалёк ад места разьмяшчаўся лягер расейскіх войскаў на чале з царом маскоўскім Пятром I. Станам на 1720 у Крычаве было 233 жылыя дамы, на 1747 — 429 дымоў, на 1779 — 470 дымоў.

У выніку першага падзелу Рэчы Паспалітай (1772) Крычаў апынуўся ў складзе Расейскай імпэрыі, у Магілёўскай губэрні. Статус паселішча панізілі да мястэчка. У 1776 Кацярына II падаравала Крычаўскае староства графу Р. Пацёмкіну. У кан. XVIII ст. мястэчка зрабілася важным цэнтрам мануфактурнай прамысловасьці, тут дзейнічалі суднавэрф, а таксама вінакурны, цагельны, шкляны, гарбарны і медналіцейны заводы, млыны.

1 студзеня 1919 згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі Крычаў увайшоў у склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала места разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР. З 1923 тут ўтварыўся чыгуначны вузел на лініі Ворша — Унеча.

У 1924 Крычаў вярнулі БССР, дзе ён зрабіўся цэнтрам раёну Калінінскай, з 1927 Магілёўскай акругі, з 1938 — у Магілёўскай вобласьці. У 1931 Крычаў атрымаў статус места. У Другую сусьветную вайну з 17 ліпеня 1941 да 30 верасьня 1943 места знаходзілася пад нямецкай акупацыяй. Цягам 1962—1965 Крычаў уваходзіў у склад Амсьціслаўскага раёну.

• Места на старых фатаздымках
• 

  Панарама

• 

  Касьцёл

• 

  Вул. Шасэйная

• 

  Вучэльня

Насельніцтва

• XVIII стагодзьдзе: 1779 — 2,8 тыс. чал.
• XIX стагодзьдзе: 1880 — 4570 чал.; 1897 — 6221 чал.
• XX стагодзьдзе: 1926 — 5592 чал.; 1939 — 16,0 тыс. чал.; 1959 — 19 тыс. чал.; 1972 — 26,5 тыс. чал.; 1991 — 32,6 тыс. чал.; 1997 — 31,9 тыс. чал.
• XXI стагодзьдзе: 2004 — 28 тыс. чал.; 2006 — 27,4 тыс. чал.; 2008 — 26,9 тыс. чал.; 2010 — 27,1 тыс. чал.

Адукацыя

У Крычаве працуюць 9 школаў і 11 дашкольных установаў.

• Тэхнікум эканомікі, права і кіраваньня
• Крычаўскі прафэсійны агратэхнічны каледж
• Магілёўскі абласны ліцэй № 4

Мэдыцына

Мэдычныя паслугі надаюць 3 лякарні і 6 паліклінік.

Культура

Дзейнічаюць 4 дамы культуры, 4 бібліятэкі, краязнаўчы музэй.

Забудова

Шаша Бабруйск — Масква падзяляе Крычаў на дзьве часткі. Найбольш разьвітая зь іх — паўднёвая, якая прылягае да Сожа, у ёй разьмяшчаюцца адміністрацыйныя, культурна-побытавыя і гандлёвыя прадпрыемствы. У паўночнай частцы забудоўваецца мікрараён Сож. Места мае 5 паркаў і 2 сквэры.

Эканоміка

Прадпрыемствы будматэрыялаў, хімічнай, дрэваапрацоўчай, харчовай прамысловасьці.

Пералік прамысловых прадпрыемстваў Крычава
ВРУП «Крычаўцэмэнтшыфэр» РУВП «Крычаўскі завод гумавых вырабаў» ААТ «Крычаўскі завод жалезабэтонных вырабаў» філія «Крычаўскі хлебазавод» РУВП «Магілёўхлебпрам»

Транспарт

У Крычаве маецца чыгуначная станцыя і аўтобусны парк, які абслугоўвае 6 мескіх, 9 мясцовых і 2 міжмескія маршруты.

Турыстычная інфармацыя

Плябанія

Дзейнічае Крычаўскі краязнаўчы музэй. Спыніцца можна ў гасьцініцы «Крычаў».

Выдатныя мясьціны

• Вінакурня (XVIII ст.)
• Гістарычная забудова (XIX — пач. ХХ стст.; фрагмэнты)
• Замчышча (XI—XVIII стст.)
• Касьцёльная плябанія (ХІХ ст.)
• Могілкі габрэйскія
• Палац Пацёмкіна-Галынскіх (1778—1787)
• Паштовая станцыя (1840-я)
• Царква Сьв. Мікалая (1838)
• Царква Сьв. Параскевы Пятніцы (ХІХ ст., 1930-я)

Страчаная спадчына

• Вэрф (XVIII ст.)
• Касьцёл Бяззаганага Пачацьця Найсьв. Панны Марыі (1855—1860)
• Касьцёл Сьв. Ільлі (XV ст.)
• Сынагога
• Царква Нараджэньня Божай Маці (ХІХ ст.)

Крычаўская вэрф, рысунак 1785

Вядомыя асобы

• Аксана Мянькова (нар. 1982) — беларуская лёгкаатлетка

Літаратура

• Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 4: Кадэты — Ляшчэня / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1997. — 432 с.: іл. ISBN 985-11-0041-2.
• Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 788 с.: іл. ISBN 985-11-0378-0.
• Цітоў А. Геральдыка беларускіх местаў (XVI — пачатак XX ст.). — Мн.: Полымя, 1998.— 287 с. ISBN 985-07-0131-5.
• Krzyczew // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Tom IV: Kęs — Kutno. — Warszawa, 1883. S. 793—794.

Вонкавыя спасылкі

 Крычаў — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў

• м. Крычаў на Radzima.org
• Google Map