Крычаў

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да: навігацыі, пошуку
Крычаў
Coat of Arms of Kryčaŭ, Belarus.svg Flag of Kryčaŭ.png
Герб Крычава Сьцяг Крычава
Першыя згадкі: 1136
Магдэбурскае права: 23 жніўня 1633
Краіна: Беларусь
Вобласьць: Магілёўская
Раён: Крычаўскі
Плошча: 10,7 км²
Насельніцтва (2010)
колькасьць: 27 100 чал.
шчыльнасьць: 2532,71 чал./км²
Часавы пас: UTC+3
Тэлефонны код: +375 2241
Паштовыя індэксы: 213491, 213492, 213493, 213494, 213495, 213496, 213498, 213500
Нумарны знак: 6
Геаграфічныя каардынаты: 53°43′10″ пн. ш. 31°42′50″ у. д. / 53.71944° пн. ш. 31.71389° у. д. / 53.71944; 31.71389Каардынаты: 53°43′10″ пн. ш. 31°42′50″ у. д. / 53.71944° пн. ш. 31.71389° у. д. / 53.71944; 31.71389
Крычаў на мапе Беларусі ±
Крычаў
Крычаў
Крычаў
Крычаў
Крычаў
Крычаў
Commons-logo.svg Галерэя здымкаў у Вікісховішчы

Кры́чаў — места ў Беларусі, на рацэ Сож. Адміністрацыйны цэнтар Крычаўскага раёну Магілёўскай вобласьці. Насельніцтва 27,1 тыс. чал. (2010). Знаходзіцца за 104 км на ўсход ад Магілёва. Чыгуначны вузел на Воршу, Магілёў, Унечу і Рослаў, на аўтамабільнай дарозе Бабруйск — Рослаў.

Крычаў — магдэбурскае места гістарычнай Амсьціслаўшчыны, колішняя сталіца графства.

Назва[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Існуе некалькі вэрсіяў паходжаньня тапоніму «Крычаў». Паводле адной зь іх, ён утварыўся ад слова «крычнае» (што азначае прафэсію) або «крыца», «крычнае жалеза» — назваў балотнай жалезнай руды, якой было багата ў навакольлі[1]. Іншая вэрсія зьвязвае назву места з крывічамі. Апроч таго, існуе шэраг легендаў і паданьняў пра назву і абставіны заснаваньня Крычава[2].

Варыянты назвы места ў гістарычных крыніцах: Крэчут.

Гісторыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Першы пісьмовы ўспамін пра Крычаў зьмяшчаецца ў статуце князя смаленскага Расьціслава Мсьціславіча і датуецца 1136 годам[3]. У ХІІ — сяр. ХІV стст. места знаходзілася ў складзе Смаленскага княства[4].

У 1358 Крычаў далучыўся да Вялікага Княства Літоўскага, дзе ўвайшоў ў склад Амсьціслаўскага княства. У ХІVХVІІІ стст. існавалі Крычаўскія мескія ўмацаваньні. З кан. ХV ст. места ўвайшло ў склад Віленскага ваяводзтва, дзе зрабілася цэнтрам воласьці, уладаньня вялікіх князёў. У 1507 і 1508 маскоўскія захопнікі безвынікова намагаліся авалодаць Крычавам. За часамі Інфлянцкай вайны (15581582) у 1564 яны зноў двойчы спрабавалі захапіць места.

Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай (15651566) Крычаў увайшоў у склад Амсьціслаўскага ваяводзтва. З ХVІІ ст. ён зрабіўся цэнтрам староства, якое знаходзілася ў валоданьні Радзівілаў. Цягам ХVІІХVІІІ стст. аснову плянавальнай кампазыцыі Крычава складаў замак, ад якога цягнуліся вуліцы; было 8 цэркваў, касьцёл, сынагога. Сфармаваўся другі цэнтар места — рынкавы пляц (Рынак).

У 1614 маскоўскія захопнікі спалілі Крычаў і разрабавалі староства. У 1633 ён зноў моцна пацярпеў ад нападу маскоўскіх войскаў[3]: амаль усіх жыхароў (2000 чал.) гвалтоўна вывезьлі ў Маскоўскую дзяржаву, а само места спалілі[5]. 23 жніўня 1633 за гераізм і адданасьць радзіме кароль і вялікі князь Уладзіслаў Ваза надаў Крычаву Магдэбурскае права і герб: «у чырвоным полі залаты крыж, побач зь якім срэбны меч»[6].

З пачаткам Трынаццацігадовай вайны (16541667) Крычаў вытрымаў 2-месячную маскоўскую аблогу, аднак потым мусіў здацца. Па вызваленьні (1661) сойм Рэчы Паспалітай на пэўны час скасаваў для места выплату падаткаў[3].

Места на акварэлі М. Іванова, пач. XIX ст.

Паводле інвэнтару, станам на 1671 у Крычаве было 375 дымоў, на 1682 — 456 дымоў[3]. У Вялікую Паўночную вайну (17001721) улетку 1708 непадалёк ад места разьмяшчаўся лягер расейскіх войскаў на чале з царом маскоўскім Пятром I. Станам на 1720 у Крычаве было 233 жылыя дамы, на 1747 — 429 дымоў, на 1779 — 470 дымоў[3].

У 17431744 гадах у Крычаве й ваколіцах разгарэлася сялянскае антыфэўдальнае паўстаньне пад кіраўніцтвам Васіля Вашчылы, якое было жорстка задушанае войскам Гераніма Флярыяна Радзівіла.

У выніку першага падзелу Рэчы Паспалітай (1772) Крычаў апынуўся ў складзе Расейскай імпэрыі, у Магілёўскай губэрні. Статус паселішча панізілі да мястэчка. У 1776 Кацярына II падаравала Крычаўскае староства графу Р. Пацёмкіну. У кан. XVIII ст. мястэчка зрабілася важным цэнтрам мануфактурнай прамысловасьці, тут дзейнічалі суднавэрф, а таксама вінакурны, цагельны, шкляны, гарбарны і медналіцейны заводы, млыны.

1 студзеня 1919 згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі Крычаў увайшоў у склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала места разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР. З 1923 тут ўтварыўся чыгуначны вузел на лініі Ворша — Унеча.

У 1924 Крычаў вярнулі БССР, дзе ён зрабіўся цэнтрам раёну Калінінскай, з 1927 Магілёўскай акругі, з 1938 — у Магілёўскай вобласьці. У 1931 Крычаў атрымаў статус места. У Другую сусьветную вайну з 17 ліпеня 1941 да 30 верасьня 1943 места знаходзілася пад нямецкай акупацыяй. Цягам 19621965 Крычаў уваходзіў у склад Амсьціслаўскага раёну.

Насельніцтва[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Адукацыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У Крычаве працуюць 9 школаў і 11 дашкольных установаў.

  • Тэхнікум эканомікі, права і кіраваньня
  • Крычаўскі прафэсійны агратэхнічны каледж
  • Магілёўскі абласны ліцэй № 4

Мэдыцына[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Мэдычныя паслугі надаюць 3 лякарні і 6 паліклінік.

Культура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Дзейнічаюць 4 дамы культуры, 4 бібліятэкі, краязнаўчы музэй.

Забудова[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Шаша Бабруйск — Масква падзяляе Крычаў на дзьве часткі. Найбольш разьвітая зь іх — паўднёвая, якая прылягае да Сожа, у ёй разьмяшчаюцца адміністрацыйныя, культурна-побытавыя і гандлёвыя прадпрыемствы. У паўночнай частцы забудоўваецца мікрараён Сож. Места мае 5 паркаў і 2 сквэры.

Эканоміка[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Прадпрыемствы будматэрыялаў, хімічнай, дрэваапрацоўчай, харчовай прамысловасьці.

Транспарт[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У Крычаве маецца чыгуначная станцыя і аўтобусны парк, які абслугоўвае 6 мескіх, 9 мясцовых і 2 міжмескія маршруты.

Турыстычная інфармацыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Плябанія

Дзейнічае Крычаўскі краязнаўчы музэй. Спыніцца можна ў гасьцініцы «Крычаў»[9].

Выдатныя мясьціны[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • Вінакурня (XVIII ст.)
  • Гістарычная забудова (XIX — пач. ХХ стст.; фрагмэнты)
  • Замчышча (XI—XVIII стст.)
  • Касьцёльная плябанія (ХІХ ст.)
  • Могілкі габрэйскія
  • Палац Пацёмкіна-Галынскіх (1778—1787)
  • Паштовая станцыя (1840-я)
  • Царква Сьв. Мікалая (1838)
  • Царква Сьв. Параскевы Пятніцы (ХІХ ст., 1930-я)

Страчаная спадчына[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • Вэрф (XVIII ст.)
  • Касьцёл Бяззаганага Пачацьця Найсьв. Панны Марыі (1855—1860)
  • Касьцёл Сьв. Ільлі (XV ст.)
  • Сынагога
  • Царква Нараджэньня Божай Маці (ХІХ ст.)
Крычаўская вэрф, рысунак 1785


Вядомыя асобы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ Жучкевич В. А. Краткий топонимический словарь Белоруссии. — Мн.: Изд-во БГУ, 1974. С. 184.
  2. ^ Легенды і паданьні пра Крычаў на Магілёўская абласная бібліятэка
  3. ^ а б в г д е Андрэй Мяцельскі. Крычаў // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. С. 153.
  4. ^ Principality of Smalensk in the 12th century // Гістарычны шлях беларускай нацыі і дзяржавы = The History of the Belarusian Nation and State / Бiч М., Гарэцкi Р., Конан У. і інш.; Міжнароднае грамадскае аб’яднанне «Згуртаванне беларусаў свету „Бацькаўшчына“». — Менск: З. Колас, 2005. С. 354.
  5. ^ Андрэй Кузьмін. Кароткая гісторыя Крычава на Radzima.org
  6. ^ Крычаў // Цітоў А. Геральдыка беларускіх местаў (XVI — пачатак XX ст.). — Мн.: Полымя, 1998.
  7. ^ Уладзімір Бянько. Крычаў // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 4: Кадэты — Ляшчэня / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1997. С. 279.
  8. ^ Кричев // Большой энциклопедический словарь / Гл. ред. В. П. Шишков. — М.: НИ «Большая Российская энциклопедия», 1998. — 640 с.: ил. ISBN 5-85270-262-5.
  9. ^ Кричев // Туристская энциклопедия Беларуси / редкол. Г. П. Пашков [и др.]; под общ. ред. И. И. Пирожника. — Мн., 2007.

Літаратура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Commons-logo.svg  Крычаўсховішча мультымэдыйных матэрыялаў