Купал-цыбуліна

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да: навігацыі, пошуку
Мячэт у Давамандзе (Іран), IX ст.

Купал-цыбуліна (па-расейску: купол-луковица, луковичная глава) — купал, які мае пукатую форму з плыўным завострываньнем у верхавіне і падобны на цыбуліну. Традыцыйна ўжываецца ў Расеі, Турэччыне, Індыі і на Сярэднім Усходзе.

Купалы-цыбуліны звычайна маюць большы дыямэтар, чым аснова, на якой яны стаяць, а іхная вышыня пераўзыходзіць шырыню. Асноўныя адрозьненьні гэтых купалоў ад традыцыйных для дойлідзтва Беларусі барокавых завяршэньняў сакральных збудаваньняў — баняў — адсутнасьць падзелу на грані, просты сылюэт[1].

Гісторыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Маскоўская дзяржава[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Згодна з найбольш пашыраным меркаваньнем, выкладзеным у шэрагу падручнікаў, даведнікаў, навуковых і папулярных працаў[2], купалы-цыбуліны ўпершыню пачалі выкарыстоўвацца ў архітэктуры Маскоўскай дзяржавы ў 2-й пал. XVI ст. Гэтае датаваньне грунтуецца на тым, што купалы падобнага кшталту, старэйшыя за мяжу XVIXVII стагодзьдзяў, да нашага часу не захаваліся[3].

Як мяркуецца, масавую папулярнасьць купалы-цыбуліны атрымалі толькі ў часе кіраваньня Івана Жахлівага, калі ў гонар узяцьця татарскай Казані той збудаваў Пакроўскі сабор. Некаторыя дасьледнікі разглядаюць дадзены архітэктурны элемэнт як запазычаньне ў мусульманаў[4][5][6], існуюць і іншыя тлумачэньні[7]

Мячэт у Малайзіі, XIX ст.

На гэтым тле асобна вылучаецца меркаваньне расейскага мастацтвазнаўца Сяргея Заграеўскага, што грунтуецца на наступным прынцыпе: «адсутнасьць архітэктурна-археалягічнай інфармацыі пра купалы-цыбуліны, старэйшыя за XVI ст., ня можа зьяўляцца інфармацыяй пра адсутнасьць такіх элемэнтаў у рэчаіснасьці». Паводле сьцьвярджэньня самога дасьледніка, у сваёй працы[2] ён «умоўна давёў», што купалы-цыбуліны ўпершыню пачалі выкарыстоўвацца на тэрыторыі сучаснай Украіны поруч з традыцыйнымі бізантыйскімі завяршэньнямі яшчэ ў XII ст. (у якасьці абгрунтаваньня дадзенай гіпотэзы прыводзяцца галіцка-валынскія мініятуры, датаваныя 1164 годам), аднак шырокае распаўсюджаньне яны атрымалі толькі ў 2-й пал. XIII — кан. XVI стагодзьдзяў (часы мангольскай навалы)[2].

У той жа працы[2] Заграеўскі пераканаўча даводзіць, што агучаная некаторымі дасьледнікамі тэорыя паступовай эвалюцыі ад бізантыйскіх да цыбулепадобных купалоў (праз шаломападобныя) зьяўляецца абсалютна неабгрунтаванай з прычыны адсутнасьці якіх-кольвек пацьверджаньняў існаваньня купалоў-шаломаў да XVIIXVIII стагодзьдзяў. Менавіта ў гэты час расейскія ўлады пачалі масава замяніць на шаломы старыя цыбулепадобныя завяршэньні з мэтай стылізацыі ўласных цэркваў «пад даўніну».

Беларусь[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Сабор Хрыста Збаўцы ў Маскве, XIX ст.

На тэрыторыі сучаснай Беларусі купалы-цыбуліны пачалі ўжывацца па задушэньні паўстаньня 1863—1864 гадоў, у рэчышчы палітыкі расеізацыі й дээўрапеізацыі, што праводзіліся пад кіраўніцтвам Мураўёва-вешальніка. З гэтага часу ўсякая новая пабудова мусіла адпавядаць сэрыі тыповых праектаў цэркваў-мураўёвак на 150—185, 250—300 або 450—500 чалавек. У 1863 годзе выйшаў «Збор тыповых праектаў пабудовы праваслаўных цэркваў у Беларускіх губэрнях», укладзены архітэктарамі Чагіным і Рэзанавым[6].

На думку беларускага мастацтвазнаўца Сяргея Харэўскага, сёньняшняе жаданьне сьвятароў Маскоўскага патрыярхату прыдаць як мага больш экзатычны, нетутэйшы выгляд сваім храмам на Беларусі зьяўляецца працягам русіфікацыйнай палітыкі, распачатай уладамі Расейскай імпэрыі[6].

Сымбалізм[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Згодна з афіцыйным тлумачэньнем, значна пазьнейшым за зьяўленьне саміх купалоў-цыбулінаў, дадзены архітэктурны элемэнт у маскоўскай традыцыі ўвасабляе ідэю глыбокага малітоўнага гарэньня да нябёсаў, празь якое зямны сьвет, нібы, робіцца датычным да тагасьветнага багацьця. Гэта стварае вобраз расейскага храма як «языка полымя, што сканчаецца крыжам»[8][9].

Аднак як падкрэсьлівае Заграеўскі[2]:

Усякі пошук сымболікі тых або іншых формаў праваслаўных храмаў у адрыве ад дасьледаваньня шляхоў генэзы гэтых формаў непазьбежна вядуць да вылучна суб’ектыўных меркаваньняў на ўзроўні «я так бачу», якія лёгка зьняпраўджваюцца статыстыкай, фактамі і вылучэньнем іншых такіх жа суб’ектыўных меркаваньняў, якія выглядаюць ня менш пераканаўча.

«Frauenkirche» у Мюнхэне (XV ст.)[2] зь «вежамі-цыбулінамі» (па-нямецку: Zwiebelturm)

У пацьверджаньне гэтай тэзы дасьледнік адзначае, што ў даўнія часы золатам пакрывалася параўнальна малая колькасьць купалоў (толькі ў найбуйнейшых храмах), тым часам шматлікія зялёныя, сінія, карычневыя і чорныя завяршэньні ніякіх асацыяцыяў з полымем не выклікаюць[2].

Цікавыя факты[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • У вайну 1812 году Напалеон пры падыходзе да сталіцы Расеі (паглядзеўшы на яе ў сваю трубу) напісаў Жазэфіне, што ўжо бачыць «мячэты Масквы» (па-француску: mosquées à Moscou), такім чынам зблытаўшы праз купалы-цыбуліны тамтэйшыя цэрквы з мусульманскімі бажніцамі[6].
  • У нямецкамоўнай мастацтвазнаўчай тэрміналёгіі існуе паняцьце такога архітэктурнага элемэнту, як «вежа-цыбуліна» (па-нямецку: Zwiebelturm), што ўжываецца датычна вежаў, завершаных падобнымі на цыбуліны купаламі (гранёнымі і без пазалоты). Дадзены архітэктурны разьвязак зьяўляецца адметнасьцю дойлідзтва Баварыі эпохі барока.

Галерэя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Глядзіце таксама[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ Страчаная спадчына / Т. В. Габрусь, А. М. Кулагін, Ю. У. Чантурыя, М. А. Ткачоў: Уклад. Т. В. Габрусь. — Мн.: Беларусь, 2003. С. 132.
  2. ^ а б в г д е ё Заграевский С. В. Формы глав (купольных покрытий) древнерусских храмов. — М., 2008.
  3. ^ Лидов А. М. Иерусалимский кувуклий. О происхождении луковичных глав // Иконография архитектуры. — М., 1990. С. 58.
  4. ^ Бондаренко И. А. К вопросу о происхождении луковичной формы церковных глав // Народное зодчество. — Петрозаводск, 1998.
  5. ^ Смирнова Э. С. Московская икона XIV—XVII веков. — Л., 1988. С. 47.
  6. ^ а б в г Сяргей Харэўскі. Мosquées à Moscou, альбо яшчэ раз пра «цыбуліны» // «Наша Ніва», 19 лістапада 2010.
  7. ^ Лидов А. М. Иерусалимский кувуклий. О происхождении луковичных глав // Иконография архитектуры. — М., 1990. С. 59.
  8. ^ Трубецкой Е.Н. Три очерка о русской иконе. 1917. — Новосибирск, 1991. С. 10.
  9. ^ Кудрявцев М. П., Мокеев Г. Я. О типичном русском храме XVII в. // Архитектурное наследство. № 29. — М., 1981. С. 72.

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Commons-logo.svg  Купал-цыбулінасховішча мультымэдыйных матэрыялаў