Леанард Ойлер

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі.

Перайсьці да: навігацыя, пошук
Leonhard Euler.jpeg
Леанард Ойлер
Дата нараджэньня: 15 красавіка 1707
Месца нараджэньня: Базэль, Швайцарыя
Дата сьмерці: 7 верасьня 1783
Месца сьмерці: Санкт-Пецярбург, Расея
Навуковая сфэра: матэматыка, фізыка
Месца працы: Расейская Акадэмія Навук
Бэрлінская Акадэмія Навук
Альма-матэр: Базэльскі ўнівэрсытэт
Навуковы кіраўнік: Ёган Бэрнулі
Знакамітыя вучні: Ёган Гэнэрт
Жазэф Лягранж

Леанард Ойлер (15 красавіка 1707, Базэль — 7 верасьня 1783, Санкт-Пецярбург) — вядомы швайцарскі, расейскі і нямецкі матэматык. Яго працы ва ўсіх разьдзелах матэматыкі, а таксама ў мэханіцы, фізыцы, оптыцы, астраноміі, караблебудаваньні і іншых галінах навукі аказалі велізарны ўплыў на разьвіцьцё навуковай думкі наступных стагодзьдзяў.

Зьмест

[рэдагаваць] Дзіцячыя гады і першы Пецярбурскі пэрыяд

Банкнота ў 10 швайцарскіх франкаў старога ўзору, выдадзеная ў гонар Ойлера, самага знакамітага швайцарскага матэматыка ў гісторыі

Леанард Ойлер нарадзіўся ў Базэлі ў сям’і пастара 14 красавіка 1707 году. Яго бацька, Павал Ойлер, быў сябрам і вучнем братоў Якаба і Ёгана Бэрнулі і прывіў сыну любоў да матэматыкі.

Ў 1720—1724 гадох Леанард Ойлер вучыўся ў Базэльскім унівэрсытэце ў Ёгана I Бэрнулі. Ў 1723 годзе ён складае прамову пра параўнаньне філязофіі Ньютана з поглядамі Дэкарта, за якую атрымлівае сваю першую вучоную ступень магістра мастацтваў, і потым па патрабаваньні бацькі паступае на багаслоўскі факультэт.

1725—1726 — першыя працы пра ізахронныя крывыя ў асяродзьдзі, якое супрацівіцца, пра адзін спэцыяльны выгляд траекторыі, пра найлепшае разьмяшчэньне шчоглаў на караблі, пра гук. Ён падае заяўку на ўдзел у конкурсе на месца прафэсара Базэльскага ўнівэрсытэту, але з-за маладосьці ня быў дапушчаны да лёсаваньня.

У 1725 годзе сыны Іагана Бэрнулі Данііл і Мікалай II зьехалі ў толькі што заснаваную Пецярбурскую Акадэмію Навук і выклапаталі Ойлеру запрашэньне ў Санкт-Пецярбург на пасаду ад’юнкта (малодшага акадэміка) па фізіялёгіі. Ойлер некалькі месяцаў вывучаў анатомію і мэдыцыну. Але вясной 1727 году, калі ён прыехаў у Санкт-Пецярбург, зьявілася магчымасьць працаваць у матэматыцы. У студзені 1731 году ён атрымлівае месца прафэсара (то бок акадэміка) па фізыцы, а ўлетку 1733 году замяняе на катэдры матэматыкі Данііла Бэрнулі, які зьехаў у Базэль.

Ойлер прымае ўдзел у розных акадэмічных мерапрыемствах, якія патрабуюць ужываньня матэматыкі: складаньне геаграфічных мапаў, розныя тэхнічныя экспэртызы, задачы караблебудаваньня і караблекіраваньня, складаньне вучэбных кіраўніцтваў і водгукаў на навуковыя працы і г.д. Яго адкрыцьці друкаваліся ва ўсіх акадэмічных «Нататках», пачынаючы з другога тома ў 1727 годзе і чыталіся па ўсёй Эўропе. Ён згуляў значную ролю ў станаўленьні Пецярбурскай АН.

Ойлер вывучае тэорыю радоў, дыфэрэнцыяльныя раўнаньні, варыяцыйнае вылічэньне, тэорыю лікаў, дынаміку кропкі, тэорыю музыкі і інш., друкуе больш за 50 рукапісаў, у тым ліку «Мэханіку» ў 2-х тамах. Яго абіраюць чальцом Бэрлінскай АН, у 1749 годзе — Лёнданскага каралеўскага грамадзтва, а ў 1755 годзе — Парыскай АН.

У 1733 годзе Ойлер ажаніўся з Кацярынай Гзэль, дачкой жывапісца з Галяндыі. Ад гэтага шлюбу ў яго было 13 дзяцей, 8 зь якіх памерлі ў дзяцінстве.

У 1735 годзе ад акадэмікаў патрабавалі сьпешных вылічэньняў. Матэматыкі казалі, што для гэтага неабходна некалькі месяцаў, але Ойлер зрабіў усю працу за тры дні. У выніку гэтага ў яго адбылася ятрасьць мозгу, Ойлер быў пры сьмерці і назаўжды пазбавіўся правага вока.

Але рэгенства Анны Леапольдаўны было часам бесьперапынных арыштаў, і з-за палітычнага становішча і неспрыяльнага клімату Ойлер пакідае Санкт-Пецярбург.

[рэдагаваць] Бэрлінскі пэрыяд

Улетку 1741 году па запрашэньні Фрыдрыха II Ойлер пераяжджае ў Бэрлін. У 1744 годзе Фрыдрых рэарганізаваў Бэрлінскую АН. Працуючы ў Бэрліне, Ойлер падтрымліваў сувязь і зь Пецярбургам. Ён працягвае друкаваць палову сваіх працаў у «Весьніку» (які ўсё роўна ледзь спраўляецца з плыняй навуковых артыкулаў Ойлера), друкуецца ў Бэрліне, выконвае даручэньні прускага ўрада па гідратэхніцы, балістыцы, арганізацыі лятарэй і інш. Рэдагуе матэматычныя разьдзелы бэрлінскіх і пецярбурскіх акадэмічных нататак, кіруе заняткамі маладых вучоных з Расеі, якія жылі ў яго на кватэры (Кацельнікава, Румоўскага, Сафронава), удзельнічае ў арганізацыі конкурсаў абедзьвюх акадэмій, вядзе жывую перапіску з прафэсарамі, шукаючы супрацоўнікаў для Пецярбурскай АН, на свае грошы набывае і перадае ў Пецярбург кнігі і абсталяваньне. Да іншых яго зацікаўленасьцяў дадаюцца новыя пытаньні альгебры і тэорыі лікаў, эліптычныя інтэгралы, раўнаньні матэматычнай фізыкі, трыганамэтрычныя шэрагі, дыфэрэнцыйная геамэтрыя паверхняў, задачы тапалёгіі, мэханіка цьвёрдага цела, гідрадынаміка, тэорыя руху Месяца і плянэт, оптыка, магнэтызм, і ў кожнай вобласьці ён атрымлівае значныя вынікі.

У бэрлінскі пэрыяд Ойлер надрукаваў некалькі вялікіх манаграфій, ўсяго каля 260 прац.

Пецярбурская АН некалькі разоў запрашала Ойлера вярнуцца. У 1760-я гады адносіны паміж Ойлерам і Фрыдрыхам II рэзка пагоршыліся. Пасьля сьмерці Мапэрцюі кароль прапанаваў месца прэзыдэнта Бэрлінскай АН Далямбэру, а калі той адмовіўся, даручыў Ойлеру кіраваць Акадэміяй без прэзыдэнцкага тытулу і пад сваім асабістым наглядам. Рознагалосьсі ў пэўных фінансавых і адміністрацыйных пытаньнях выклікалі надрыў, і, карыстаючыся швайцарскім грамадзянствам і падтрымкай расейскага ўраду, Ойлер дамагаецца адстаўкі.

[рэдагаваць] Другі Пецярбурскі пэрыяд

Ў траўні 1766 году расейскі амбасадар ў Бэрліне князь Даўгарукі перадаў Ойлеру, што Кацярына II, пагаджаючыся на ўсе ўмовы, запрашае яго ў Расею. Ён прыехаў у ліпені 1766 году. Амаль адразу па прыбыцьці Ойлер захварэў і асьлеп на другое вока. Яго наступныя працы пішуць студэнты і сакратары пад дыктоўку. У 1769, 1770 і 1771 гадох ён выдаў тры вялікія тамы «Дыёптрыкі».

у 1768–1772 гадох ён друкуе адзіную кнігу, даступную для разуменьня ня толькі матэматыкамі — на аснове ўрокаў і лістоў да дачкі маркграфа Брандэнбурга-Швэрынскага. Кніга складалася з шматлікіх папулярных вучэньняў па пытаньнях фізыкі і матэматыкі, а таксама некаторыя развагі па філязофіі, рэлігіі, маральнасьці і іншых. Гэтая праца даволі поўна паказвае стан навукі на той момант.

За 17 гадоў у Пецярбургу ён апублікаваў больш кніг, чым за 25 гадоў ў Бэрліне. Яшчэ каля 300 прац было надрукавана пасьля яго сьмерці.

У 1771 годзе згарэў дом і ўся маёмасьць Ойлера. Яму прыйшлося асвойваць новы дом усьляпую. У канцы таго ж году вядомы венскі акуліст зьняў катаракту зь левага вока і вярнуў яму зрок, забараніўшы працаваць нейкі час. Але Ойлер не ўтрымаўся і вярнуўся да працы, пасьля чаго зноўку згубіў зрок, зь вялікай пакутай і цяпер ужо назаўжды. Нягледзячы на гэта, Ойлер працягвае навуковую дзейнасьць. У 1776 годзе памерла ягоная жонка, і Ойлер ажаніўся са зводнай сястрой сваёй жонкі Саламеяй Абігель Гзэль. Яго старэйшы сын у дваццаць гадоў атрымаў прэмію Парыскай АН па астраноміі.

7 верасьня 1783 году Ойлер памёр ад апаплексычнага ўдару.

[рэдагаваць] Ойлер як чалавек

Леанард Ойлер, партрэт Джонатана Георга Брукара

Сучасьнікі адгукаліся пра Ойлера як пра вельмі сьціплага, рахманага, спакойнага чалавека. Ён заўжды дапамагаў навукоўцам іншых напрамкаў і не адмаўляўся ні ад якой працы (адзінае, што ён не пагадзіўся зрабіць — астралягічны прагноз для царэвіча Івана). Ойлер валодаў выключнай эрудыцыяй, па водгуках сучасьнікаў, ён добра ведаў гісторыю і старажытную літаратуру, некалькі моваў, гісторыю матэматыкі; таксама ён ведаў батаніку, хімію, фізыку, анатомію і мэдыцыну так глыбока, што дзівіў спэцыялістаў.

Ён не цікавіўся тэатрам і новай мастацкай літаратурай.

Ойлер быў шчырым і справядлівым чалавекам, добрым сем’янінам, але ён вельмі мала ведаў людзей. Як праўдзівы вернік, ён рахмана прымаў усе нягоды, уключаючы сьлепату і сьмерць сваіх дзяцей. Пры гэтым, Ойлер быў дзіклівым чалавекам, не цікавіўся зносінамі зь іншымі, і вельмі мала людзей ведала яго асабіста.

[рэдагаваць] Некаторыя найбольш вялікія працы

Табліца складзеная вучнем Ойлера Фусам.

Гады Колькасьць
прац
1727-1733 24
1734-1743 49
1744-1753 125
1754-1763 99
1764-1772 104
1773-1782 335

Гэта ня вельмі дакладнае дасьледаваньне. Зараз вядома ня менш за 886 ягоных працаў, зь якіх 600 — артыкулы ў пэрыядычных выданьнях Пецярбурскай АН, 130 артыкулаў у мэмуарах Бэрлінскай АН, 30 артыкулаў у розных выданьнях Нямеччыны, Францыі, Расеі і іншых краін, 40 кніг і 15 мэмуараў.

[рэдагаваць] Першы Пецярбурскі пэрыяд

  1. двухтомная «Мэханіка, альбо навука пра рух ў аналітычным выкладзе» (Пецярбург, 1736)
  2. «Вопыт новай тэорыі музыкі» (Пецярбург, 1739)
  3. «Уводзіны ў арытмэтыку» (Пецярбург, 1738-1740)
  4. «Тэорыя прыліваў і адліваў» (Парыж, 1740)

[рэдагаваць] Бэрлінскі пэрыяд

  1. «Мэтад знаходжаньня крывых ліній, якія валодаюць уласьцівасьцямі максымуму альбо мінімуму» (Лазана — Жэнэва, 1744)
  2. «Тэорыя руху плянэт і камэт» (Бэрлін, 1744)
  3. «Новыя прынцыпы артылерыі Робінса...» (Бэрлін, 1745)
  4. двухтомныя «Уводзіны ў аналіз бясконца малых» (Лазана, 1748)
  5. двухтомная «Марская навука» (Пецярбург, 1749)
  6. «Тэорыя руху Месяца» (1753) і «Дыфэрэнцыяльнае вылічэньне» (1755), надрукаваныя ў Бэрліне за рахунак Пецярбурскай АН
  7. «Тэорыя руху цьвёрдых цел» (Расток-Грэйсвальд, 1765)

[рэдагаваць] Другі Пецярбурскі пэрыяд

  1. двухтомная «Унівэрсальная арытмэтыка» (Пецярбург, 1768-1769)
  2. «Інтэгральнае вылічэньне» (Пецярбург, 1768-1770)
  3. «Лісты да адной нямецкай прынцэсы па розным пытаньням філязофіі і фізыкі» (Пецярбург, 1768-1772)
  4. «Мэханіка вадкіх цел» (Пецярбург, 1769)
  5. трохтомная «Дыёптрыка» (Пецярбург, 1769-1771)
  6. «Уводзіны ў альгебру» (Пецярбург, 1770)
  7. «Тэорыя руху Луны, трактаваная новым мэтадам» (Пецярбург, 1772)
  8. «Поўная тэорыя пабудовы і кіраваньня караблёў» (Пецярбург, 1773).

[рэдагаваць] Некаторыя найбольш значныя вынікі

[рэдагаваць] Тэорыя дыфэрэнцыяльных раўнаньняў

[рэдагаваць] Варыяцыйнае вылічэньне

  • Вырашэньне праблемы ізапэрымэтраў.
  • Раўнаньне геадэзічнай на паверхні.
  • Прамы мэтад варыяцыйнага вылічэньня.
  • Па сутнасьці — стварэньне варыяцыйнага вылічэньня як навукі.

[рэдагаваць] Матэматычны аналіз і тэорыя шэрагаў

[рэдагаваць] Тэорыя функцыяў комплекснай зьменнай

Формула Ойлера для комплексных лікаў

[рэдагаваць] Дыфэрэнцыяльнае вылічэньне

[рэдагаваць] Інтэгральнае вылічэньне

[рэдагаваць] Аналітычная геамэтрыя

[рэдагаваць] Дыфэрэнцыяльная геамэтрыя

[рэдагаваць] Элемэнтарная геамэтрыя

[рэдагаваць] Альгебра

[рэдагаваць] Тэорыя лікаў

  • Больш за сто прац па тэорыі лікаў, якія вылучылі яе ў асобную сур’ёзную навуку.
  • Доказ амаль усіх тэарэм Фэрма (доказы самога Фэрма не захаваліся).
  • «Залатая тэарэма» пра квадратычны закон узаемнасьці.
  • Асновы аналітычнай тэорыі лікаў.
  • Вывучэньне дзэта-функцыі (тоеснасьць Ойлера).
  • Дасьледаваньня адытыўнай тэорыі лікаў.

[рэдагаваць] Прыкладаньні тэорыі імавернасьці

[рэдагаваць] Мэханіка

Ойлеравы куты

[рэдагаваць] Фізыка

[рэдагаваць] Практычныя задачы

[рэдагаваць] Літаратура

  • История математики с древнейших времён до начала XIX столетия под ред. Юшкевича
  • В.В. Котек. Леонард Эйлер
  • Е.Ф. Литвинова. Лаплас и Эйлер, их жизнь и научная деятельность


Nuvola apps kedit.png

Гэты артыкул высунуты на рэцэнзаваньне.
Калі ласка, выкажыце сваё меркаваньне аб ім на старонцы Вікіпэдыя:Артыкулы для рэцэнзаваньня.

[рэдагаваць] Вонкавыя спасылкі

Commons-logo.svg  Леанард Ойлер — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў

Атрымана з «http://be-x-old.wikipedia.org/wiki/%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B4_%D0%9E%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80»