Летувіскі літ

Летувіскі літ
Краіна	Летува
Падзел	цэнт
Код ISO-4217	LTL
Абменны курс: (20 сьнежня 2010)	2,5941 USD

Летувіскі літ (па-летувіску: Litas; па-жамойцку: Lits, мн. л. Litai) — афіцыйная валюта Летувы. Код валюты па ISO 4217 LTL.

Гісторыя

Пасьля Першай суьсветнай вайны ў незалежнай Летувіскай Рэспубліцы ў звароце знаходзіліся аплатныя сродкі іншых дзяржаваў.

У сувязі з адсутнасьцю ўласнага эмісійнага банка, па дамове зь нямецкай Усходняй крэдытнай касай (Darlehnskasse Ost), афіцыйным аплатным сродкам у Летуве стаў аўксінас (па-летувіску: auksinas; остмарка). У сярэдзіне 1922 году, з-за гіпэрінфляцыі маркі, у Летуве парушылася нармалёвае функцыянаваньне гандлю, фінансаў і крэдытаў. Сойм Летувы ў тэрміновым парадку прыняў закон аб уводзінах літа і ўстанове Банку Летувы.

Часавыя банкноты з датай эмісіі 10 верасьня 1922 былі выпушчаныя 25 верасьня 1922 году. Літ быў уведзены ў зварот 1 кастрычніка, але фактычна — 2 кастрычніка 1922. Абмен аўксінаў на літ ажыцьцяўляўся па курсе, які штотыдзень усталёўваўся міністрам фінансаў з улікам суадносін маркі і даляра. Першапачатковыя суадносіны былі 175 : 1. Па ім былі пералічаныя чыгуначныя і паштовыя тарыфы, падаткі, аблігацыі, уклады ў ашчаднай касы і г. д. Банкноты друкаваліся ў Ангельшчыне, Чэхаславакіі й Нямеччыне. Манэты выпуску 1925 году таксама чаканіліся за мяжой. Эмісія манэт 1936 і 1938 гадоў чаканілася ў Коўна.

Пасьля ўваходжаньня Летувы ў склад СССР (1940), з 25 сакавіка 1941 літ быў заменены савецкім рублём.

Пасьля ўзнаўленьня незалежнасьці (1991) у якасьці аплатнага сродку выкарыстоўваліся з 5 жніўня 1991 г. часавыя грошы «агульныя талёны», т. з. «вагноркі», ад прозвішча прэм’ер-міністра Летувы Гедыміна Вагноруса. З 1 кастрычніка 1992 яны былі абвешчаныя адзіным законным аплатным сродкам.

Літ выпушчаны ў зварот 25 чэрвеня 1993. Часавыя талёны зьмяняліся ў суадносінах 100 : 1. Часавыя талёны знаходзіліся ў абарачэньні да 20 ліпеня 1993.

З 25 чэрвеня 1993 да 31 студзеня 2002 літ быў прывязаны да даляру суадносінамі 4 : 1.

З 1 лютага 2002 літ быў прывязаны да эўра якія ўсталяваліся да таго пэрыяду суадносінамі 3,4528 : 1. Суадносіны павінны застацца нязьменным да ўводзін у Летуве эўра (адбудзецца не раней за 1 студзеня 2010 году).

Манэты й банкноты

Адзін летувіскі літ дзеліцца на 100 цэнтаў (па-летувіску: centas).

Манэты

На авэрсе ўсіх манэт літаў і цэнтаў — намінал, на рэвэрсе — герб.

Манэты 9 наміналаў:

1 цэнт: выпуск 1991 г., сплаў алюмінія; дыямэтар 18,75 мм, таўшчыня 1,30 мм, маса 0,88 г;	1 цэнт
2 цэнта: выпуск 1991 г., сплаў алюмінія; дыямэтар 21,75 мм, таўшчыня 1,30 мм, маса 1,19 г	2 цэнта
5 цэнтаў: выпуск 1991 г., сплаў алюмінія; дыямэтар 24,40 мм, таўшчыня 1,35 мм, маса 1,49 г	5 цэнтаў
10 цэнтаў: выпуск 1991 г. — сплаў медзі, цынку й цыну; дыямэтар 16,00 мм, маса 1,40 г; выпуск 1997, 1998, 1999, 2006, 2007, 2008 — сплаў медзі, цынку й нікеля; дыямэтар 17,00 мм, таўшчыня 1,70 мм, маса 2,60 г	10 цэнтаў
20 цэнтаў: выпуск 1991 г. — сплаў медзі, цынку і цыну; дыямэтар 17,5 мм, маса 2,10 г; выпуск 1997, 1998, 1999, 2007, 2008 — сплаў медзі, цынку й нікеля; дыямэтар 20,50 мм, таўшчыня 2,10 мм, маса 4,80 г	20 цэнтаў
50 цэнтаў: выпуск 1991 г. — сплаў медзі, цынку і цыну; дыямэтар 21,00 мм, маса 3,03 г; выпуск 1997, 1998, 1999, 2000 — сплаў медзі, цынку й нікеля; дыямэтар 23,00 мм, таўшчыня 2,10 мм, маса 6,00 г	50 цэнтаў
1 літ: выпуск 1998, 1999, 2000, 2001, 2002 гг. сплаў медзі й нікеля; дыямэтар 22,30 мм, таўшчыня 2,20 мм, маса 6,25 г	1 літ
2 літа: выпуск 1998, 1999, 2001, 2002, 2008 гг., унутраная частка — сплаў медзі й нікеля, вонкавая — сплаў медзі, алюмінія й нікеля; дыямэтар 25,00 мм, таўшчыня 2,20 мм, маса 7,50 г	2 літа
5 літаў: выпуск 1998, 1999 гг., унутраная частка — сплаў сплаў медзі, алюмінія й нікеля, вонкавая — медзі й нікеля; дыямэтар 27,50 мм, таўшчыня 2,35 мм, маса 10,10 г	5 літаў

У 1991 годзе быў выпушчаны калекцыйны набор манэт ад 1 цэнта да 5 літаў 1991 году. У 2000 і 2003 гадах былі выпушчаныя калекцыйныя наборы ад 1 да 5 цэнтаў 1991 году і ад 10 цэнтаў да 5 літаў адпаведнага году. Такі ж набор будзе выпушчаны ў 2008 годзе. Склад і памеры манэт з набораў такія жа, як і ў манэт, пералічаных вышэй.

Юбілейныя манэты

Акрамя таго, выпускаюцца юбілейныя манэты рознай вартасьці.

1 літ (1997) да 75-годзьдзя Летувіскага банку й літа.

1 літ (1997) да 75-годзьдзя Летувіскага банку й літа (залатая манэта).

10 літаў (1999), выпушчаная ў рамках міжнароднай праграмы «Самыя маленькія манэты сьвету. Гісторыя золата» (залатая манэта). Вага 1 244 гр. Адчаканена 5 500 штук.

1 літ (1999) да 10-годзьдзя Балтыйскага шляху.

1 літ (2004) да 425-годзьдзя Віленскага ўнівэрсытэту

1 літ (2005) з выявай рэканструяванага Палаца кіраўнікоў у Вільні.

500 літаў (2005) з выявай рэканструяванага Палаца кіраўнікоў у Вільні (залатая манэта). Вага 31 10 гр. Адчаканена 1000 штук.

Летувіскія манэты рэгулярнага чакана па гадах (з 1991)

• 1 цэнт (centas): 1991
• 2 цэнта (centai): 1991
• 5 цэнтаў (centai): 1991
• 10 цэнтаў (centų): 1991; 1997; 1998; 1999; 2006; 2007; 2008
• 20 цэнтаў (centų): 1991; 1997; 1998; 1999; 2007; 2008
• 50 цэнтаў (centų): 1991; 1997; 1998; 1999; 2000
• 1 літ (LITAS): 1991¹; 1997²; 1998; 1999; 1999²; 2000; 2001; 2002; 2004²; 2005²; 2008
• 2 літа (LITAI): 1991¹; 1998; 1999; 2001; 2002; 2008
• 5 літаў (LITAI): 1991¹; 1998; 1999
  • ¹ — адбіраюцца з абарачэньня
  • ² — юбілейныя (памятныя) манэты

Банкноты

Банкноты 9 наміналаў:

1 літ (выпуск спынены, адбіраецца з абарачэньня) Авэрс: Жамойце (па-летувіску: Zemaite, уласна Юлія Бэнюшавичюцэ-Жаманцене; 1845—1921), летувіская пісьменьніца. Рэвэрс: драўляны касьцёл Сьвятога Іасафата ў Палушы (па-летувіску: Paluse, Аўкштота; 1747—1757)	1 літ
2 літы (выпуск спынены, адбіраецца з абарачэньня) Авэрс: Біскуп Матэюс Валанчус (па-летувіску: Motiejus Valancius, 1801—1875), гісторык, асьветнік. Рэвэрс: Замак у Троках (XIV—XV стст.), рэзыдэнцыя Вялікіх князёў літоўскіх.	2 літы
5 літаў (выпуск спынены, адбіраецца з абарачэньня) Авэрс: Ёнас Яблонскіс (па-летувіску: Jonas Jablonskis, 1860—1930), летувіскі мовазнавец, «бацька» летувіскай літаратурнай мовы. Рэвэрс: Скульптура Пятраса Рымшы (па-летувіску: Petras Rimsа, 1881—1961) адлюстроўвае таемную школу, якія дзейнічалі ў Летуве ў пэрыяд забароны летувіскага друку лацінскім шрыфтам (1864—1904).	5 літаў
10 літаў Авэрс: Стяпанас Дарюс (па-летувіску: Steponas Darius, 1896—1933) і Стасыс Гірэнас (па-летувіску: Stasys Girenas, 1894—1933), летувіскія лётчыкі, загінулыя пры трансатлянтычным пералёце (1933). Рэвэрс: Самалёт «Lituanika», фрагмэнты контураў Амэрыкі й Эўропы.	10 літаў
20 літаў Авэрс: Майроніс (па-летувіску: Maironis, уласна Ёнас Мачюліс; 1862—1932), прэлат і паэт. Рэвэрс: Статуя Волі працы скульптара Юёзаса Зыкараса на фоне Вайскоўца музэя Вітаўта Вялікага ў Коўна.	20 літаў
50 літаў Авэрс: Ёнас Басанавічус (па-летувіску: Jonas Basanavicius, 1851—1927), навуковец і палітык, патрыярх летувіскага нацыянальнага адраджэньня. Рэвэрс: Кафэдральны сабор Сьвятога Станіслава, званіца й вежа Гедыміна ў Вільні.	50 літаў
100 літаў Авэрс: Сымонас Даўкантас (па-летувіску: Simonas Daukantas, 1793—1864), гісторык, заснавальнік летувіскай нацыянальнай гістарыяграфіі. Рэвэрс: Ансамбль Віленскага ўнівэрсытэта з касьцёлам Сьвятога Іяана і званіцай.	100 літаў
200 літаў (з 1997) Авэрс: Відунас (па-летувіску: Vydunas, уласна Вільгельм Старост; 1868—1953), настаўнік, фальклярыст, пісьменьнік і філёзаф. Рэвэрс: Маяк у Клайпедзе (1796).
500 літаў (з 2000) Авэрс: Вінцас Кудырка (па-летувіску: Vincas Kudirka, 1858—1899), паэт і кампазытар, аўтар летувіскага нацыянальнага гімна. Рэвэрс: Звон Волі (В. Кудырка быў рэдактарам газэты «Звон») на фоне ідэалізаванага летувіскага пэйзажа.	500 літаў

Банкноты друкуюцца за межамі Летувы. Спачатку яны друкаваліся United States Banknote Corporation, пазьней брытанскай кампаніяй De La Rue і нямецкай Giesecke & Devrient GmbH.

У 1991 годзе былі выпушчаныя першыя банкноты пасьля ўзнаўленьня незалежнасьці Летувы. Варта адзначыць, што банкнота ў 50 літаў была выпушчаная з памылкай. На банкноце, намаляванай вышэй, на каньку Кафэдральнага Сабора, па цэнтры, стаіць статуя Сьвятой Алены. Яна трымае крыж у правай руцэ, як і на самім Саборы ў рэчаіснасьці. На банкноце 1991 году Сьвятая Алена трымае крыж у левай руцэ.

Абменны курс

1 LTL раўняецца (на 20 красавіка 2008)

• EUR 3,4528
• USD 2,1675
• GBP 4,2717
• LVL 4,9603
• RUB 0,0927
• PLN 1,0071
• СДР 3,5646

Глядзіце таксама

• Банк Летувы
• Талёнас

Вонкавыя спасылкі

 Летувіскі літ — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў

• Lietuvos bankas — нацыянальны банк Летувы
• Летувіскі манэтны двор
• Эўрапейскі цэнтральны банк
• Манэты краін СНД і Балтыі