Ліцьвіны

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да: навігацыі, пошуку
Гэтая назва мае некалькі сэнсаў. Калі вас цікавяць іншыя сэнсы, глядзіце таксама Ліцьвіны (неадназначнасьць), Літоўцы (неадназначнасьць).

Ліцьвіны (літвіны, літва) — гістарычная саманазва беларусаў у Вялікім Княстве Літоўскім, якая выкарыстоўвалася побач з русінамі. Па Крэўскай уніі "літвінамі" называліся католікі ВКЛ, а таксама ўсё жыхарства Вялікага княства Літоўскага ў нацыянальным сэнсе, "русінамі" называліся праваслаўныя ў канфесыйным сэнсе[1].

У якасьці назвы беларусаў назва “літвіны” шырака ўжывалася яшчэ на працягу 19 стагодзьдзя ды захоўваецца ў частковым ужытку ў якасьці саманазвы вясковага жыхарства і цяпер[2].

Паводле энцыкляпэдыі «Этнаграфія Беларусі» (Мн., 1989):

Ліцьвіны — назва жыхароў Вялікага Княства Літоўскага, пераважна заходніх беларусаў і ўсходніх летувісаў у 14—18 ст. <…> У 16—18 ст. назва «ліцьвіны» набыла гучаньне палітоніма — дзяржаўна-палітычнага вызначэньня ўсяго насельніцтва Вялікага Княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага.

Гістарычная Літва і ліцьвіны[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У 9-м артыкуле трэцяга разьдзелу Статуту Вялікага Княства Літоўскага рэдакцыі 1566 году адзначаецца, што тытульнымі нацыямі Вялікага Княства ёсьць адно ліцьвіны й русіны, у той час як жамойты адносяцца да ліку «обчых, чужаземцаў і загранічнікаў» у Літве.

Въ томъ панстве Великомъ Князстве Литовскомъ и во всихъ земляхъ ему прислухаючыхъ достойностей духовныхъ и свецкихъ городовъ дворовъ и кгрунтовъ староствъ въ держаньи и пожываньи и вечностей жадных чужоземцомъ и заграничникомъ ани суседомъ таго панства давати не имаемъ; але то все мы и потомки наши Великіе Князи Литовскіе давати будуть повинни только Литве а Руси, родичомъ старожитнымъ и врожонцамъ Великаго Князства Литовского <…>. А хотя бы хто обчого народу за свое заслуги въ той речы посполитой пришолъ ку оселости зъ ласки и данины нашое, албо которымъ иншимъ правомъ; тогды таковые толко оселости оное ужывати мають будучы обывателемъ обецнымъ Великаго Князства и служачы службу земскую томужъ панству. Але на достоенства и всякій врядъ духовный и свецкій не маеть быти обиранъ, ани отъ насъ Господаря ставленъ, толко здавна продковъ своихъ уроженецъ Великого Князства Литовского Литвинъ и Русинъ.

У прадмове да Літоўскага Статуту 1588 году падканцлер ВКЛ Леў Сапега адзначаў вялікую ролю права ў жыцьці ВКЛ і пісаў, што літоўскія правы і Статуты сьпісаны "власным языком" літвіноў:

И то ест наша волность, которою се мы межи иншыми народы хрестиянскими хвалимъ, же пана, ижбы водле воли своее, а не водле правъ наших пановал, над собою не маем, а яко славы учстивое, такъ живота и маетности волно уживаем. <...> А если которому народу встыдъ правъ своихъ не умети, поготовю намъ, которые не обчым яким языком, але своимъ власнымъ права списаные маем и кождого часу, чого намъ потреба ку отпору всякое кривды, ведати можемъ.

У Гарадзенскім прывілеі 1568 году кароль і вялікі князь Жыгімонт-Аўгуст, тлумачачы пастановы ранейшага Віленскага прывілею 1563 году, падзяляў палітычны народ Вялікага княства па этна-канфесійным прызнаку на Літву і Русь [3]:

...яко перед тым здавна по вси часы всих волностей стан рыцерский и шляхетский обоего народу, яко литовского так руского уживали и с того ся веселили, так теж на достоенства и преложенства всякие и до рады нашое и на врады дворные и земские, абы не толко поддани Костелу римскому обираны и прекладаны были, але однако и заровно вси рыцерского стану з народу шляхецкого люди веры хрестианское яко Литва так и Русь ... ...а объясняем явне и значне сим листом и прывильем нашым тому первшому виленскому ничого не уближаючы, одно ж што там в том прывильи описан паном шляхте обоего закону и веры хрестианское рымского закону Литве, а греческого Руси, а князей в оном прывильи не назначоно и не постановено, ани о них там зменки не вчынено, которых продкове и они сами все то чынили, што вышей о народе том славном Великого Князьства ач двоего закону хрестианского людей але одного и однакого народу описано и поменено.... станы Великого Князства немней на том народе руском, але ровно и однако яко и римского и всякого хрестианского закону и веры людех у Великом Князстве Литовском и во всих землях ку нему прислухаючих належит, гдыж сполне межи собою и с собою в одном панстве Великом Князстве Литовском и землях ему прислухаючих и в границах одных мешкают и одным народом суть. А так иж тот народ руский до такового сполного злученя братерства унии хутливи и готови суть и однак зо всими то ест поспол з братьею своею Литвою того пожадают и тому ся мают и хочут мети

Тэорыі паходжаньня назвы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Межы старажытнай Літвы паводле М. Ермаловіча

Згодна з гіпотэзай беларускага гісторыка Паўлы Урбана (падтрыманай Алесем Жлуткам, Зьдзіславам Сіцько і іншымі беларускімі навукоўцамі і пісьменьнікамі), назва «ліцьвіны» паходзіць ад назвы зьвязу плямёнаў палабскіх славянаў люцічаў (Лютва), якія пасьля разгрому іх немцамі за другой паловы 12 стагодзьдзя эмігравалі ў двух кірунках — у Чэхію і вярхоўі рэк Вяльлі і Нёману. Гэта пацьвярджаюць усе сучасныя чэскія дасьледчыкі, бо большасьць чэскіх гарадоў (Літвінаў, Літамежыца і г.д) да XIII стагодзьдзя называліся Лютвінаў, Лютамежыца і г. д. (усяго больш за 120 гарадоў, мястэчкаў і вёсак у Чэхіі). Гэтак жа і на тэрыторыі сучаснай Заходняй Беларусі і Віленскага краю люцічы маглі заснаваць свае селішчы (Літва, Літоўцы і інш., больш за 55 пунктаў).[4]

Пісьменьнік Мікола Ермаловіч адзначаў, што вёсак з назвамі «Літва» багата між Наваградкам і Менскам. Грунтуючыся на гэтым факце, а таксама на дадзеных летапісаў наконта разьмешчаньня летапіснае Літвы ў 11—13 стагодзьдзях, ён лічыў, што летапісная Літва была зямлёй балцкага племені «літва», што месьцілася між Наваградкам і Менскам, і потым падпала славянізацыі.

Ліцьвіны ў гістарычных крыніцах[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Назва «Ліцьвін» («Літвін») у якасці азначэння жыхароў летапіснае Літвы, а потым Вялікага Княства Літоўскага, сустракаецца наймя ў такой (славянскай) форме ва ўсіх (уласна літоўскіх, рускіх, польскіх, крыжацкіх і інш.) сярэднявечных крыніцах (Литвин, Litwini, Lithwani, Lethowini). Найранейшаю вядомаю згадкаю літвіноў у гістарычных крыніцах ёсць звестка польскіх рочнікаў пад 1025 г., якая кажа, што літвіны (Letwanos) на ўсход ад Польшчы ваявалі з польскімі князямі[5]. "Літва" ў якасці народу таксама згадана ў "Кароткім Валадзімерскім летапісцу" пад 945 г., дзе яна атаесамляецца з драўлянамі[6]: "...нача княжити Игорь и воева Деревскую землю, рекше Литву <…> и князя уби, Мала именемь, и всю Литву высече".

Да стварэньня Вялікага Княства Літоўскага[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Літвінамі называліся жыхары летапіснае Літвы, якая абыймала Вількамір, Трокі, Горадню, Бранск, Слонім і Менск[7]. Летапісная Літва знаходзілася ў зьвязе з полацка-менскімі князямі і, фактычна, была ўдзелам Полацкага вялікага княства. Жыхарства гэтае зямлі было зьмяшаным - балцкім і славянскім. Балта-славянскія кантакты на гэтай зямлі распачалі працэс фармаваньня беларускага этнасу[8].

Цьверскі летапіс далучае старажытную літву да славянскіх народаў[9]:

...а от Ляхов прозвашася Поляне, Ляхове же, друзии Лютици а инии Литва, инии Мазовшене, инии Поморане.

У Вялікім Княстве Літоўскім[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Сярод лістоў першага вялікага князя літоўскага Міндоўга вядома (лацінская) грамата, дзе ён мянуе свой народ на лаціне “Litvvinos”, а сябе тытулуе “rex Litwinorum”[10] (“вялікі князь Літвінаў”).

У 1257 годзе паводле загаду папскае курыі на ўсходзе Польшчы было створана новае біскупства — ў Лукаве. У буле на заснаваньне гэтага біскупства сказана, што яно створана “in confinio Letwanorum”[11] — “на мяжы зь Літвінамі”. Лукаў(pl) месьціцца ў 70 км на захад ад Берасьця.

Кроніка Дусбурга[12] (складзена да 1326 году):

“У год ад Нараджэння Хрыста 1295, за шэсьць тыдняў да Тройцы, пяць братоў [крыжакоў] і 150 чалавек з Самбіі ды Натангіі выправіліся на замак Горадню і, калі наблізіліся, пажадалі яны, пакінуўшы коні, сыйсьці долу па Нёмане; разбурыўшы там на беразе адну вёску Літвіноў (Lethowinorum), забіўшы і паланіўшы шмат людзей, яны выправіліся далей”[13].

“Літвою” (“дружина его, литва”) летапіс менаваў князёў Міхайлу-Карыята, Сямёна Сьвіслацкага ды Якшу (удзельнікаў пасольства вялікага князя Альгерда да Арды) пад 1349 г.

Бізантыйскі імпэратар Іван V Палеалёг

Ліцьвінамі былі віленскія пакутнікі 1347 году — Кумец, Круглец і Няжыла, дваране пры двару вялікага князя літоўскага Альгерда ў Вільні (паводле некаторых зьвестак, Круглец быў лоўчым, Кумец — канюшым, а Няжыла займаў пасаду пасьцельнічага ў вялікага князя). Жывоты кажуць: “Кроуглецъ, Коумецъ, Нежило родомъ Литвы…”, “…литовския ж им имена Кроуглецъ, Коумецъ, Нежило”[14].

“Ліцьвінамі” служба маскоўскага князя ў1378 годзе назвала Канстантынопальскага патрыярха Філафея і бізантыйскага цэсара Івана V[15]. Гэта было вынікам прыхільнае палітыкі Канстантынопальскага патрыярха і бізантыйскага цэсара да Літвы, і асабліва да справы пашырэньня Літоўскае мітраполіі на просьбу вялікага князя літоўскага Альгерда.

Літоўскі летапіс пералічае “літоўскіх” князёў, якія загінулі ў бітве на Ворскле 12 жніўня 1399 году[16]:

“A которых збитого воиска имена суть князей литовских: князь Ондрей Олкгирдович полоцкий, брат его князь Дмитрей брянский, князь Иван Дмитръевич, князь Андрей пасынок князя Дмитров, князь Иван Борисович киевский, князь Глеб Светославович смоленский, князь Глеб Корятович, брат его князь Семен, князь Михайло Подберезский a брат его князь Дмитреи, князь Федор Патрикеевич волоский, князь Иван Юрьевич Белский...”

Ліцьвіны (праваруч) на Грунвальцкім полі 15 ліпеня 1410 году

Я. Длугаш, пра падзеі 1390 году: “Рухомы чулай спагадай да абцяжаранай Айчыны, зямлі Літвіноў, якая цярпела ад міжусобнай вайны, … кароль польскі Валадыслаў (Ягайла), каб дапамагчы ёй, набраў войска … і вывеў яго насупраць замкаў Берасьця, Камянца і Горадні, занятых залогамі Вітаўта, які зь іх чыніў напады на літоўскія вобласьці, і заняў замак Берасьце[3].

У 1406 годзе, згодна з аповедам літоўскага летапісу[17], адзін з баяраў вялікага князя літоўскага Вітаўта — Андрэй Літвін — на перамовах, калі Вітаўт важыўся даканаць міру зь непрыяцелем, крыкнуў вялікаму князю: “Не миры, Витолте, не миры”, адмаўляючы вялікага князя ад некарыснага міру. Дзеля гэтага Вітаўт даў Андрэю Літвіну прозьвішча “Няміра”, і ад яго пайшоў вядомы баярскі род Неміровічаў.

Ліцьвіном з паходжаньня быў і другі віленскі біскуп Якуб Янавіч Пліхта (памёр 2 лютага 1407 году) (першы віленскі біскуп Андрэй Васіла быў палякам). Дакумэнты сьведчаць, што Якуб Пліхта паходзіў “зь Літвы, зь ейнага народу і мовы” (Johannis dicti Plychta … viro vicarium Lythuanie, eiusdemque nacionis et lingue[18]). Усе віленскія біскупы на працягу 15 стагодзьдзя (апрача двух палякаў) былі літвінамі-славянамі: біскуп Мацей зь Вільні (1422—1453), Мікалай Дзяжковіч з Салечнікаў (1453—1467), Ян Ласовіч зь Вільні (1468—1481), Андрэй Гасковіч зь Вільні (1481—1491) ды Альбэрт Табар (Табаровіч) зь Мерачы (1492—1507)[19].

У Грунвальцкай біцьве 1410 году ад Літвы бралі ўдзел дзьве Віленскія, дзьве Троцкія, Наваградзкая, Гарадзенская, Берасьцейская, Менска-Заслаўская, Полацкая, Віцебская, Быхаўская, Ваўкавыская, Драгічынская, Друцкая, Кобрынская, Крэўская, Крычаўская, Лідзкая, Лукомльская, Мельніцкая, Магілёўская, Мсьціслаўская, Нясьвіская, Аршанская, Ашмянская, Пінская, Слонімская ды Слуцкая харугвы[20]. Разам, з 40 літоўскіх харугваў, 25 былі з гарадоў і мястэчкаў сучаснае Беларусі. Усе яны выступілі пад гербам “Пагоня”, апрача 10 вялікакняскіх, якія выступілі пад гербам “Калюмны”.

“Гэй, ліцьвіны! Бог нам раіць!” — баявы заклік войска князёў Радзівілаў.

На працягу 15 стагодзьдзя шмат літвіноў езьдзілі навучацца ў Кракаўскі ўнівэрсытэт. Акты рэктарскага суду Кракаўскага ўнівэрсытэту мянуюць “літвінамі” ўсіх студэнтаў з гістарычных земляў Вялікага княства Літоўскага — то бо зь Беларусі (без Жамойці і Ўкраіны). Па актах 15 – пачатку 16 стагодзьдзяў вядомы літвіны Сянько Гарынскі, князь Андрэй Сьвірскі, Мацей Літвін, Ян зь Сьвержані, Юры, Ванька й іншыя. Яны паходзілі зь Вільні, Дарагічына, Мельніку, Бельску, Сьвержані і іншых гарадоў Вялікага княства Літоўскага. У актах за гэты час праходзіць толькі адзін студэнт з Жамойці, і ён не запісаны як літвін. Як адзначае, Алег Латышонак, усе беларусы выступаюць у актах унівэрсытэту як “літвіны” (Lithuanus)[21].

“Ліцьвіном” запісаўся ў Кракаўскім унівэрсытэце ў 1505 годзе выбітны асьветнік і першадрукар Францыск Скарына, ураджэнец Полацку.

Польскія пісьменьнікі 15—16 стагодзьдзяў пісалі: “Люд літоўскі, рускі і маскоўскі — гэта адна і тая ж Русь, адно і тое ж племя”[22].

Напрыклад, беларуская народная песьня, якая ўслаўляла буйную перамогу гетмана Астроскага над маскавітамі пад Воршай у 1514 годзе, сьведчыць: “Слава Воршы ўжо ня горша сярод мест літоўскіх”. Згодна зь летапісам ХVІІ стагодзьдзя адзін з гарадоў-цьвержаў, заснаваных Іванам ІV (Жахлівым) на акупаванай Полаччыне, быў “от литовских городов от Лепля пол — 30 верст, от Лукомля 20 верст”. Апавядаючы пра рэйд невялікага варожага аддзела на Смаленшчыну ў 1565 годзе, маскоўскі летапіс адзначае, што гэта былі “литовские люди”, а затым удакладніў: “мстиславцы и кричевцы”.

У прыказах Маскоўскай дзяржавы 15—17 стагодзьдзяў “літвінамі” называлі беларусаў. Напрыклад, у маскоўскім дакумэнце 17 стагодзьдзя: “Приехал ис Полотцка ко Пскову торговой литвин Спиридонка; родом он литвин, белорусец Мстиславского повету[23].

Пасьля часоў Вялікага Княства Літоўскага[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Правадыр паўстаньня 1794 году Тадэвуш Касьцюшка (урадженец Берасьцейшчыны) казаў: «Хіба я не ліцьвін, Ваш зямляк, Вамі абраны? Каму павінен дзякаваць (за рэкамэндацыю Берасьцейскага сойміка), калі ня Вам? Каго павінен абараняць, калі ня Вас і сябе самога?». У лісьце да расейскага імпэратара Аляксандра І за два гады да сьмерці ён пісаў: «Нарадзіўся я ліцьвінам…».

Славуты паэта Адам Міцкевіч, які нарадзіўся і вырас на Наваградчыне і ў самім Наваградку, у сваёй знакамітай паэме пісаў пра родны край: «О Літва, айчына мая!…». Разам з тым Адам Міцкевіч у сваім выкладзе пра літоўскі народ у Парыжы зьвяртаў увагу, што ліцьвіны завуць на сваёй мове палякоў - lankas, а русінаў - gudas, а Бога - Dewas [24]. Галоўная гераіня повесьці "Гражына" мае відавочна літоўскую этімалёгію gražus - прыгожая.

Заснавальнік новае беларускае драматургіі і адзін з стваральнікаў сучаснае літаратурнае беларускае мовы Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч (18081884), хоць і нарадзіўся і правёў цэлае жыцьцё на Бабруйшчыне і Меншчыне, лічыў, што ён вырас «сярод ліцьвінаў»[25]. «Літвою» ён лічыў Менск, у якім тады жыў.

Беларускага паэта Ўладзіслава Сыракомлю сучасьнікі называлі «лірнікам літоўскім», а другі вядомы беларускі пісьменьнік Арцём Вярыга-Дарэўскі, які нарадзіўся на Лепельшчыне й жыў у Віцебску, пісаў у сваім творы: «Літва — родная зямелька». Ягоны верш «Ліцьвінам, што запісаліся ў мой „Альбом“, на разьвітаньне» (1858 г.) адрасаваны маладым беларускім літаратарам. У ім аўтар усклікаў: «Чый гэта голас? Гэты словы нашы, браценькі-літоўцы».

Назву літвіны ў дачыненьні да сучасных беларусаў шырока ўжывала і інтэлігенцыя. Ігнат Дамейка ў сваёй кнізе «Мае падарожжы», апісваючы інтэрнацыянальны склад паўстанцкіх аддзелаў, практычна ў кожным выпадку ўказвае нацыянальную прыналежнасьць таго ці іншага афіцэра або жаўнера. Ён дакладна выдзяляе каронных (г. зн. палякаў), жамойтаў (сучасных летувісаў) і «нашых ліцьвінаў» (сучасных беларусаў). Пры гэтым Дамейка не праводзіць ніякую нацыянальную мяжу паміж літоўскай (беларускай) шляхтай і сялянамі. Для яго яны ўсе — «нашы ліцьвіны». У дыплёме ганаровага доктара мэдыцыны, выдадзенага Ігнату Дамейку ў Кракаўскім Ягелонскім унівэрсытэце ў 1887 годзе пазначана «… слаўнаму мужу Ігнату Дамейку, ліцьвіну…».[26].

У 1861 годзе, пачуўшы пра хваляваньні на радзіме Зыгмунд Мінейка вяртаецца зь Пецярбургу дамоў, каб распачаць антыцарскую агітацыю сярод сялянаў. Як сьведчыць у кнізе «Імёны свабоды» Ўладзімер Арлоў, у жніўні 1861-га агент III аддзяленьня даносіў начальству, што «кадет Сигизмунд Минейко ходит переодет крестьянином и разносит сочиненную неким Марцинкевичем на народном языке „Гутарку старога дзеда“, где в стихах представлены судьбы Литвы и все притеснения приписаны российскому правительству».[27] Знакамітая пісьменьніца Эліза Ажэшка неаднаразова падпісвалася як Gabriela Litwinka (па-беларуску: Габрыэла Ліцьвінка) ці проста Li…ka (скарочаная форма: ліцьвінка). «Продкі мае выйшлі зь літоўскіх балотаў», — пісаў пра Піншчыну Фёдар Дастаеўскі.

Беларускі герой-рэвалюцыянэр Кастусь Каліноўскі, які заўсёды зьвяртаўся да народу ў беларускай мове, менаваў свой родны край (ён нарадзіўся на Берасьцейшчыне) «Літвою»спасылка?. Створаны ім падчас паўстаньня часовы ўрадовы камітэт ён назваў «Літоўскі ўрад». Разам з тым аўтар "Мужыцкае праўды" выразна разрозьніваў беларусаў ад ліцьвіноў "Прыймеце для таго нашу падзяку, а пісьмо аддрукуйце, каб знаў свет Божы, як мужыкі беларусы глядзяць на маскалёў і паўстанне польскае, чаго яны хочуць і чаго па сваей сіле дабіваціся будуць.", " Калі ронд польскі ўсім братнім народам дае самарондства, маскаль мала таго, што гэтак не робіць, но яшчэ там, гдзе жылі палякі, літоўцы і беларусы, заводзіць маскоўскія школы, а ў гэтых школах учаць па-маскоўску, гдзе ніколі не пачуеш і слова па-польску, па-літоўску да і па-беларуску, як народ таго хоча"[4]

"Літвінамі" называў беларусаў вядомы расейскі этнограф І. Сахараў у сваім зборніку 1836 году[28] (у выданні 1885 г. "славянская літва" і "літоўцы" ўжо былі заменены на назву "беларусы"). З вуснаў украінца ў 19 стагодзьдзі пра беларуса можна было пачуць: «Хіба лихо озме литвина, щоб він не дзекнув» (аб «дзекаючым» вымаўленьні беларусаў). А на Беласточчыне ўжо за нашых часоў запісана пра беларуса: «Як сыр не закуска, так ліцьвін — не чалавек!» або «Ліцьвін — то чортаў сын!»[29].

Мовазнаўца Антон Палявы паведамляў у сваіх чытаньнях для маскоўскай дыялекталягічнай камісіі ў 1925 годзе (пра ліцьвінаў Навазыбкаўскага павету Чарнігаўшчыны):

Гэтыя песьні яшчэ больш пераконваюць у тым, што мова навазыбкаўскіх ліцьвінаў ёсьць мовай беларускай, а гэткім чынам, і самі ліцьвіны — таксама ёсьць беларусамі[30].

У пагранічных зь Беларусьсю раёнах Расеі такая назва існавала да сярэдзіны 20 ст.[23][31]. Жыхары Курскай і Арлоўскай вобласьцей Расеі называлі беларусаў «ліцьвінамі» ажно да Другой сусьветнае вайны[29].

Ліцьвіны і літоўская мова[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Першы ў гісторыі занатаваны выпадак запісу ў «літоўскай» мове[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У 1351 годзе князь Кейстут (брат вялікага князя літоўскага Альгерда) рушыў у Вугоршчыну ў выправу зь літоўскім войскам (гэта былі вайсковыя аддзелы з Трокаў, Горадні, Драгічына і Берасьця). Падчас сустрэчы вугорскі кароль Людвік (Лаёш) Вялікі і князь Кейстут ўчынілі мір, і на знак замірэньня Кейстут загадаў зарэзаць быка і пасьля забіцьця павярнуўся да свайго войска і пракрычаў па-літоўску (па словах вугорскае кронікі: lithwanice): «Рагаціна — розні нашы. Госпад з намі!» (у запісе кронікі — rogachina roznenachy gospanany), што тут жа перамовілі прысутныя літвіны (Lithwani). З тым, што дадзеная прамова ёсьць узорам старое беларускае мовы, пагаджаецца большасьць дасьледчыкаў: А. Мяжынскі, А. Брукнэр, С. Роўэл, А. Золтан і іншыя[32].

Літоўская (беларуская) мова ў Вялікім Княстве Літоўскім[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Тагачасную беларускую мову называлі “літоўскаю” вялікі князь Ягайла ў агульназемскім прывілеі для Літвы 1387 году, першы віленскі біскуп (1388—1398) Андрэй Васіла ў сваім тэстамэнце і іншыя літвіны, а таксама замежнікі. Беларуская мова, якая ў ВКЛ называлася “літоўскаю”, была моваю літоўскага народу ды афіцыйнаю моваю Вялікага княства, на ёй складаліся ўрадовыя лісты, судовыя выракі, дыпляматычнае ліставаньне з замежнымі краямі. Ацалелі ўкладзеныя па-беларуску дамовы князёў Яўнуты, Кейстута і Любарта з польскім каралём Казімерам 1352 году, дамова вялікага князя Альгерда з Казімерам 1366 году, дамова вялікага князя Вітаўта з рыжанамі 1407 году, ліст вялікага князя Сьвідрыгайлы да магістра Тэўтонскага ордэну 1433 году ды іншыя дакумэнты.

Вялікі князь Вітаўт у грамаце для віленскай катэдры з 1423 г. пісаў, што «лукно шасціпяднае» (lukno szescipedne) — гэта «простанародны» (vulgariter) назоў меры мёду[33]. Князь Жыгімонт Кейстутавіч у сваёй лацінскай грамаце з 1411 году менаваў «народнай мовай» літвіноў (vulgariter dicitur) тую мову, у якой мера воску па-народнаму называлася «пуд воску» (pud vosku)[33].

Славянскай менаваў літоўскую мову ў 1440-х гг. рымскі папеж, пісьменьнік і гуманісты Энэй Сыльвій Пікаляміні: «Літва месьціцца на ўсход ад Польшчы. Мова народу — славянская»[34].

Гэткія эўрапейскія навукоўцы, як Гэртман Шэдэль у «Сусьветнай хроніцы» (1493 г.), дырэктар Нюрнбэрскае гімназіі Ян Коклес Норык у «Дэкастыхоне» (1511 г.)[35], Ян Багемскі ў працы «Звычаі ўсіх народаў» (1538 г.)[36] і аўстрыйскі дыплямат Жыгімонт Гэрбэрштэйн у «Гісторыі Масковіі» (1549 г.) пісалі пра Літву, як пра славянскі народ. Усе яны залічалі літоўскую мову да славянскіх моваў.

Аўстрыйскі дыплямат Гэрбэрштэйн, які наведваў Літву ў 15171526 гг.[37], пісаў:

  • «…бізона ліцьвіны ў сваёй мове называюць „зубр“ (Suber)»;
  • «…той зьвер, якога ліцьвіны ў сваёй мове называюць „лось“ (Loss), по-нямецку завецца Ellend („лось“ — нямецк.)»;
  • «Гаспадар прызначае туды [ў Жамойць] ўрадоўцу [зь Літвы], якога ў сваёй мове яны [ліцьвіны] называюць „староста“ (Starosta)».

Вэнэцыянскі дыплямат М. Фаскарына ў 1557 годзе пісаў, што «маскавіты размаўляюць і пішуць славянскай мовай, таксама як дальматы, чэхі, палякі ды ліцьвіны»[38].

Літоўскі асьветнік Ляўрэнці Зізані выдаў у 1626 годзе на замову патрыярха праваслаўны «Катэхізіс», у якім гэтак патлумачыў назву кнігі: «по-литовску это оглашение, русским же языком нарицается беседословие».

У Актах Маскоўскага гаспадарства (запіс з 1618 году): «… выехали из деревни человек с пятнадцать, а на них магерки литовския, и почали им говорить по-литовски: не утекайте-де!».

Напрыканцы 17 ст. наймя беларуская (а ня польская) мова заставалася моваю дыпляматычнага ліставаньня між Масквой і Варшавай [5]. Напрыклад, калі ў сярэдзіне 17 ст. каронныя дыпляматы паспрабавалі перайсьці на польскую мову ў ліставаньні з Масквою, то маскоўскія дыпляматы абурыліся і запатрабавалі пісаць як раней, «письмом литовским».

Напрыканцы 18 ст., ужо за расейскага панаваньня, беларуская мова працягвала называцца «літоўскай». Гэтак, нават адданы цэсарыцы Кацярыне ІІ праваслаўны ўладыка В.Садкоўскі пагражаў беларускім сьвятарам на слуцкім епархіяльным зборы: «Я вас скорэню, знішчу, штоб і языка не было вашого проклятого літовского і вас саміх; я вас у зсылкі парассылаю альбо ў салдаты пааддаю, а сваіх з-за кардону пановажу!»[29].

Зьвесткі пра сапраўдную літоўскую мову[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Зьвесткі аб тым, што мова літвіноў ёсць не славянскаю, а «італійскаю» і г. д., прысутнічаюць ў замежных аўтараў і самых ліцьвіноў, напрыклад «аб норавах ліцьвінаў, татар і маскавітаў» Міхайлы Ліцьвіна 1550 года, якія імкнуліся давесьці «рымскае» паходжаньне ліцьвіноў. Гэтак Яну Длугашу была вядома «італійская» легенда, згодна зь якою літвіны быццам ёсьць нашчадкамі італійцаў і прыбылі ў Літву ў антычныя часы з Рыму. Гэтая ж легенда была вядома самым ліцьвінам: так паводле хронікі Быхаўца літоўскія паны даводзілі Вітаўту аб сваім «рымскім» паходжаньні[39]. Длугаш пісаў, што літвіны ў старажытнасьці мелі сваю мову (роднасную з лацінаю), але адзначаў, што ў цяперашнія часы (15 ст.) яна «набыла асаблівасьці рускіх словаў»[40]. Акрамя таго, Длугаш памяшчаў ліцьвіноў у адну моўную і этнічную сям’ю, якая сёньня завецца балцкаю, адасабляючы ад палякаў, русінаў і чэхаў.

(Прусы) мелі ўласную мову, якая часткова паходзіць ад лаціны, а трохі падобная да літоўскай, і бадай тых жа самых багоў абрады, урачыстасьці. Прусаў, Ліцьвіноў і Жмудзінаў яднала агульнасць тых жа самых звычаяў, мовы і паходжаньня.

І хаця той люд розьняцца ў вымове словаў, як Палякі, Чэхі і Русіны, аднак шмат у чым падобныя.[41].

Асабісты сакратар караля Казімера Ягайлавіча, італьянскі гуманіст Філіп Калімах у сваім творы, прысьвечаным жыцьцю Кардынала Зьбігнева Алясьніцкага, дае зьвесткі пра звычаі і мову ліцьвіноў «…хвалілі (ліцьвіны) лясы, камяні, аддалённыя месцы, азёры і розныя пачвары, асабліва вужаку, які на іх мове завецца Gyvote» (па-жамойцку і па-літоўску — «зьмяя»)[42].

Зь літоўскай мовай мы ўсе добра знаёмы, а як гавораць, быццам яна падобная на лацінскую. Мне так не здаецца, як у гэтых словах убачыш «Superatus hodie astus demonis, cum ipse sit cum suis demonibus ambiciosus» [і цытата на літоўскай мове] «Isgaleta Jauesti Kitristas velino / Kuri saua sutrine Lampse velina» (Марцін Бельскі «Хроніка ўсяго сьвету» 1564[43]).

Ёсьць і іншыя згадкі аб літоўскай мове [6][7] . Разам з тым, сучасная гістарычная навука не разглядае ў якасьці гістарычнае крыніцы легенду аб італійскім этнагенэзе продкаў сучасных летувісаў (гл. таксама Палямон).

Адкуль узяліся «беларусы» і «Белая Русь»?[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Асноўны артыкул: Белая Русь

Назоў «Белая Русь» добра вядомы ў летапісных крыніцах і ўрадовых дакумэнтах 14—18 стагодзьдзяў. «Белай Русьсю» тады называліся землі Цьвершчыны, Пскоўшчыны і Маскоўшчыны. Яшчэ напрыканцы 12 стагодзьдзя назоў «Белая Русь» тарнаваўся да Растова-Суздальскіх земляў (Залесьсе), у выніку чаго князь Андрэй Богалюбскі (11111174) выступаў як «князь Белае Русі»[44].

«Белая Русь» даволі часта выступае ў заходнеэўрапейскіх крыніцах 14 стагодзьдзя, а гэта ў хроніках Фрыдрыха Кройцпэха, Ганса Траўнэра й Пётры Зухэнвірта, прысьвечаных паходам крыжакоў-мечаносцаў. «Белая Русь» усіх гэтых крыніцаў — гэта Пскоўшчына і Ноўгарадчына. Гэтая ж тэрыторыя Пскоўшчыны пазначалася як «Белая Русь» і на мапах першай паловы ХVІ стагодзьдзя Робэрта Торна (1527), Гергарда Мэркатара (1538) і Якуба Гастольда (1548)[44].

У 16—18 стагодзьдзях назоў «Белая Русь» мог выступаць у якасці азначэння арэалу праваслаўнае або (у іншых крыніцах) уніяцкае веры. Гэтак, у данясеньні ў Рым папскага нунцыя ў Польшчы ў 1569 годзе Кіеў называўся «сталіцаю Белае Русі» [45]. Аляксандар Гваніні ў сваёй «Хроніцы Эўрапейскай Сарматыі» пісаў, што «Белая Русь знаходзіцца каля Кіева, Мазыра, Амсьціслава, Віцебску, Воршы, Полацку, Смаленску ды ў Северскай зямлі, якія здаўна належалі Вялікаму Княству Літоўскаму». У 1632 годзе, па рэлігійных прычынах, біскуп Мсьціслаўскае япархіі Язэп Бабрыковіч менаваў сябе «біскупам беларускім», маючы наўвеце сваю прыхільнасьць да праваслаўя. Таксама гетман Багдан Хмяльніцкі (15951697) выступаў як «гетман Белай Русі». Паводле азначэньня ягонага пісара Івана Выгоўскага, гэтая «Белая Русь» тады прасьцягалася «от Смоленска к Киеву, и к Чернигову, и к Белой Церкве, и к Старому Констентинову», гэткім чынам, улучаючы ў сябе Заходнюю Расею, Цэнтральную Ўкраіну ды ўразаючыся нават у Падольле[46].

Горадам «Белай Русі» названы Полацак напрыканцы 14 стагодзьдзя ў польскай хроніцы Янкі з Чарнкова. У «Звычаях усіх народаў» Яна Багемскага выданьня 1538 году, разам з Маскоўшчынай «Белай Русьсю» яшчэ называліся Пскоўшчына й Ноўгарадчына. Гэта адпавядае згаданым азначэньням «Белай Русі» на мапах Робэрта Торна (1527) й Гергарда Мэркатара (1538).

Назоў «Белая Русь» зусім не сустракаецца ані ў дзяржаўных актах Вялікага Княства, ані ў літоўскіх летапісах, улучна з Быхаўцавай і Баркулабаўскай хронікамі (аўтар апошняй, дарэчы, — ураджэнец Магілёўшчыны). Нават вядомы прыхільнік маскоўскіх цароў манах зь Берасьцейшчыны Апанас Філіповіч, які шмат вандраваў па Вялікім Княстве Літоўскім і пабываў у Маскоўшчыне, у сваім «Дыярыюшы», пісаным у 1640-х гадох, пад «Белай Русьсю» яшчэ разумеў Маскоўшчыну.

На мапах ХV стагодзьдзя Фра-Маўро (1459), Кардынала з Кузы (1460) ды іншых аўтараў пад назовам «Белай Русі» выступала Маскоўшчына. Манах Сымон Суздальскі, які асабіста быў на Флярэнтыйскім збору ў 1439 годзе ды апісаў гэты збор, у гэтым сваім нарысе Маскоўшчыну называе «Белай Русьсю». Маскоўскі вялікі князь Іван ІІІ ў сваёй грамаце 1469 году да папы Паўла ІІ тую ж Маскоўшчыну называе «Белай Русьсю» («Moscovia sive Alba Russia»), а ў пасольстве 1472 году да таго ж Рыму ён таксама выступае як «князь Белай Русі» («послы государя Белой Руси»). «Белай Русьсю» Маскоўшчына была названая і ў лісьце да папежа Клемэнта VІІ маскоўскага вялікага князя Васіля ІІІ (1505—1533). Вэнэцыянскі дыплямат Амброджо Кантарыні, які ў канцы 1476 — на пачатку 1477 г. наведаў Маскву, у сваіх успамінах таксама называе Івана ІІІ «князем Вялікай Белай Русі» («signor della Gran Rossia Bianca»)[47].

У 1611 годзе падчас так менаванага «смутного времени» (то бо захопу Масквы польскімі і літоўскімі войскамі) маскоўскае баярства часова прызнала ўладу польскага караля над Масквою, і польскаму каралевічу Ўладыславу прысягнулі 10 000 масквічоў. Было пастаноўлена, што Масква ўвойдзе ў склад Рэчы Паспалітай, і стане сталіцаю апрычонага ўдзелу РП пад назвай «Белая Русь». З гэтай нагоды тады была складзена адмысловая мапа, пад назвай «Масква, сталіца ўсяе Белай Русі»[8].

А. Латышонак у сваёй грунтоўнай працы, прысьвечанай назьве «беларусы», быў вымушаны прызнаць:

«Па дзіўнай іроніі лёсу, як „беларусакі“, так і „беларусцы“ ў рускіх тэкстах [Рэчы Паспалітае] сустракаюцца толькі ў адзінкавых выпадках. У той жа час найменьне „беларусцы“ шырока прыжылося ў маскоўскім пісьменстве»[48].

Перайменаваньне ліцьвінаў у «беларусаў» у Расейскай імпэрыі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Упершыню назва «беларусы» ў дачыненьні да ліцьвінаў скарыстана ў пачатку 17 стагодзьдзя падчас войнаў Расеі з Рэччу Паспалітай, у запісах маскоўскіх вайсковых пісараў, дзеля азначэньня праваслаўнага вызнаньня тых палонных ліцьвінаў і ўкраінцаў, якія былі праваслаўнымі (у адрозьненьне ад ліцьвінаў-каталікоў), напрыклад: «литвин белорусец Ошмянского повету», «литовка беларуска Мстиславского повету», «литвин белоруские веры»[23] («руская, беларуская вера» = праваслаўе) і г. д.[49].

Палонныя шляхцічы-літвіны называлі сябе вылучна “літвінамі”, напр.: «литвин Корнейко Круковской, уроженец Оршанского повету, шляхтич белоруские веры»). Сваю зямлю палонныя літоўскія (беларускія) шляхціцы таксама называлі Літвою. А.Латышонак прыйшоў да высновы:

«Сьвядомае ужываньне назвы „беларусец“ непісьменнымі сялянамі і прадстаўнікамі гарадскога плебсу ў сытуацыі, калі гэтае найменьне невядома шляхце, я лічу немагчымым. Выснова з гэтага можа быць толькі адна: слова „беларусец“ ва ўсіх выпадках уклалі ў вусны прышэльцаў маскоўскія чыноўнікі»[49].

Пасьля далучэньня Вялікага Княства Літоўскага да Расейскай імпэрыі царскія ўлады пачынаюць замяняць назву «ліцьвіны» на назву «беларусы», а ў 1839 г. назва «Літва» забаронена царскімі ўладамі разам з назвай «літвіны» і Статутам Вялікага княства 1588 г. (па якім да гэтага часу справаваліся ліцьвіны прыяднаных тэрыторыяў).

Царскія ўлады доўга гадалі, як назваць ліцьвінаў па-новаму: прапаноўваліся варыянты «славянскія літоўцы», «літоўца-русы», нарэшце спыніліся на варыянце «беларусы» (напрыклад, для русінаў сучаснае Ўкраіны прапаноўваліся варыянты «чырвона-русы», «карпата-русы», спыніліся на варыянце «маларусы»).

Менскі ігумен Антоній у 1846 г. пачынае сваю кніжку пра гісторыю Тураўскае епархіі наступнымі словамі:

«Какъ ни беденъ видъ теперешняго Турова, но все-таки память о Турове, какъ колыбели православия въ Литве, священна для всякого руссо-литвина»[50].

Перамену назвы «ліцьвіны» на «беларусы» на працягу сярэдзіны 19 стагодзьдзя можна прасачыць па расейскіх кніжках, напрыклад, па перавыданьнях расейскага этнографа Івана Сахарава.

У першым выданьні 1836 г. Сахараў аб сучаснай Беларусі паўсюль піша: «ліцьвіны», «славянская літва», «славянскія літоўцы Віленшчыны, Меншчыны, Берасьцейшчыны і Гарадзеншчыны», «літоўскія славяне». У выданьні 1849 г. ужо замест тэрміна «ліцьвіны» («литвины») стаіць выпраўлены «літоўца-русы» («литовцо-руссы»). А ў перавыданьні 1885 г. ужо амаль усюды замест «літоўца-русы» стаіць «беларусы» («белоруссы»).

У выданьні 1849 году І. Сахараў піша пра сьвята Дзяды:

«Літоўцы выходзяць у аўторак на магілы сваіх бацькоў … палуднаваць і памінаць іх за спачын … Пасьля гэтага прывітаюць бацькоў: „Святые родзіцелі, ходзіце к нам хлеба-солі кушаць!“ — І садзяцца на магілах памінаць іх. Па канчатку памінак кажуць: „Моі родзіцелі, выбачайце, не дзівіцесь, чым хата богата, тым і рада“»[51].

У той жа час жыхарства Жамойці (большай часткі сучаснай Летувы) «літвінамі» (альбо «літоўцамі») сябе не называла нават у 19 стагодзьдзі. У навуковым выданьні «Акты, издаваемые Виленскою археографическою коммиссиею», выдадзеным у 1899 г., у перадмове чытаем агляд аўтарам Ковенскае губерніі (Ковенская губернія займала тады ўсю тэрыторыю сучаснае Летувы на поўнач ад Коўні): «Ковенская губернія ўся амаль заселена карэннымі літоўцамі, якія край свой называюць Жмудзь, а сябе жмогусамі»[52].

Сучаснасьць[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Ужываньне найменьня «літвін» беларусамі ў цяперашні час[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У частковым ужытку найменьне «літвін» працягвае існаваць як саманазва вясковага жыхарства і ў цяперашні час. У 1990 годзе часопіс «Савецкая этнаграфія» падаваў зьвесткі:

«Як мікраэтнонім, найменне „літвіны“ існавала і працягвае існаваць сярод некаторых мясцовых групаў беларускага і асіміляванага балцкага жыхарства заходніх раёнаў Беларусі і Ўсходняй Летувы»[53].

У працы 1985 году, у якой адлюстраваны рэаліі 1980-х гадоў, І. Чаквін пісаў:

«У гісторыка-этнаграфічнай вобласьці беларуска-ўкраінскага Палесься арэал распаўсюджваньня назвы палешукі не складае суцэльнага масіву. Асноўнай этнанімічнай формай, якая часьцей за ўсё чаргуецца на Палесьсі з назвай палешукі зьяўляецца этнікон ліцьвіны. Паводле зьвестак Л. Асоўскага (на 30-я гады ХХ ст.) назва ліцьвіны была лакалізавана ў Заходнім Палесьсі ў вярхоўях Ясельды і ў раёне Ружан, Косава, Івацэвіч. З гэтай вобласьці, мяркуючы па прыведзенай ім карце, арэал назвы ліцьвіны распаўсюджваўся на поўдзень да Лунінца. На Прыпяцкім правабярэжжы гэты арэал ішоў ад Давыд-Гарадка на Столін і далей у двух напрамках — на Ракітнае і на Кастопаль. (…) Арэальнае існаваньне на Палесьсі формы ліцьвіны таксама носіць контурны малюнак, калі адпаведная этнанімічная самасьвядомасьць найбольш выразна выступае ў паўзьмежных зонах кантакціраваньня непасрэдна з палешукамі, а ўнутры гэтых зон аслаблена і часткова дыферэнцыравана. Так, у радзе палескіх абласьцей, дзе распаўсюджана назва ліцьвіны, яна часта дапаўняецца азначэньнямі, якія падкрэсьліваюць асобныя асаблівасьці гаворак — ліцьвіны-хацюны (паміж Століным і Ракітным, а таксама паміж Косавам і Лунінцом), літвакі-калыбанюкі (паміж Століным і Кастопалем), іх антрапалягічныя рысы і спэцыфіку месца існаваньня — ліцьвіны-чарнякі (Пружанскі раён), парэчукі (Пагарыньне) і г. д.»[2].

А. Пракапчук, аўтар часопісу «Самиздат», у 2009 г. пісаў:

Літвою гэты край называўся амаль тысячу гадоў, усутыч да 19 стагодзьдзя, а назва народу — «літвіны» захоўвалася і пасьля Другой сусьветнай вайны, што я нават памятаю па сваіх летніх вакацыях у вёсцы Цытва[9] (Менская вобласьць), дзе зацята працягвалі менаваць сябе «літвінамі» аднавяскоўцы маёй бабулі Эміліі.[54]

Грамадзкая дзейнасьць[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

20 траўня 2000 году група беларускіх грамадзян (у асноўным гісторыкі, паэты, пісьменьнікі, музыкі) правялі зьезд, на якім быў падпісаны акт узнаўленьня нацыі ліцьвінаў.

За мяжой[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Падчас правядзеньня сьпісаньня жыхарства Расеі 2002 году тыя, хто сябе называў ліцьвінам, былі разьмеркаваныя наступным чынам: аўкштоты, жамойты, летувнік(і), летувяй, а таксама тыя ліцьвіны і літвякі/літвакі, якія ўжываюць летувіскую мову, былі аднесеныя да летувісаў; засталыя ліцьвіны і літвякі/літвакі былі аднесеныя да беларусаў[55].

Міленіюм Літвы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

22 студзеня 2009 году ў Беларусі створаны грамадзкі аргкамітэт імпрэзы 1000-годзьдзі назвы Літва пад старшынствам доктара гістарычных навук прафэсара Анатоля Грыцкевіча. У аргкамітэт «Міленіюм Літвы» ўвайшлі пісьменьніца Вольга Іпатава, доктар гістарычных навук Алесь Краўцэвіч, доктар мэдыцынскіх навук Алесь Астроўскі, доктар біялягічных навук Аляксей Мікуліч, археоляг Эдвард Зайкоўскі, мастак і грамадзкі дзяяч Аляксей Марачкін, сьвятар Леанід Акаловіч і дасьледнік Зьдзіслаў Сіцько.

У звароце аргкамітэта паведамляецца, што першае згадваньне назвы Літва (Lituae) у пісьмовых крыніцах — нямецкіх Квэдлінбурскіх аналах — адносіцца да 1009 году. Аўтары звароту адзначаюць, што назва Літва адносіцца да старажытнай тэрыторыі Беларусі, а цяперашнія беларусы да пачатку XX стагодзьдзя называлі сябе ліцьвінамі.

«Тэрміны Беларусь і беларусы навязаныя нам расейскай адміністрацыяй у сярэдзіне XIX стагодзьдзя. Беларусь зьяўляецца галоўнай пераемніцай Вялікага Княства Літоўскага. Нашы землі складалі вялікую частку ВКЛ. Менавіта на нашых землях і паўстала вялікая дзяржава ВКЛ, аб’ядналая ў XV стагодзьдзі асобныя княствы-землі, у тым ліку Наваградзкае, Полацкае, Смаленскае, Турава-Пінскае і Гарадзенскае», — гаворыцца ў звароце.[56]

Цытаты[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

« Паводле старажытнага звычаю, вайсковая выправа ёсць абавязкам кожнага мужчыны, які можа несьці зброю. Дзеля такой мэты, дзеля выгнаньня ворагаў з нашай Літоўскай зямлі, ладзіцца паспалітае рушэньне, якое па-народнаму завецца «пагоня» (pogonia). »

—З прывілею вялікага князя літоўскага Ягайлы, 20.2.1387.


« Літва месьціцца на ўсход ад Польшчы. Мова народу — славянская. (Lituania et ipsa late patents regio Polonis ad orientem connexa est… Sermo gentis Sclavonicus est). »

Энэй Сыльвій Пікаляміні, 1440-я гг.


« Кажам заўжды «літоўскі, літвін» — але тое адно замест «беларускі, беларус», бо ў 1510 годзе ніхто яшчэ «Літву этнічную» і ня сьніў, яшчэ Рэй у 1562 г. літвіном менаваў беларуса, а ў Маскве і ў 17 стагодзьдзі «літоўскі» — тое самае што беларускі. »

—Аляксандар Брукнэр[57].


« …не обчым яким языком, але своим власным права списаные маем. »

Літоўскі Статут, 1588 г.


« Петель: Чэски і Руски когут. Валынски певень. Литовски петух. »

—Слоўнік Памвы Бярынды, 1627 г.


« Аб размнажэнні веры хрысьціянскай у Літве праз Ягайла года Гасподняга 1387 ... Сам іх кароль вучыў веры і малітве Панскай,cам ім даводзіў марнасьць іх паганскай модлы. Tewe musu, kuris esi dangius сам ім тлумачыў.. »

—Мацей Стрыйкоўскі "Аб пачатках і вывадах слаўнага народа літоўскага" 1578[58].


« У афіцыйных дакумэнтах 16-18 стагодзьдзяў, апроч «Літвы», для ўсяе тэрыторыі Беларусі другога найменьня наагул не існавала, і ўвесь народ называлі Літвою. У нашай жа гістарычнай літаратуры да цяперашнага часу ігнаруюць гэтае найменьне народу, якое ён насіў больш чым 500 гадоў. »

Я. Юхо, гісторык права, доктар навук[44].

Далейшае чытво[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Глядзіце таксама[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Крыніцы і заўвагі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ Чаквін І.У. Да пытання аб этнічнай самасвядомасці беларусаў у часы Скарыны. // Спадчына Скарыны. Зборнік матэрыялаў першых скарынаўскіх чытанняў (1986). Мн., 1989.
  2. ^ а б Чаквін І. У. Гістарычная этнаніміка Палесся // Весці Акадэміі навук Беларускай ССР. — Серыя грамадскіх навук. 1985. № 4. С. 79—80.
  3. ^ Monumenta reformationis Polonicae et Lithuaniae: Zbiór pomników reformacji kościoła polskiego i litewskiego. Wilno, 1925. s. 20-27.
  4. ^ Адкуль паходзіць найменьне «літва»? // 150 пытанняў і адказаў з гісторыі Беларусі / Уклад. Іван Саверчанка, Зьміцер Санько. — Вільня: Наша Будучыня, 2002.— 238 с. ISBN 9986-9229-6-1.
  5. ^ Regesta Lithuaniae ab origine usque ad Magni Ducatus cum Regno Poloniae unionem. t. I. Varsaviae, 1930. №13.
  6. ^ Тихомиров М.Н. Малоизвестные летописные памятники. // Исторический архив. т. VІІ, 1951. с. 209.
  7. ^ А. Краўцэвіч. Стварэнне Вялікага княства Літоўскага. Беласток, 2008. с. 95-101.
  8. ^ А. Краўцэвіч. Стварэнне Вялікага княства Літоўскага. Беласток, 2008. с. 95, 123.
  9. ^ Урбан П. Старажытныя ліцьвіны: Мова, паходжаньне, этнічная прыналежнасьць. — Мн.: Тэхналогія, 2001. с. 60.
  10. ^ Mindovve, Dei gracia rex Litwinorum». — Крыніцы: Liv-, Esth-, und Curlandisches Urkundenbuch nebst Regesten / Hrsg. von F.G von Bunge. [Abt. 1 ] Reval, Riga. Bd. I. 1853. sp. 462, nr. 363; А. Жлутка. Міндаў, кароль Летовіі. — Мн., 2001. С. 43.
  11. ^ Prussische Urkundenbuch. T. 1. H. 2. Konigsberg, 1909. № 4.
  12. ^ Петр из Дусбурга. Хроника земли Прусской. — М.: Ладомир, 1997.
  13. ^ Петр из Дусбурга. Хроника земли Прусской. — М.: Ладомир, 1997. Гл. 260.
  14. ^ D. Baronas. Trys Vilniaus kankiniai: gyvenimas ir istorija. Vilnius, 2000. s. 252, 268, 278, 286.
  15. ^ Зь ліста Літоўскага мітрапаліта Кіпрыяна з 23 чэрвеня 1378 году: “Патриарха литвином назвали, царя тако же”. — Крыніца: Памятники древнерусского канонического права, I. Русская историческая библиотека, VI, СПб., 1880. Стлб. 185).
  16. ^ Патриаршая или Никоновская летопись // ПСРЛ, т. 35. М., 1980. с. 139.
  17. ^ ПСРЛ. Т. 32. — М.: Наука, 1975. с. 78.
  18. ^ Codex epistolaris Vitoldi, p. 103.
  19. ^ J. Fijałek. Uchrześcijanienie Litwy przez Polskę // Polska i Litwa w dziejowym stosunku. Wł. Abracham, J. Fijałek, J. Rozwadowski et al. — Kraków etc.: Gebethner i Wolff, 1914. s. 152—158.
  20. ^ Гудавичус Э. История Литвы с древнейших времён до 1569 г. Т. 1. — Москва: Baltrus, 2005.
  21. ^ Алег Латышонак. Студэнты зь Вялікага Княства Літоўскага перад рэктарскім судам Кракаўскага ўнівэрсытэту ў 1469—1536 гг. // ARCHE, № 6 (57) — 2007.
  22. ^ Трещенок Я. И. История Беларуси. Т. 1. — Могилев: МГУ им. А. А. Кулешова. 2004. С. 114.
  23. ^ а б в Насевіч В. Л. Літвіны // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. С. 206—208
  24. ^ Literatura słowiańska wykładana w Kolegium francuzkiem przez Adama Mickiewicza Adam Mickiewicz, Feliks Wrotnowski Nakł. Księgarni Jana Konstantego Żupańskiego, 1865, - s. 171, 178 [1]
  25. ^ Дунін-Марцінкевіч В. Збор твораў. — Мн., 1958. С. 362.
  26. ^ Станіслаў Лясковіч. Да пытаньня нацыянальнага самавызначэньня Ігната Дамейкі // «Лідскі летапісец» №19
  27. ^ Кастусь Лашкевіч. Як TUTэйшыя зьмянялі сьвет. Ліцьвінскі элін — герой Грэцыі // TUT.BY, 2 красавіка 2009
  28. ^ И. П. Сахаров. Сказания русского народа, издание 1836 года.
  29. ^ а б в С. Дубавец, Г. Сагановіч. Старажытная Літва і сучасная Летува // З гісторыяй на «ВЫ». Выпуск 2. Менск, 1994.
  30. ^ Я. Станкевіч. Язык і языкаведа. — Вільня: Інстытут беларусістыкі, 2007. С. 854.
  31. ^ Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі. У 5 т. / Рэд. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш.Т. 3: К — Н. Карчма — Найгрыш. — Мн.: БелЭн, 1986. С. 287.
  32. ^ А. Латышонак. Нацыянальнасць — Беларус. — Вільня: Інстытут беларусістыкі, 2009. С. 86.
  33. ^ а б Урбан П. Старажытныя ліцьвіны: Мова, паходжаньне, этнічная прыналежнасьць. — Мн.: Тэхналогія, 2001. с. 40
  34. ^ «Lituania et ipsa late patents regio Polonis ad orlentem connexa est… Sermo gentis Sclavonicus est». — Крыніца: Pii II Pontificis Maximi Historia Rerum ubique Gestarum cum Locorum descriptione. Parrhisiis, 1509, pp.109v-110.
  35. ^ «Post Poloniam Lituania est spaciola quoque tellus verum paludibos sylvisque plurimum obducta… Lingua utuntur Sclavonica». — Крыніца: Jo. Coclei Norici Decastichon. In librum. Norinburgae, 1511, pp.Kv-K II — Inkunabel. Gymnasial Bibliothek zu Koeln, GB XI 490b, Panzer VII, 451, 86.
  36. ^ «Lithunia est Poloniae ad ortum connexa noningentorum millium passuum circuitu magna sui parte palustris plurimumque nemorosa… Sermo gentis, ut Polonis, Sclavonicus, hie enim sermo, quern latissime patet, ac plurimis quidem gentibus communis est…». — Крыніца: Omnium Gentium Mores, Leges et Ritus. Ex mulris clarissimis rerum scriptoribus a Joanne Boemo Aubano Teutonico nuper collecti et novissime recogniti. Antverpiae, 1538, pp.80v-81
  37. ^ Herberstein. Rerum Moscoviticarum. Unveraenderter Nachdruck. Minerva GMBH. Frankfurt a. M., 1964, p.2, s. 109—114; Сигизмунд Герберштейн. Записки о Московии. — М.: МГУ. 1988
  38. ^ «Questi Moscoviti parlano la lingua Schiavona, et scrivono nella stessa, siccome i Dalmatini, Bohemi, Polacchi et Lithuani…» — Крыніца: Historica Russiae Monumenta, ex antiquis exterarum gentium archivis et bibliothecis depromta ab A.J.Turgenevio, t.I. Petropoli, 1841, Nr.135, p.149.
  39. ^ my szlachta starają, rymskaja, kotoryi predki naszy z tymi herby swoimi zaszli do tych państw y ich wzywali
  40. ^ Урбан П. Старажытныя ліцьвіны: Мова, паходжаньне, этнічная прыналежнасьць. — Мн.: Тэхналогія, 2001. с. 21-22.
  41. ^ Mieli własny język, częściowo pochodzący z łaciny, a trochę podobny do litewskiego, i prawie tych samych bogów, obrządki, uroczystości. Prusów, Litwinów i Żmudzinów cechowała współnota tych samych obyczajów, języka i pochodzenia. I chociaż ludy te różnią się w wymowie słów, podobnie jak Polacy, Czesi i Rusini jednakże w wielu są podobni Jana Długosza «Roczniki czyli kroniki sławnego królestwa Polskiego» Księga pierwsza, księga druga do 1038, — Warszawa 2009, s. 286.
  42. ^ Litifani … ante omnia serpentem, quem Gyvotem lingua sua dicunt Callimachus Buonacorsi P. Vita et mores Sbignei Cardinalis // Pomniki dziejowe Polski. Warszawa, 1961. T. 6. P. 245
  43. ^ Litewskiey mowy świadomismy wszyscy a iako powiedzaią żeby się zgadzała z Łacińską niezda mi się iako w tych słowiech obaczysz «Superatus hodie astus demonis, cum ipse sit cum suis demonibus ambiciosus» «Isgaleta Jauesti Kitristas velino / Kuri saua sutrine Lampse velina». Kronika wszystkyego swyata, wyd. 1564 s. 438 [2]
  44. ^ а б в Язэп Юхо. Пра назву «Беларусь» // Полымя №1, 1968. С. 175—182.
  45. ^ «Litterae Nuntiorum Apostolicorum historiam Ucrainae illustrantes». Еd. А.G.Welykyj, vol.I, Romae, 1959, no.49, pp.69-70.
  46. ^ «Воссоединение Украины с Россией. Документы и материалы». Изд-во АН СССР. Т. ІІІ. №195. — Москва, 1954. С. 402.
  47. ^ Барбаро и Контарини о России. К истории итало-русских связей в ХV в. —Ленинград: Изд-во «Наука», 1971. С. 202, 226.
  48. ^ А. Латышонак. Нацыянальнасць — Беларус. — Вільня: Інстытут беларусістыкі, 2009. С. 210.
  49. ^ а б А. Латышонак. Нацыянальнасць — Беларус. — Вільня: Інстытут беларусістыкі, 2009. С. 212—213.
  50. ^ Воспоминание о древнем православии Западной Руси. — Репринт. изд. — Мн.: Белорусский экзархат Московской патриархии, 1990
  51. ^ «Литовцы выходят во вторник на могилы своих родителей… обедать и поминать их за упокой… После сего приветствуют родителей: „Святые родзицели, ходзице к нам хлеба-соли кушаць!“ — И садятся на могилах поминать их. По окончании поминок говорят: „Мои родзицели, выбачайте, не дзивицесь, чем хата богата, тем и рада“». — Крыніца: И. П. Сахаров. Сказанiя русскаго народа. Изд. 2-е. Т.2. - СПб, 1849, кн.7, с.82, стб.2.http://books.google.by/books?id=oboNAAAAIAAJ&printsec=frontcover&dq=%D0%A1%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2+%D0%98.%D0%9F.&hl=ru&sa=X&ei=F9owUvz5C4SltAaGiYHYCA&redir_esc=y#v=onepage&q=%D0%A1%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%20%D0%98.%D0%9F.&f=false
  52. ^ Акты, издаваемые Виленскою археографическою коммиссиею // Акты Упитского гродского суда. — Вильна, 1899.
  53. ^ И. В. Чаквин, П. В. Терешкович. Из истории становления национального самосознания белорусов (XIV — начало XX вв.). // Советская этнография. 1990. № 6.
  54. ^ Прокопчук Артур Андреевич. Беларусь литовская
  55. ^ 1. Национальный состав населения на www.perepis2002.ru
  56. ^ Марат Гаравы. Створаны грамадзкі аргкамітэт сьвяткаваньня 1000-годзьдзя назвы Літва пад старшынствам прафэсара Анатоля Грыцкевіча // БелаПАН, 22 студзеня 2009 г. Праверана 14 кастрычніка 2014 г.
  57. ^ «Rusko-Polski rekopis roku 1510» // Slavia: casopis pro slovanskou filologii.
  58. ^ "O rozmnożeniu wiary chrześciańskiej przez Jagieła roku Pańskiego 1387 ..Sam ich król uczył wiary i Modlitwy Pańskiej, sam im rozwodził próżność ich modły pogańskiej. Tewe musu, kuris esi dangius, sam tłumaczył" Maciej Stryjkowski, O początkach, wywodach, dzielnościach, sprawach rycerskich i domowych sławnego narodu litewskiego, żemojdzkiego i ruskiego…, oprac. Julia Radziszewska, PIW, Warszawa 1978, s. 312

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Commons-logo.svg  Ліцьвінысховішча мультымэдыйных матэрыялаў