Магдэбурскае права
Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі.
Магдэбурскае права (па-нямецку: Magdeburger Recht), а таксама Майдэборскае права — адна з найбольш вядомых сыстэмаў мескага (гарадзкога) права. Магдэбурскае права склалася ў XIII ст. у нямецкім месьце Магдэбург як фэадальнае мескае права, паводле якога эканамічная дзейнасьць, маёмасныя правы, грамадзка-палітычнае жыцьцё і станавы стан месьцічаў рэгуляваліся ўласнай сыстэмай юрыдычных нормаў, што адпавядала ролі местаў як цэнтраў вытворчасьці і грашова-таварнага абмену.
Магдэбурскае права склалася з розных крыніцаў: прывілеяў, выдадзеных архіяпіскапам Віхманам мескаму патрыцыяту (1188), Саксонскага зярцала, пастановаў суда шэфэнаў Магдэбурга і іншых. Яно тлумачыла розныя віды праваадносінаў: дзейнасьць мескай улады, суда, яго кампэтэнцыю і парадак судаводзтва, пытаньні зямельнай уласнасьці «ў межах места», парушэньні ўладаньня, захопу нерухомасьці, усталёўвала пакараньні за розныя віды злачынстваў.
Жыхары местаў, якія атрымалі Магдэбурскае права, вызваляліся ад фэадальных павіннасьцяў, ад суду і ўлады ваяводаў, старастаў і іншых дзяржаўных службоўцаў. У прыватнаўладальніцкіх местах Магдэбургскае права не вызваляла месьцічаў ад залежнасьці і ўлады фэадалаў, аднак залежнасьць ня мела рысаў прыгоньніцтва. На аснове Магдэбурскага права ў месьце ствараўся выбарны орган самакіраваньня — магістрат. З уводзінамі Магдэбурскага права скасоўвалася дзеяньне мясцовага права, аднак дазвалялася ўжываньне мясцовых звычаяў, калі нормы, неабходныя для рашэньня спрэчкі, не былі прадугледжаныя Магдэбурскім правам.
Магдэбургскае права не распаўсюджвалася на габрэйскае насельніцтва, якое не лічылася часткай спрадвечнага насельніцтва усходнеэўрапейскіх местаў. Выключэньне склала толькі вялікалітоўскае места Трокі, дзе габрэі ў 1444 атрымалі Магдэбурскае права ў якасьці самастойнай групы месьцічаў.
Магдэбурскае права было перанятае многімі местамі Усходняй Нямеччыны, Усходняй Прусіі, Сылезіі, Чэхіі, Вугоршчыны, Польшчы.
[рэдагаваць] Магдэбурскае права ў Беларусі
3 XIV ст. Магдэбурскае права было пашыранае на месты Вялікага Княства Літоўскага. Згодна з прывілеем на магдэбурскае права ў месьце ствараліся органы самакіраваньня, незалежныя ад ваяводаў і старастаў. Мескае кіраваньне ўзначальваў войт, прызначаны вялікім князем. Разам зь ім дзейнічала меская рада, што складалася з 12-20 месьцічаў-радцаў. Дзейнасьць рады ў фінансавай сфэры кантралявалася выбарным органам з 12 месьцічаў — мужоў паспалітых, або прысяглых. Існаваў уласны судовы орган па крымінальных справах — лава, куды ўваходзілі лаўнікі пад старшынствам войта. Штодзённымі справамі займаліся бурмістры, якія па сканчэньні паўнамоцтваў рабілі справаздачу перад радай, а пазьней — на агульным сходзе месьцічаў. Бурмістарскі суд, куды ўваходзілі бурмістры з радцамі, разьвязваў цывільныя справы. Меская рада і лава разам складалі магістрат. У судовай практыцы магістратаў Беларусі разам з Магдэбургскім выкарыстоўваліся нормы агульнадзяржаўнага права — Статутаў ВКЛ, судовых статутаў сталіцы — Вільні і ўласнай юрыдычнай практыкі.
Атрыманьне местам магдэбурскага права вылучала яго зь мясцовай фэадальна-адміністрацыйнай сыстэмы, падпарадкоўваючы вялікаму князю. Статус ягоных жыхароў істотна падвышаўся: яны рабіліся вольнымі, набывалі права на зямельную ўласнасьць, вызваляліся амаль ад усіх фэадальных павіннасьцяў — нарыхтоўкі сена, выдзяленьня фурманак і інш., якія несьлі дагэтуль разам зь сялянамі воласьці, ад суда і ўлады дзяржаўных службовых асобаў. Дазвалялася будаваць у месьце ратушу, мець крамы, мануфактуры, загадваць вагамі і мерамі, будаваць млыны, лазьні і г.д. Прадугледжваліся і пэўныя гандлёвыя льготы. Так, мяшчане Вільні, Полацку і некаторых іншых местаў з магдэбурскім правам вызваляліся ад мыта на тэрыторыі ўсяго Вялікага Княства Літоўскага. Месты з магдэбургскім правам — Менск, Полацак, Магілеў адрозна ад звычайных местаў мелі права двойчы на рок праводзіць міжнародныя кірмашы, прычым госьці-купцы з усяе Эўропы мусілі прадаваць тавар толькі гкртам, ад чаго места мела значную выгаду.
Магдэбургскае права мелі каля 60 местаў і мястэчак Беларусі. У ліку першых Магдэбургскае права ў ВКЛ атрымалі Вільня (1387), Бярэсьце (1390), Гародня (1391 няпоўнае, 1496 поўнае), Слуцак (1441), Высокае (1494), Полацак (1498), Менск (1499), Браслаў (1500), Наваградак (1511) і інш.
Граматы на Магдэбургскае права дзяржаўным местам выдавалі вялікія князі Вялікага Княства Літоўскага, прыватнаўладальніцкім местам — уладальнікі местаў або па іх хадайніцтве вялікія князі. Гаспадар і ўрад Вялікага Княства ўсяляк заахвочвалі месты да самакіравання, бо былі непасрэдна зацікаўленыя ва ўмацаваньні іх эканамічнага становішча: чым багацейшае было места, тым больш падаткаў яно ўносіла ў дзяржаўны скарб. Апрача таго, жыхары местаў з магдэбургіяй наўзамен дараваных палітычных і грамадзянскіх свабодаў ускладалі на сябе дадатковыя абавязкі, у прыватнасьці рамонт і аднаўленьне за свой кошт абарончых ўмацаваньняў.
На Беларусі Магдэбурскае права было скасаванае паводле ўказаў Кацярыны II у Магілёўскай губэрні ў лістападзе 1775, у Менскай — у траўні 1795, у заходняй Беларусі — у сьнежні 1795.
[рэдагаваць] Заўвагі
[рэдагаваць] Літаратура
- Саверчанка І., Санько Зьм. 150 пытанняў і адказаў з гісторыі Беларусі. Вільня, 2002 ISBN 9986-9229-6-1
- Малеч. Магдэбурскае права. // Гістарычная брама №6(10) 1998be:Магдэбургскае права
de:Magdeburger Recht en:Magdeburg rights eo:Magdeburga juro es:Derecho de Magdeburgo fi:Magdeburgin kaupunginoikeudet fr:Droit de Magdebourg he:זכויות מגדבורג it:Diritti di Magdeburgo ja:マクデブルク法 lt:Magdeburgo teisė no:Magdeburg-rettighetene pl:Prawo magdeburskie ru:Магдебургское право sv:Magdeburgrätten uk:Магдебурзьке право
