Менск

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да: навігацыі, пошуку
Менск
трансьліт. Minsk, Miensk
Траецкае прадмесьце
Траецкае прадмесьце
Coat of arms of Minsk.svg Flag of Minsk, Belarus.svg
Герб Менску Сьцяг Менску
Гімн Менску: «Песьня пра Менск»
Першыя згадкі: 1067
Магдэбурскае права: 14 сакавіка 1499
Былыя назвы: Менеск, Меньск, Мінск-Літоўскі
Краіна: Беларусь
Старшыня гарвыканкаму: Андрэй Шорац
Плошча: 348,846223 км² [1]
Вышыня: 220 м н. у. м.
Унутраны падзел: 9 раёнаў
Насельніцтва (2014)
колькасьць: 1 921 861 чал.[2]
шчыльнасьць: 5509,19 чал./км²
Часавы пас: UTC+3
Тэлефонны код: +375 17
Паштовы індэкс: 220000
СААТА: 5000000000
Нумарны знак: 7
Геаграфічныя каардынаты: 53°54′8″ пн. ш. 27°33′41″ у. д. / 53.90222° пн. ш. 27.56139° у. д. / 53.90222; 27.56139Каардынаты: 53°54′8″ пн. ш. 27°33′41″ у. д. / 53.90222° пн. ш. 27.56139° у. д. / 53.90222; 27.56139
Менск на мапе Беларусі
Менск
Менск
Менск
Commons-logo.svg Галерэя здымкаў у Вікісховішчы
Менскі гарвыканкам(рас.)(анг.)

Менск — сталіца і найбуйнейшае места Беларусі, на рацэ Сьвіслач пры ўтоку ў яе рэчкі Няміга. Адміністрацыйны цэнтар Менскай вобласьці і Менскага раёну, аднак не ўваходзіць у іх склад. Геаграфічныя каардынаты (нулявы кілямэтар): 53° 54' 8" пн. ш., 27° 33' 41" у. д. Плошча 348,85 км²[3]. Насельніцтва 1 921 861[2] чалавек (2014). Знаходзіцца за 70 км на паўночны захад ад геаграфічнага цэнтру Беларусі. Вузел чыгунак на Берасьце, Вільню, Гомель, Маскву, аўтамабільных дарог на Воршу, Віцебск, Лагойск, Маладэчна, Ашмяны, Берасьце, Слуцак, Гомель, Магілёў і іншыя.

Менск — даўняе магдэбурскае места і цэнтар гістарычнага рэгіёну. Належыць да ліку старадаўніх местаў Усходняй Эўропы[4]. У наш час палітычны, эканамічны, сацыяльны, культурны і навуковы цэнтар Беларусі.

Назва[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Паходжаньне[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Большасьць сучасных дасьледнікаў абгрунтавана лічаць, што тапонім «Менск» утварыўся ад назвы невялікай рэчкі Менкі (Мень, Мена), на якой першапачаткова быў заснаваны горад[5][6]. Беларускі гісторык М. Кузьняцоў зрабіў выснову, што гідронім паходзіць ад слова «мень», якое азначае ня што іншае як рыбу мянтуз ці іншыя гладкія і сьлізістыя рыбы[7].

Некаторыя аўтары схільныя лічыць, што назву Менску даў гандаль, абмен, «мена»[8]. Гэта не пераканаўчая аргумэнтацыя з тае прычыны, што гандаль ня мог разьвівацца гэтак хутка і ў такіх маштабах, каб зрабіцца падставай для найменьня замку, збудаванага ў 1063, і назва фартэцыі гэтак шырока распаўсюдзілася, што летапісец узгадвае яе ўжо пад 1067 рокам[7]. Апроч гэтага, адмыслоўцы сьцьвярджаюць, што аддзеяслоўныя назоўнікі з асновай «мяняць» у тапаніміцы наогул не сустракаюцца[9].

Таксама існуе народнае паданьне, паводле якога заснавальнікам места быў вядзьмар-асілак Мянеск, што збудаваў на месцы цяперашняга Менску свой млын, на якім малоў муку з каменьня[10]. Імаверна, што аснову імя Мянеска належыць зьвязваць зь інд.-эўрапейскім этымонам *men — «мяць, расьціраць», што адпавядае асноўным функцыям Мянеска ў паданьні[11]. Наяўнасьць у мянескавым млыне сямі колаў, разьмешчаных паміж правым і левым берагам Сьвіслачы, знаходзяць выразныя паралелі ў беларускім фальклёрным матэрыяле[12].

Варыянты[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У Іпацьеўскім летапісе места згадваецца пад 1067 годам пад назвамі Мѣньск, Мѣнескь. У пазьнейшым Радзівілаўскім летапісе назвы Меньск і Менеск напісаныя бязь яць, праз «е». З кан. XV ст. зьяўляецца назва Менск бязь мяккага знака. Аднак яшчэ ў XVIXVII стагодзьдзях працягвала шырока выкарыстоўвацца форма «Менеск».

У перапісцы менскага ваяводы Фёдара Арсеньева з маскоўскім царом Аляксеем Міхайлавічам (1656) на адной старонцы граматы словы «Менеск», «Менск», «Менскага» сустракаюцца 18 разоў і ніводнага разу «Мінск». У двух адпісках таго ж ваяводы назвы тыпу «Менеск», «Менск», «Менского пов(ету)» сустракаюцца 12 разоў і толькі аднойчы напісана «Мінской пов.» У адпісцы ваяводы Якаўлева (1657) датычна сойміка менскай шляхты таксама выкарыстоўваюцца толькі форма «Менск». Адсюль вынікае, што беларуская шляхта карысталася толькі дадзенай назвай[13]. У Баркулабаўскім летапісы места згадваецца 6 разоў, зь якіх 5 — у форме «Менск» і адзін «Мінск».

Увогуле, першую фіксацыю назвы Мінск (Mynsko) дасьледнікі адзначаюць у лацінамоўнай канцылярскай кнізе пад 1502 рокам. Пазьней у польскамоўных дакумэнтах XVІ—XVІІ стагодзьдзяў усё часьцей ужываецца транскрыпцыя Minsk. Прафэсар катэдры беларускай філялёгіі Варшаўскага ўнівэрсытэту А. Абрэмска-Яблоньска пераканаўча паказала, што назва «Мінск» зьявілася пад уплывам польскага Мінска Мазавецкага на грунце польскай адміністрацыйнай і моўнай экспансіі[13].

Цалкам форма «Мінск» (Міньск) замяняе «Менск» у афіцыйных дакумэнтах толькі ў XVIII ст. разам з выцісканьнем старабеларускай мовы зь дзяржаўнага ўжытку. З гэтых жа польскіх дакумэнтаў і мапаў па падзелах Рэчы Паспалітай яе мэханічна перанесьлі ў расейскія дакумэнты і мапы[14][15].

У канцы XVІІІ ст. напісаньне «Мінск» трывала замацавалася ў афіцыйных расейскамоўных дакумэнтах, у той жа час форма «Менск» засталася ў народнай гаворцы (гэты факт засьведчылі беларускі этнограф Павал Шпілеўскі і Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага і іншых славянскіх краёў[16], выдадзены ў 1885).

З 1916 року ў асяродзьдзі прагрэсіўнай беларускай інтэлігенцыі замацавалася назва Менск-Беларускі. Яна захоўвалася ў часы нямецкай і польскай акупацыяў, выкарыстоўвалася ў дакумэнтах эміграцыйных беларускіх урадаў[14] .

Форма «Менск» зрабілася нормай за часамі БССР. Яна ўжывалася ўва ўсіх афіцыйных дакумэнтах, а таксама на дзяржаўным радыё[17] да 29 ліпеня 1939 году, пакуль пастановаю 2-й сэсіі Вярхоўнага Савету БССР места не перайменавалі ў «Мінск»[15]. Гэтае перайменаваньне было выкліканае ўзмацьненьнем рэпрэсіяў супраць беларускіх нацыянальных кадраў[14] і зьявілася замацаваньнем русыфікацыі ў рэспубліцы на ўзроўні назваў местаў[18].

5 верасьня 1991 Менскі гарадзкі Савет народных дэпутатаў накіраваў Вярхоўнаму Савету просьбу пра вяртаньне месту гістарычнай назвы «Менск», але гэтай просьбе было адмоўлена[19][20]. За вяртаньне назвы «Менск» прагаласавалі 142 дэпутаты пры неабходных 173[17].

Гісторыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Асноўны артыкул: Гісторыя Менску

Дакладная дата заснаваньня Менску невядомая. Існуе традыцыя лічыць першую летапісную згадку ў 1067 годзе днём заснаваньня гораду. Паводле меркаваньняў гісторыкаў Менск быў закладзены значна раней, імаверна, нават у пачатку XI стагодзьдзя[17].

  • 1859: увод у эксплюатацыю першай на Беларусі тэлеграфнай лініі Менск — Бабруйск.
  • 18631870: у зьвязку з нацыянальна-вызвольным паўстаньнем царскія ўлады ўвялі ў месьце ваеннае становішча.
  • 1866: па задушэньні паўстаньня расейскія ўлады перайменавалі большасьць цэнтральных вуліцаў Менску (агулам 17 найменьняў[35]), што зьявілася шараговым захадам у барацьбе царызму з нацыянальна-вызваленчым рухам.
  • 1871: празь Менск прайшла чыгунка Варшава — Масква.
  • 1873: у Менску зьявіўся вадаправод[36].
  • 1890: у Менску наладзілі тэлефонную сувязь, а з 1896 пачала дзейнічаць першая на Беларусі тэлефонная станцыя агульнага карыстаньня.
  • 10 траўня 1892: адбылося ўрачыстае адкрыцьцё менскай конкі — першага мескага грамадзкага транспарту.
  • 1895: у Менску адкрылася меская мэтэастанцыя.

Геаграфія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Геаграфічнае становішча[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Менск знаходзіцца на паўднёва-ўсходніх схілах Менскага ўзвышша. Сярэдняя вышыня над узроўнем мора 220 м. Найбольш прыпаднятая частка Менску месьціцца на дзялянцы паміж вуліцамі Ціміразева і Харкаўскай (у ваколіцах Ракаўскай шашы). Яе абсалютная вышыня 280,4 м. Найніжэйшая адзнака (181,4 м) знаходзіцца на паўднёвым усходзе места ў абалоне Сьвіслачы ў раёне Чыжоўкі.

Клімат[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Nuvola apps kweather.svg Кліматычныя зьвесткі для Менску Weather-rain-thunderstorm.svg
Паказьнік Сту Лют Сак Кра Тра Чэр Ліп Жні Вер Кас Ліс Сьн Год
Абсалютны максымум t, °C 10,3 13,6 18,9 26,0 30,9 32,5 33,9 35,6 30,3 24,7 16,0 10,3 35,6
Сярэдні максымум t, °C 2,7 −1,4 3,3 11,5 18,3 21,5 22,4 22,2 15,9 9,6 2,6 −1 10,1
Сярэдняя t, °C −5,4 −4,4 −0,5 6,6 12,8 16,3 17,4 16,9 11,3 6,0 0,3 −3,4 6,1
Сярэдні мінімум t, °C −7,9 −7,2 −3,8 2,2 7,5 11,5 12,8 12,1 7,5 3,0 −1,8 −5,7 2,5
Абсалютны мінімум t, °C −39,1 −35,1 −30,5 −18,4 −5 0 3,8 1,7 −4,7 −12,9 −20,4 −30,6 −39,1
Норма ападкаў, мм 42 34 43 44 55 89 96 59 65 50 48 53 678
Вільготнасьць, % 85 83 78 70 65 71 73 73 79 82 87 88 78
Крыніца: Клімат Менску(рас.) Праверана 4 сакавіка 2011 г.

Клімат умерана-кантынэнтальны са значным уплывам атлянтычнага марскога паветра (з частымі цыклёнамі). Сярэднярочная тэмпэратура паветра 5,4 °C. Значныя ваганьні сярэдняй тэмпэратуры па сэзонах: ад −7,3 °C у трэцяй дэкадзе студзеня да +18 °C у другой-трэцяй дэкадах ліпеня[49]. У апошнія час азначылася выразная тэндэнцыя да падвышэньня тэмпэратуры ў зімовы пэрыяд.

У сярэднім за рок выпадае 646 мм ападкаў, зь якіх 1/3 прыпадае на халодны і 2/3 на цёплы пэрыяд.

Водная сыстэма[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Каля места праходзіць водападзел басэйнаў Балтыйскага і Чорнага мораў. Празь Менск цячэ рака Сьвіслач (прыток р. Бярэзіна), у якую ў межах места ўпадаюць яшчэ шэсьць невялікіх рэчак. Усе яны належаць да Чарнаморскага вадазбору. Ёсьць вадасховішчы: Дразды, Крыніца, Чыжоўскае, Камсамольскае ды інш.; Вялейска-Менская і Сьляпянская водныя сыстэмы.

Экалёгія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Рэспубліканскі цэнтар радыяцыйнага кантролю і маніторынгу навакольнага асяродзьдзя кантралюе сярэднясутачныя канцэнтрацыі цьвёрдых часьціцаў РМ-10, дыяксыду азоту, узровень фармальдэгіду, дыяксыду вугляроду, дозы гама-выпраменьваньня[50]

Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел сучаснага тыпу Менску быў арганізаваны ў 1938 годзе ў зьвязку са значным павелічэньнем ягонага насельніцтва (218 тыс. чалавек). Пастановай ЦВК БССР ад 17 сакавіка 1938 году ўтвараліся Сталінскі (з 2 лістапада 1961 году — Заводзкі), Варашылаўскі (з 2 лістапада — Савецкі) і Кагановіцкі (з 20 ліпеня 1957 году — Кастрычніцкі) раёны. Сучасны горад падзяляецца на 9 адміністрацыйных раёнаў:

Адміністрацыйны падзел Менску
  1.      Цэнтральны раён

  2.      Савецкі раён

  3.      Першамайскі раён

  4.      Партызанскі раён

  5.      Заводзкі раён

  6.      Ленінскі раён

  7.      Кастрычніцкі раён

  8.      Маскоўскі раён

  9.      Фрунзэнскі раён


Мікрараёны[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Населеныя пункты, што ўвайшлі ў склад Менску: Азярышча (1973), Бараноўшчына (1978), Будзілава (1959), Веснінка (1974), Весялоўка (1974), Вялікае Сьціклева (1959), Вялікая Сьлепня (1966), Глінішча (1986), Грэбелька (1967), Дворышча (1959—1967), Дражня (1959), Дразды (1978), Зацішша (2 вёскі, 1959—1965), Зялёны Луг (1976), Калонія (1959), Карзюкі (1972), Козырава (1934), Крупцы (1972), Курасоўшчына (1965), Лошыца-1 (1986), Лошыца-2 (1959), Малая Сьляпянка (1981), Малы Трасьцянец (1992), Маляўкі (1967), Маляўшчына (1969), Мірны, пасёлак (1972), Міхалова (1987), Мядзьвежына (1978), Навінкі (2004), Ольшава (1959), Пабалоцьце (1972), Пасёлак птушкафабрыкі імя Крупскай (1974), Піянерская (1972), Пятроўшчына (1978), Сакалянка (1959), Серабранка (1980), Сталовая (1959), Сьляпянка (1959), Траскаўшчына (1978), Труд, пасёлак (1959), Уручча (1978), Усход (1962), Чыжоўка (1967), Чырвоная Слабада (1967), Шчотаўка (1959), Шэпічы (1959), Юрэвічы (1959)

Насельніцтва[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • XVI стагодзьдзе: кан. XVI ст. — 4—5 тыс. чал.[22]
  • XVІI стагодзьдзе: 1667 — 2 тыс. чал. (па спусташэньня маскоўскімі войскам); у той жа час, у параўнаньні з даваеннымі зьвесткамі колькасьць насельніцтва Менскага павету скарацілася амаль на 62%[51].
  • XVІII стагодзьдзе: 1797 — 5794 чал., зь іх шляхты каля 12%, духоўнага стану 2,5%, разначынцаў і часовых жыхароў 4,5%[52]; 1800 — 6656 тыс. чал., у тым ліку 3182 габрэяў.[53]
  • ХIХ стагодзьдзе: 1811 — 11,2 тыс. чал.; 1825 — 15,6 тыс. чал.[54]; 1858 — 23 006 чал., у тым ліку паводле веры: 6951 каталікоў, 3526 праваслаўных, 11 971 юдэяў, 119 пратэстантаў, 439 магамэтанаў[55]; 1860 — 26 760 чал.[55]; 1880 — 48 тыс. чал.; 1887 — 70 тыс. чал.; 1 студзеня 1896 — 83 880 чал. (42 668 муж. і 41 212 жан.), у тым ліку паводле веры: праваслаўных 20 882, каталікоў 16 875, пратэстантаў 862, старавераў 62, юдэяў 43 658, магамэтанаў 1417, іншых 124; паводле стану: шляхты 3162, духоўнага стану 523, ганаровых грамадзянаў і купцоў 1248, мяшчанаў 59 256, сялянаў 17 412, вайсковага стану 1870, замежных падданых 186, іншых 223[56]; 1897 — 90,9 тыс. чал.[57]
  • ХХ стагодзьдзе: 1907 — 105 203 чал., у тым ліку 33 238 праваслаўных, 14 958 каталікоў, 836 пратэстантаў, 97 старавераў, 54 554 юдэяў, 1420 магамэтанаў[58]; 1913 — 106,7 тыс. чал.[59] 1926 — 131,6 тыс. чал.; 17.1.1941 — 270,4 тыс. чал.[60]; 1.08.1950 — 273,6 тыс. чал.[61] 1959 — 509,5 тыс. чал.; 1970 — 916,6 тыс. чал.[61]; 1973 — 1037,5 тыс. чал.[62]; 1979 — 1261,9 тыс. чал.[63]; 1985 — 1457,0 тыс. чал.[64]; 1980 — 1308,6 тыс. чал.[61]; 1989 — 1607 тыс. чал.[65]; 1991 — 1633,6 тыс. чал.[66]; 1996 — 1700 тыс. чал.
  • ХХI стагодзьдзе: 2006 — 1741 тыс. чал.; 2009 — 1829 тыс. чал.; 2011 — 1864,1 тыс. чал.; 2014 — 1921,9 тыс. чал.[2]

У 1909 року паводле нацыянальнага складу насельніцтва Менску разьмяркоўвалася наступным чынам: габрэі — 43,3%, расейцы — 34,8%, палякі — 11,4%, беларусы — 8,2%, татары — 1,3%, немцы — 0,9%[67]. Згодна зь перапісам 1999 року ў Менску жыло 79,3% беларусаў, 15,7% расейцаў, 2,4% палякаў, 1% украінцаў, 0,6% габрэяў, 0,1% летувісаў, 0,1% татараў, 0,1% цыганаў і іншых. Паводле перапісу 2009 году: беларусы — 79,3%, расейцы — 10%, украінцы — 1,5%, іншыя — 9,2%[68].

Адукацыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Акадэмія навук

У Менску працуе 818 навучальных установаў: ад дашкольных да вышэйшых. Пад кіраваньнем камітэту па адукацыі Менгарвыканкаму знаходзіцца 760 адукацыйных установаў, у ліку якіх 405 — дашкольнай адукацыі, 27 установаў прафэсійна-тэхнічнай адукацыі, 24 — пазашкольнай адукацыі і выхаваньня. У сетцы ўстановаў агульнай сярэдняй адукацыі функцыянуе 251 установа, у тым ліку 2 ліцэі, 2 гімназіі-каледжа, 34 гімназіі, 10 пачатковых школаў, 4 школы-садкі, 184 агульнаадукацыйныя школы, 5 школаў-інтэрнатаў, 6 вячэрніх школаў. У 2010—2011 навучальным годзе працавалі 2 беларускамоўныя садкі і 135 дашкольных групаў зь беларускай мовай навучаньня[69].

Для навучаньня і выхаваньня дзяцей з асаблівасьцямі псыха-фізычнага разьвіцьця ўтвораная дыфэрэнцыяваная сетка ўстановаў і структураў спэцыяльнай адукацыі: 8 спэцыяльных школаў (школаў-інтэрнатаў), 9 Цэнтраў карэкцыйна-разьвівальнага навучаньня і рэабілітацыі, інтэграваныя і спэцыяльныя клясы ў 93-х сярэдніх школах; у 262 дашкольных установах спэцыяльныя групы, пункты карэкцыйна-пэдагагічнай дапамогі і інтэграваныя групы.

З мэтай арганізацыі вольнага часу навучэнцаў і студэнцкай моладзі функцыянуюць 13 раённых цэнтраў пазашкольнай працы, Менскі дзяржаўны палац дзяцей і моладзі, дзяржаўны турыстычна-экалягічны цэнтар, 7 спартовых дзіцяча-юнацкіх школаў алімпійскага рэзэрву, 9 дзіцяча-юнацкіх клюбаў фізычнай падрыхтоўкі.

У Менску функцыянуе 31 вышэйшая і 27 сярэдніх спэцыяльных навучальных установаў. Найбольш распаўсюджанай і запатрабаванай зьяўляецца дзённая форма навучаньня, паводле якой займаецца 2/3 студэнтаў.

У наш час нацыянальная вышэйшая школа рыхтуе адмыслоўцаў у 360 спэцыяльнасьцяў і ў больш за 1000 кірунках і спэцыялізацыях[70].

Адкрыцьцё новага будынка юрыдычнага факультэту Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту

Вышэйшыя навучальныя ўстановы (дзяржаўныя):

У Менску знаходзіцца Нацыянальная акадэмія навук Беларусі.

Мэдыцына[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Сыстэма дзяржаўнай аховы здароўя места Менску ў наш час складаецца з 12 стацыянарных лекавых установаў для дарослага насельніцтва, 4 дзіцячых клінічных лякарняў, 9 дыспансэраў, мескага радзільнага дому, 2 цэнтраў рэабілітацыі дзяцей, лякарні паліятыўнага лекаваньня «Хосьпіс», 33 мескіх паліклінік для дарослага насельніцтва, дзьвюх мэдычных амбуляторыяў, 18 дзіцячых паліклінік, кансультатыўна-дыягнастычнага цэнтру, цэнтру плястычнай хірургіі і касмэталёгіі. Стаматалягічная дапамога надаецца ў 11 мескіх стаматалягічных паліклініках, мескай дзіцячай стаматалягічнай паліклініцы, ААТ «9-я стаматалягічная паліклініка», УП «Мэдычная ініцыятыва». Акрамя таго, стаматалягічная дапамога надаецца ў 16 мескіх дарослых і 12 мескіх дзіцячых паліклініках. На прадпрыемствах і ва ўстановах места функцыянуюць 13 мэдычных і 161 фэльчарскіх пунктаў здароўя. У 64 амбуляторна-паліклінічных установах функцыянуюць дзённыя стацыянары на 1473 ложкі, у 14 мескіх паліклініках — хатнія стацыянары.

Хуткая і неадкладная дапамога ажыцьцяўляецца сіламі 146 брыгадаў мескай станцыі хуткай мэдычнай дапамогі[71].

Культура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Менск валодае вельмі багатай гістарычна-культурнай, духоўнай і інтэлектуальнай спадчынай. Архітэктурныя помнікі, музэі, тэатральна-канцэртная сфэра, разьвітая сетка культурна-асьветніцкіх установаў, плеяда таленавітых, высокапрафэсійных дзеячоў мастацтва складаюць велізарны культурна-творчы патэнцыял, невычэрпныя магчымасьці для разьвіцьця духоўнага жыцьця менчукоў.

Агулам у сыстэму культуры сталічнага ды дзяржаўнага падначаленьня ўваходзяць 12 тэатраў, 120 бібліятэк, 18 музэяў, 36 установаў клюбнага тыпу, 8 вышэйшых і сярэдніх спэцыяльных навучальных установаў, 27 дзіцячых школаў мастацтваў, больш за 10 канцэртных арганізацыяў і самастойных творчых калектываў[72].

Музэі: Беларускі дзяржаўны музэй гісторыі Вялікай Айчыннай Вайны, Дзяржаўны музэй гісторыі тэатральнай і музычнай культуры Рэспублікі Беларусь, Дзяржаўны літаратурны музэй Янкі Купалы, Дзяржаўны літаратурны музэй Якуба Коласа, Нацыянальны гістарычны музэй Рэспублікі Беларусь, Нацыянальны мастацкі музэй Рэспублікі Беларусь, Менскі літаратурны музэй Максіма Багдановіча, Менскі літаратурны музэй Петруся Броўкі, Менскі мэмарыяльны музэй Заіра Азгура, музэй гісторыі беларускай літаратуры, Менскі музэй сучаснага выяўленчага мастацтва, Менскі музэй гісторыі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі, Менскі музэй гісторыі мэдыцыны, Менскі музэй прыроды і экалёгіі Рэспублікі Беларусь, Музэй ваеннай гісторыі Рэспублікі Беларусь, Менскі музэй Ваньковічаў, Дом-музэй 1-га зьезду РСДРП.

Тэатар опэры і балету

Тэатры: Нацыянальны акадэмічны тэатар імя Янкі Купалы, Нацыянальны акадэмічны тэатар балету Рэспублікі Беларусь, Нацыянальны акадэмічны тэатар опэры Рэспублікі Беларусь, Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатар імя Максіма Горкага, Беларускі дзяржаўны музычны тэатар, Беларускі дзяржаўны тэатар лялек, Беларускі рэспубліканскі тэатар юнага гледача, Менскі малы тэатар, Новы драматычны тэатар, тэатар сатыры і гумару «Хрыстафор», Рэспубліканскі тэатар беларускай драматургіі, тэатар кінаактора, Моладзевы тэатар эстрады, Беларускі паэтычны тэатар аднаго актора «Зьніч», тэатар Беларускага войска.

Кінатэатры: «Аўрора», Аўтакінатэатар, «Беларусь», «Берасьце», Дом Кіно, «Дружба», «Камсамолец», «Кастрычнік», «Кіеў», «Масква», «Мір», «Перамога», «Піянэр», «Ракета», «Салют», «Цэнтральны», «Электрон»

Працуюць: Беларуская дзяржаўная філярмонія, Менскі цырк, кінастудыя «Беларусьфільм», Менскі заапарк. 11 дамоў культуры, 9 палацаў культуры, у тым ліку Палац Рэспублікі. 8 народных тэатраў.

Спорт[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Стадыён «Дынама»

Станам на 2007 у Менску было 3519 спартовых збудаваньняў, у тым ліку 18 буйных стадыёнаў, 664 спартовыя залі, 57 плавальных басэйнаў, 6 манэжаў, 5 спартовых будынкаў са штучным лёдам, 138 стралковых ціраў. У ліку найбуйнейшых: Менскі палац спорту, «Менск-Арэна», палац воднага спорту, футбольны манэж, Менскі лядовы палац спорту, палац тэнісу, стадыёны «Дынама», «Трактар», спартовы аздараўленчы комплекс «Алімпійскі» і інш.

Мэдыі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Тэлебачаньне[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

На тэрыторыі Менску даступнае этэрнае, кабэльнае і спадарожнікавае тэлебачаньне. Трансьлююцца рэспубліканскія і замежныя тэлеканалы, найбольш шырока зь якіх прадстаўленыя каналы Расейскай Фэдэрацыі. Шэраг спадарожнікаў даступныя для прыёму сыгналу на тэрыторыі гораду, сярод якіх Astra 1, Hot Bird, Sirius і іншыя.

Працуюць два мясцовыя тэлеканалы: СТВ і 8 канал.

Радыё[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Іншая інфармацыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Паводле вынікаў дасьледаваньня якасьці жыцьця ў 215 гарадох сьвету міжнароднай кампаніі Мэрсэр — Mercer’s 2008 Quality of Living survey[73][74], Менск займае найніжэйшае сярод дасьледаваных эўрапейскіх гарадоў месца — 183-е.

Забудова[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Асноўны артыкул: Забудова Менску
Плян места Менску, 1793

Першаасновай Менску быў дзядзінец XI ст., што месьціўся ў нізіне, у месцы ўпадзеньня рэчкі Няміга ў Сьвіслач. У першапачатковы пэрыяд на фармаваньне плянавальнай структуры места істотна ўплывала пераважная трасіроўка міжмескіх гандлёвых шляхоў з захаду і паўднёвага захаду (Горадня, Берасьце) на паўночны ўсход (Віцебск, Смаленск). Цэнтрам Менску зрабіўся замак і разьмешчаны паблізу гандлёвы пляц трыкутнай канфігурацыі (Нізкі Рынак). Уздоўж рэчкі Нямігі, па Няміскім пасадзе праз плошчу і далей, на левым беразе Сьвіслачы па Траецкай гары праходзіла галоўная, найбольш старажытная вуліца. Потым, у XVI ст., у выніку буйнамаштабнага местабудаўнічага мерапрыемства на суседнім узгорку быў створаны новы мескі цэнтар, рэгулярна сплянаваная ва ўласьцівых эпосе Адраджэньня традыцыях прастакутная плошча (Высокі Рынак). У XVIIXVIII стагодзьдзях умацаваньні места ўлучалі замак і паўкальцо земляных валоў і равоў з паўднёвага, найбольш слабага боку. У межах места канца XVIII ст., нягледзячы на клясыцыстычнае пераплянаваньне, захаваўся агульны характар гістарычнага плянаваньня і абрысы многіх вуліцаў. За яго межамі ў першай палове XIX ст. значная тэрыторыя атрымала новую прастакутную плянавальную сыстэму. У другой палове XIX — пачатку XX стагодзьдзяў на тэрыторыі места фэадальнай эпохі і, галоўным чынам, за яго межамі інтэнсіўна складвалася капітальная грамадзкая і жылая забудова, якая фармавала цэнтральную частку Менску, разнастайная па сваіх функцыянальных тыпах і мастацкіх асаблівасьцях. Акрамя таго, у зьвязку з тэрытарыяльным ростам места ў пэрыяд імклівага разьвіцьця капіталістычных адносінаў узьніклі таксама і пэрыфэрыйныя жылыя і прамысловыя раёны, у тым ліку прадмесьці з драўлянай сядзібнай забудовай. Яшчэ ў 19201930-я рокі цэнтар Менску ўяўляў сабой цэласнае і буйнамаштабнае гістарычна-местабудаўнічае ўтварэньне, якое сынтэзавала ў сабе культурную спадчыну розных эпохаў, хаця і тады зьнішчаліся каштоўныя грамадзкія будынкі[75].

Пляц Незалежнасьці. Зьлева направа: Дом ураду, Чырвоны касьцёл, дом, дзе жыў Рыгор Шырма, гатэль «Мінск», праспэкт Незалежнасьці, Паштамт, будынак Менгарвыканкаму, будынак кіраваньня мэтрапалітэнам, Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт.

У паваенныя дзесяцігодзьдзі архітэктурнай творчасьці на шкале каштоўнасьцяў культурная спадчына апынулася на апошнім месцы. Як і ў любым іншым месьце Беларусі, знос каштоўных будынкаў у многім абумовіўся адвольнымі, малаабгрунтаванымі адносінамі да агульнадзяржаўнага здабытку, адсутнасьцю ў гэтых выпадках прыватнай уласнасьці на мескую нерухомасьць. Зь вялікай колькасьці сакральных будынкаў, што існавалі ў XVIII — пачатку XX стагодзьдзяў, да нашага часу зьберагліся толькі адзінкі. Само сэрца места часоў Полацкага княства і станаўленьня Вялікага Княства Літоўскага было ператворанае ў транспартную разьвязку ў некалькіх узроўнях, як наземных, так і падземных, у зьвязку з чым адбылося грунтоўнае зьнішчэньне архітэктурнай спадчыны на паверхні зямлі і археалягічнай — у культурным пласьце[76].

Відавочна, мэтады далейшай рэканструкцыі гістарычнага раёну Менску, акрамя рэстаўрацыі і прыстасаваньня помнікаў пад розныя ўстановы, новага будаўніцтва і ўпарадкаваньня мусяць улічваць і неабходнасьць дакумэнтальнага, поўнага ўзнаўленьня страчаных аб’ектаў. Гэта датычыцца ня толькі такіх выдатных помнікаў, як ратуша і Сьвятадухаўская царква ў Высокім Месьце, але і шэраговых гістарычных будынкаў[76].

Цэнтральныя вуліцы і плошчы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Цяперашняя назва Гістарычная (першапачатковая) назва Былыя назвы
8 Сакавіка плошча Нізкі Рынак плошча
Веры Харужай вуліца (з 1960) Зялёнае Колца вуліца
Захарава вуліца Правіянцкая вуліца
Зыбіцкая вуліца Зыбіцкая вуліца Гандлёвая вуліца (18662010)
Герцэна вуліца Малая Бэрнардынская вуліца Маламанастырская вуліца (1866¹—1922)
Інтэрнацыянальная вуліца (з 1919) Валоцкая вуліца (частка)
Зборавая вуліца (частка)
Хрышчэнская вуліца (частка, з 1866)
Турэмная вуліца (частка, 18661882)
Праабражэнская вуліца (частка, 18831926)
Камсамольская вуліца Фэліцыянаўская вуліца Багадзельная вуліца (18661922)
Камуністычная вуліца Міхайлаўская вуліца 2-я Міхайлаўская вуліца
Чапскага вуліца (19191920)[77]
Мопраўская вуліца (19221946)
Калініна вуліца (19461961)
Карла Маркса вуліца Лошыцкая вуліца Базарная вуліца (18661881)
Падгорная вуліца (18811919)
Кастрычніцкая плошча Навамеская[78] плошча (частка) Цэнтральная плошча (?—1984)
Кірылы й Мятода вуліца Вялікая Бэрнардынская вуліца Манастырская вуліца (18661922)
Бакуніна вуліца (19221990)
Кісялёва вуліца (з 1983) Старажоўская вуліца
Куйбышава вуліца Плябанскія Млыны вуліца Плябанская вуліца (пачатак ХІХ ст. — 1866)
Шырокая вуліца (18661935)
Леніна вуліца Францішканская вуліца Губэрнатарская вуліца (18661922)
Ленінская вуліца (19221945)
Максіма Багдановіча вуліца Вялікая Барысаўская вуліца Аляксандраўская вуліца
Камунальная вуліца
Максіма Горкага вуліца
Парыскай Камуны плошча Траецкая Гара плошча Траецкі Рынак плошча (канец ХVI — пачатак ХІХ стагодзьдзяў)
Траецкая плошча (пачатак ХІХ ст. — 1919)
Пераможцаў праспэкт Школьная вуліца (частка)
Паркавая магістраль (частка)
Машэрава праспэкт (19802005)
Рэвалюцыйная вуліца Койданаўская вуліца
Свабоды плошча Высокі Рынак плошча Саборная плошча (18661917)
Волі пляц (19171933)
Старажоўская вуліца Старосьцінская Слабада вуліца (частка)
Радашкоўская вуліца (частка)
Траецкая вуліца (частка)
Стараслабадзкая вуліца (18661987)
Ульянаўская вуліца Ніжнеляхаўская вуліца (частка)
Ільлінская вуліца (частка)
2-я Ніжнеляхаўская вуліца (частка)
Вясёлая вуліца (частка)
Гарбарная вуліца (частка)
Фрунзэ вуліца (з 1925) Шпітальная вуліца
Харкаўская вуліца Ракаўскі тракт Урочышча Тучынка
Чырвонаармейская вуліца Кашарская вуліца Батальённая вуліца (18661882)
Скобелеўская вуліца (18821919)
Энгельса вуліца Дамініканская вуліца Петрапаўлаўская вуліца (18661922)
¹у 1866 годзе, пасьля задушэньня паўстаньня 1863—1864 гадоў, улады Расейскай імпэрыі надалі большасьці вуліцам Менску тыповыя расейскія назвы. Адбылося першае ў гісторыі места буйнамаштабнае перайменаваньне (агулам 17 вуліцаў і завулкаў[79]).

Эканоміка[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Менск — найбуйнейшы прамысловы цэнтар Беларусі. Тут знаходзяцца такія буйныя зборачныя прадпрыемствы, як Менскі трактарны завод, што выпускае каля 8—10% ад сусьветнага рынку колавых трактароў, а таксама завод Амкадор — вытворца дарожна-будаўнічай і іншай спэцыялізаванай тэхнікі ды абсталяваньня. Менск — буйны вытворца дарожнай тэхнікі, найвялікшыя прадпрыемствы ў гэтай галіне — Менскі аўтамабільны завод, што выпускае вялікагрузную аўтамабільную, аўтобусную, тралейбусную і прычапную тэхніку. Менскі завод колавых цягачоў VOLAT і вытворца дызэльных рухавікоў ММЗ. Напачатку 1990-х на базе рамонтнага трамвайна-тралейбуснага заводу было арганізаванае новае прадпрыемства — Белкамунмаш, якое цяпер зьяўляецца адным з найбуйнейшых у СНД вытворцаў электратранспарту.

Апроч буйных транспартных прадпрыемстваў, існуе шэраг высокатэхнічных прадпрыемстваў, як фабрыка высокадакладнай оптыкі «Цэйс-БелОМА» і лазэраў ЛЭМТ. Вытворца тэлевізійнай тэхнікі Гарызонт, побытавай тэхнікі Атлянт і вадка-крышталічных экранаў ды мікрасхемаў Інтэграл.

Транспартная сыстэма[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Схема лініяў менскага мэтрапалітэну
Асноўны артыкул: Транспартная сыстэма Менску

Менск зьяўляецца буйным транспартным цэнтрам. Пасажыраперавозкі забясьпечваюцца разьвітай сеткай грамадзкага транспарту. Таксама Менск зьяўляецца найбольшым транспартным вузлом Беларусі. Ён разьмешчаны на скрыжаваньні транспартных калідораў, якія злучаюць Расею з Польшчай і Ўкраіну ў Прыбалтыкай. На Менск прыпадае каля 30% чыгуначных пасажыраперавозак, 20% аўтамабільных грузаперавозак па ўвозе і 40% па вывазе.

Грамадзкі транспарт[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Апроч менскага мэтрапалітэну, сетка грамадзкага транспарту налічвае больш за 167 аўтобусных і больш за 64 тралейбусных маршрутаў, дзейнічае трамвай і сетка маршрутных таксі. З 2011 году ажыцьцяўляецца праект па стварэньні менскай гарадзкой электрычкі — сеткі маршрутаў чыгуначнага грамадзкага транспарту ў межах Менску і бліжэйшага прыгараду.

Станцыя мэтро «Уручча»

Грамадзкі транспарт Менску актыўна разьвіваецца. У пэрыяд 2004—2007 гадоў былі закупленыя 820 новых аўтобусаў, больш за 430 тралейбусаў, 53 трамваі. Уся наземная тэхніка зьяўляецца прадукцыяй беларускіх прадпрыемстваў: МАЗ (аўтобусы, тралейбусы), Нёман (прыгарадныя аўтобусы), Белкамунмаш (тралейбусы, трамваі).

Менскі мэтрапалітэн[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Асноўны артыкул: Менскі мэтрапалітэн

Мэтрапалітэн у Менску быў адкрыты ў 1984 годзе і налічваў 8 станцыяў: ад «Інстытуту Культуры» да «Маскоўскай». У 1995 годзе дзейнічалі дзьве лініі, агульная колькасьць станцыяў на якіх складала 15. Цяпер дзьве лініі налічваюць 29 станцыяў і іх агульная працягласьць складае 38,3 км. Пачалося будаўніцтва трэцяй лініі, якія зьвяжа цэнтар гораду з паўднёвымі і паўночнымі раёнамі.

Вагоны мэтрапалітэну ў Беларусі не вырабляюцца і імпартуюцца з Расеі.

Аэрапорты[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Горад абслугоўваюць два аэрапорты[80] — «Мінск-1», разьмешчаны недалёка ад цэнтру гораду, і «Нацыянальны аэрапорт Мінск», які знаходзіцца за 40 км ад Менску, але адміністрацыйна належыць да яго. У аэрапорты выконваюць рэгулярныя рэйсы 18 авіякампаніяў.

Турыстычная інфармацыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Гатэль «Эўропа»

Менск — пэрспэктыўны цэнтар турызму міжнароднага значэньня. У месьце створаныя турыстычныя зоны Верхні горад, Лошыцкі сядзібна-паркавы комплекс, турыстычныя маршруты «Музэі Менску», «Менск тэатральны», «Менск археалягічны», «Помнікі забудовы места XVIII — пач. XX стст.», «Менск — сталіца Рэспублікі Беларусь», «Горад на Менцы» і іншыя.

У Менску налічваецца 5 ахоўных зонаў: Траецкае прадмесьце, Ракаўскае прадмесьце, Высокае Места, Новае Места, у межах якіх ахоўваюцца аб’екты даваеннае пабудовы. Каля былога Менскага замчышча сфармавалася ахоўная зона гістарычна-культурнае спадчыны.

Выдатныя мясьціны[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Страчаная спадчына[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Грэка-каталіцкая царква Сьвятога Духа (адбудавана ў 2011 годзе)

Галерэя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Міжнародныя адносіны[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У Менску разьмяшчаюцца практычна ўсе прадстаўніцтвы краінаў, зь якімі Беларусь мае дыпляматычныя стасункі. Тут знаходзяцца больш за 40 замежных амбасадаў, 2 Генэральныя кансуляты, 9 ганаровых кансулятаў, прадстаўніцтвы міжнародных арганізацыяў (ААН, АБСЭ, МВФ, ЮНІСЭФ і іншыя). Апроч Менску, дыпляматычныя ўстановы іншых краінаў у Беларусі разьмяшчаюцца толькі ў Берасьці (консульскі пункт Манголіі, Генэральныя кансуляты Рэспублікі Польшча, Расейскай Фэдэрацыі і Ўкраіны), Горадні (Генэральныя кансуляты Летувіскай Рэспублікі і Рэспублікі Польшча) і ў Віцебску (кансулят Латвійскай Рэспублікі).

Гарады-сябры[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Станам на 2014 год Менск мае 17 пародненых гарадоў[86]:

  1. Сьцяг Вялікабрытаніі Нотынггэм, Вялікабрытанія (1957)
  2. Сьцяг Японіі Сэндай, Японія (1973)
  3. Сьцяг Індыі Бангалор, Індыя (1973)
  4. Сьцяг Францыі Ліён, Францыя (1976)
  5. Сьцяг Кітаю Чанчунь, Кітай (1992)
  6. Сьцяг Польшчы Лодзь, Польшча (1992)
  7. Сьцяг Нямеччыны Бон, Нямеччына (1993)
  8. Сьцяг Нідэрляндаў Эйндговэн, Нідэрлянды (1994)
  9. Сьцяг Таджыкістану Душанбэ, Таджыкістан (1998)
  10. Сьцяг Малдовы Кішынёў, Малдова (2000)
  11. Сьцяг Кубы Гавана, Куба (2005)
  12. Сьцяг Ірану Тэгеран, Іран (2006)
  13. Сьцяг Злучаных Арабскіх Эміратаў Абу Дабі, Аб’яднаныя Арабскія Эміраты (2007)
  14. Сьцяг Турэччыны Анкара, Турэччына (2007)
  15. Сьцяг Кыргыстану Бішкек, Кыргыстан (2008)
  16. Сьцяг Віетнаму Хашымін, Віетнам (2008)
  17. Сьцяг Расеі Новасыбірск, Расея (2012)[87]
  18. Сьцяг Расеі Бранск, Расея (2014)[88]

Вядомыя асобы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Асноўны артыкул: Вядомыя асобы Менску

Выбітныя ўраджэнцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • Ларыса Александроўская (19041980) — беларуская опэрная сьпявачка (сапрана), народная артыстка СССР
  • Максім Багдановіч (18911917) — беларускі паэт, публіцыст, літаратурны крытык
  • Радзім Гарэцкі (нар. 1928) — беларускі навуковец-геоляг, грамадзкі дзяяч; акадэмік НАН Беларусі
  • Ежы Гедройц (19062000) — публіцыст, палітык, заснавальнік і рэдактар парыскага грамадзка-палітычнага часопісу «Kultura» на польскай мове
  • Анатоль Грыцкевіч (нар. 1929) — беларускі гісторык; чалец-карэспандэнт Міжнароднай акадэміі навук Эўразіі, доктар гістарычных навук, прафэсар
  • Фларыян Ждановіч (18841937/1938) — адзін з заснавальнікаў беларускага прафэсійнага тэатру, актор, рэжысэр і грамадзкі дзяяч
  • Генадзь Карпенка (19491999) — беларускі навуковец і палітык
  • Стэфанія Станюта (19052000) — беларуская акторка, артыстка Нацыянальнага акадэмічнага тэатру імя Янкі Купалы; народная артыстка Беларусі, народная артыстка СССР, ляўрэат Дзяржаўнай прэміі Беларусі
  • Станіслаў Шушкевіч (нар. 1934) — беларускі навуковец і палітык, чалец-карэспандэнт Нацыянальнай акадэміі навук, першы кіраўнік незалежнай Беларусі, адзін з трох удзельнікаў падпісаньня Белавескага пагадненьня
  • Віталь Шчэрба (нар. 1972) — беларускі гімнаст, шасьціразовы алімпійскі чэмпіён, заслужаны майстар спорту СССР, заслужаны майстар спорту Беларусі
  • Валянтына Чапко (19252004) — беларускі гісторык, доктар гістарычных навук, слынны дасьледнік гісторыі беларускіх гарадоў

Ганаровыя грамадзяне[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Глядзіце таксама[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Portal-puzzle.svg У Вікіпэдыі ёсьць партал

Крыніцы і заўвагі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ Адзіны рэестар адміністрацыйна-тэрытарыяльных і тэрытарыяльных адзінак Рэспублікі Беларусь (дадзеная лічба, пачынаючы з 26.03.2012 г., зьяўляецца актуальнай)
  2. ^ а б в [http://belstat.gov.by/homep/ru/indicators/regions_current_data/vol_1/11.pdf ДЕМОГРАФИЧЕСКАЯ СИТУАЦИЯ](рас.). Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі БеларусьПраверана 16 сакавіка 2014 г.
  3. ^ Указ Президента Республики Беларусь от 26 марта 2012 г. № 141 «Об изменении границ г. Минска и Минского района»
  4. ^ Чирский Н. А. Чирский Е. Н. Минск: Путеводитель. Мн.: Университетское, 2002. C. 8.
  5. ^ Жучкевич В. А. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Мн., 1974. С. 232—234.
  6. ^ Гісторыя Мінска. 1-е выданне. — Мінск: БелЭн, 2006. С. 14.
  7. ^ а б М. В. Кузняцоў. Таямніца далёкіх вякоў // Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Мінска. У 4 кн. Кн. 1-я. — Мн.: БЕЛТА, 2001. С. 34.
  8. ^ Горад на Нямізе // Караткевіч У. Збор твораў: У 8 т. Т. 8. Кн. 1. П’есы. Нарыс. — Мн.: Маст. літ., 1990. — С. 385—570.
  9. ^ Гісторыя Мінска. 1-е выданне. — Мінск: БелЭн, 2006. С. 15.
  10. ^ Павал Шпілеўскі. Падарожжа па Палессі і беларускаму краю // Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Мінска. У 4 кн. Кн. 1-я. — Мн.: БЕЛТА, 2001. С. 31—32.
  11. ^ Зайкоўскі Э., Прохараў А., Санько С. Менеск // Беларуская міфалогія: Энцыклап. слоўн. / С.Санько, Т. Валодзіна, У. Васілевіч і інш. — Мн.: Беларусь, 2004. С. 315.
  12. ^ Уладзімер Лобач. Паданьне пра заснаваньне Менска: сымболіка сюжэта й тыпалягічныя паралелі ў беларускім фальклёры // «Kryŭja», 7 кастрычніка 2008.
  13. ^ а б Крамко І. І. Штыхаў Г. В. Калі Менск стаў Мінскам // Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Мінска. У 4 кн. Кн. 1-я. — Мн.: БЕЛТА, 2001. С. 34—35.
  14. ^ а б в Шыбека З. В., Шыбека С. Ф. Мінск: Старонкі жыцця дарэв. горада / Пер. з рускай мовы М. Віжа; Прадмова С. М. Станюты. — Мн.: Полымя, 1994. С. 10.
  15. ^ а б Крамко І. І. Штыхаў Г. В. Калі Менск стаў Мінскам // Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Мінска. У 4 кн. Кн. 1-я. — Мн.: БЕЛТА, 2001. С. 36.
  16. ^ Mińsk // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich(пол.). Tom VI: Malczyce — Netreba. — Warszawa, 1885. S. 453.
  17. ^ а б в г Кастусь Лашкевіч, 5 афіцыёзных міфаў пра Мінск // TUT.BY, 11 верасьня 2009 г.
  18. ^ У. Ляхоўскі. Дык няўжо ж нам ніколі ня склеіць, ня сшыць // «Беларуская рэдакцыя Польскага Радыё», 30 ліпеня 2008.
  19. ^ Рашэнне Мінскага гарадскога Савета народных дэпутатаў ад 5 верасня 1991 г. № 167 «Аб гербе г. Мінска і аб вяртаньні гораду яго гістарычнай назвы Менск»
  20. ^ 69 гадоў таму Менск стаў Мінскам // «Наша Ніва», 29 ліпеня 2008.
  21. ^ Привилей месту Менскому, на право майдеборское и иные вольности. 14.03.1499 г. // АЗР Т. 1: 1340—1506. — Спб., 1846. № 165. С. 187—189.
  22. ^ а б Расціслаў Баравы. Менск // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. С. 287.
  23. ^ У. М. Дзянісаў. Сімвалы горада і Менскага ваяводства: Ратуша // Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Мінска. У 4 кн. Кн. 1-я. — Мн.: БЕЛТА, 2001. С. 213.
  24. ^ Уладзімір Дзянісаў. Менская ратуша // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. С. 289.
  25. ^ А. К. Цітоў. Сімвалы горада і Менскага ваяводства: Пячаткі і герб // Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Мінска. У 4 кн. Кн. 1-я. — Мн.: БЕЛТА, 2001. С. 215.
  26. ^ Уладзімір Дзянісаў. Менскі кляштар дамініканцаў // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. С. 294.
  27. ^ Расціслаў Баравы. Менскі Петрапаўлаўскі манастыр // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. С. 296.
  28. ^ Ганна Соўсь. 3 ліпеня 1655 году расейскае войска захапіла Менск // «Радыё Свабода», 3 ліпеня 2008.
  29. ^ Расціслаў Баравы. Менск // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. С. 288.
  30. ^ Гісторыя Мінска. 1-е выданне. — Мінск: БелЭн, 2006. С. 168.
  31. ^ Хроніка важнейшых падзей // Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Мінска. У 4 кн. Кн. 1-я. — Мн.: БЕЛТА, 2001. С. 564.
  32. ^ Гісторыя Мінска. 1-е выданне. — Мінск: БелЭн, 2006. С. 187.
  33. ^ В. М. Ярмалінская. Дзе нарадзілася «Ідылія» // Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Мінска. У 4 кн. Кн. 1-я. — Мн.: БЕЛТА, 2001. С. 421.
  34. ^ Пазняк З. Рэха даўняга часу: Кн. для вучняў. — Мн.: Нар. асвета, 1985. С. 91.
  35. ^ Гісторыя Мінска. 1-е выданне. — Мінск: БелЭн, 2006. С. 220.
  36. ^ Шыбека З. В., Шыбека С. Ф. Мінск: Старонкі жыцця дарэв. горада / Пер. з рускай мовы М. Віжа; Прадмова С. М. Станюты. — Мн.: Полымя, 1994. С. 124.
  37. ^ Шыбека З. В., Шыбека С. Ф. Мінск: Старонкі жыцця дарэв. горада / Пер. з рускай мовы М. Віжа; Прадмова С. М. Станюты. — Мн.: Полымя, 1994. С. 128.
  38. ^ Dariusz Tarasiuk. Między nadzieją a niepokojem. Działalność społeczno-kulturalna i polityczna Polaków na wschodniej Białorusi w latach 1905—1918. — Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 2007. ISBN 978-83-227-2629-7. — S. 114—115.
  39. ^ Dariusz Tarasiuk. Między nadzieją a niepokojem. Działalność społeczno-kulturalna i polityczna Polaków na wschodniej Białorusi w latach 1905—1918. — Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 2007. ISBN 978-83-227-2629-7. — S. 123.
  40. ^ а б Dariusz Tarasiuk. Między nadzieją a niepokojem. Działalność społeczno-kulturalna i polityczna Polaków na wschodniej Białorusi w latach 1905—1918. — Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 2007. ISBN 978-83-227-2629-7. — S. 144—146.
  41. ^ А. М. Сідарэвіч. Беларуская Народная Рэспубліка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 1: А — Беліца / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: М. В. Біч і інш.; Прадм. М. Ткачова; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1993. С. 386.
  42. ^ А. Трусаў. Вялікае Княства Смаленскае // «Наша Слова» № 34 (822), 5 верасня 2007.
  43. ^ Dz. Urz. ZCZW z 1919 r. Nr 19, poz. 174.
  44. ^ Гісторыя Беларусі (у кантэксце сусветных цывілізацый). Вучэбн. дапаможнік / В. І. Галубовіч, З. В. Шыбека, Д. М. Чаркасаў і інш.; Пад рэд. В. І. Галубовіча і Ю. М. Бохана. — Мн.: Экаперспектыва, 2005. С. 401.
  45. ^ Zdzisław J. Winnicki. Szkice kojdanowskie. — Wrocław: Wydawnictwo GAJT, 2005. ISBN 83-88178-26-1. — S. 77—78.
  46. ^ Norman Davies. Powstanie '44. — Kraków: Wydawnictwo Znak, 2004. ISBN 83-240-0459-9. — S. 195.
  47. ^ Сяргей Шупа. Радыё Свабода год за годам: 1974 // «Радыё Свабода». 21 ліпеня 2009.
  48. ^ Указ Президиума Верховного Совета СССР от 26 июня 1974 года № 6163-VIII «О присвоении городу Минску почётного звания „Город-Герой“» // Ведомости Верховного Совета СССР, 1974 г., № 27, ст. 394.
  49. ^ Агульныя звесткі // Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Мінска. У 4 кн. Кн. 1-я. — Мн.: БЕЛТА, 2001. С. 18.
  50. ^ Анастасия Янушевская. Данные мониторинга свидетельствуют об ухудшении состояния атмосферного воздуха в Минске за последнюю неделю // «БелаПАН», 4 красавіка 2009.
  51. ^ Гісторыя Мінска. 1-е выданне. — Мінск: БелЭн, 2006. С. 105.
  52. ^ Я. М. Карпачоў. Мінск у канцы XVII—XVIII ст. // Гісторыя Мінска. — Мн., 1967 // Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Мінска. У 4 кн. Кн. 1-я. — Мн.: БЕЛТА, 2001. С. 258.
  53. ^ Гісторыя Мінска. 1-е выданне. — Мінск: БелЭн, 2006. С. 233.
  54. ^ Гісторыя Мінска. 1-е выданне. — Мінск: БелЭн, 2006. С. 232.
  55. ^ а б Алена Філатава. Мінск // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 5: М — Пуд / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1999. С. 154.
  56. ^ Минск // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). СПб, 1890—1907.
  57. ^ Уладзімір Філякоў. Мінск // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 5: М — Пуд / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1999. С. 154.
  58. ^ Mińsk // Napoleon Rouba. Przewodnik po Litwe i Białejrusi. — Wilno, 1909; — Gdańsk, 1995.
  59. ^ Уладзімір Філякоў. Мінск // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 5: М — Пуд / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1999. С. 155.
  60. ^ Леанід Лыч. Мінск // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 5: М — Пуд / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1999. С. 157.
  61. ^ а б в Валянціна Грыгор'ева. Алесь Скараход. Мінск // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 5: М — Пуд / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1999. С. 158.
  62. ^ Минск // Большая советская энциклопедия, 3-е изд.: в 30 т. / Гл. ред. А.М. Прохоров. — М.: Сов. энциклопедия, 1969—1978.
  63. ^ Менск(анг.). World GazetteerПраверана 4 сакавіка 2011 г.
  64. ^ Belarus. Historical demographical data of the urban centers(анг.). Populstat.infoПраверана 4 сакавіка 2011 г.
  65. ^ Валянціна Грыгор'ева. Алесь Скараход. Мінск // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 5: М — Пуд / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1999. С. 159.
  66. ^ Минск // Большой энциклопедический словарь / Гл. ред. В. П. Шишков. — М.: НИ «Большая Российская энциклопедия», 1998. — 640 с.: ил. ISBN 5-85270-262-5.
  67. ^ Гісторыя Мінска. 1-е выданне. — Мінск: БелЭн, 2006. С. 234.
  68. ^ Перапіс насельніцтва-2009(рас.). Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі БеларусьПраверана 4 сакавіка 2011 г.
  69. ^ Яўген Валошын. Сухараўскі сьпіс // Зьвязда : газэта. — 8 красавіка 2011. — № 65 (26929). — С. 9. — ISSN 1990-763x.
  70. ^ Навука і адукацыя Менску(рас.). МінгарвыканкамПраверана 4 сакавіка 2011 г.
  71. ^ Ахова здароўя Менску(рас.). МінгарвыканкамПраверана 4 сакавіка 2011 г.
  72. ^ Культура Менску(рас.). МінгарвыканкамПраверана 4 сакавіка 2011 г.
  73. ^ Quality of Living global city rankings — Mercer survey(анг.)
  74. ^ Менск — апошні ў Эўропе // «Радыё Свабода», 10 чэрвеня 2008.
  75. ^ Чантурыя Ю. Гарады і час: Мінск // Страчаная спадчына / Т. В. Габрусь, А. М. Кулагін, Ю. У. Чантурыя, М. А. Ткачоў: Уклад. Т. В. Габрусь. — Мн.: Беларусь, 2003. С. 292.
  76. ^ а б Чантурыя Ю. Гарады і час: Мінск // Страчаная спадчына / Т. В. Габрусь, А. М. Кулагін, Ю. У. Чантурыя, М. А. Ткачоў: Уклад. Т. В. Габрусь. — Мн.: Беларусь, 2003. С. 296.
  77. ^ Сацукевіч І. Гісторыя і сучаснасць урбананімікі Гродна і Мінска (параўнаўчы аналіз) // Гарады Беларусі ў кантэксце палітыкі, эканомікі, культуры: зборнік навук. артыкулаў / Гродз.дзярж. ун-т; рэдкалегія: І. П. Крэнь, І. В. Соркіна (адк. рэдактары) [і інш.]. — Гродна: ГрДУ, 2007.
  78. ^ Навамесцкая плошча // Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Мінска. У 4 кн. Кн. 2-я. — Мн.: БЕЛТА, 2002. С. 671—672.
  79. ^ Іван Сацукевіч. Тапанімія вуліц і плошчаў Менска ў ХІХ — пачатку ХХ стст. // «Беларускі калегіюм», 4 чэрвеня 2008.
  80. ^ Аэропорты Минска
  81. ^ Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Мінска. У 4 кн. Кн. 1-я. — Мн.: БЕЛТА, 2001. С. 553.
  82. ^ Траецкае прадмесьце(рас.). Менск стары і новыПраверана 4 сакавіка 2011 г.
  83. ^ Руслан Гарбачоў. 10 найстарэйшых будынкаў Мінска паводле Уладзімера Дзянісава // «Салідарнасць», 17 красавіка 2009.
  84. ^ Аляксей Ярмоленка. Мінская Фара // «Наша Вера», № 2 (44), 2008.
  85. ^ а б в г Дыпляматычныя прадстаўніцтвы ў Рэспубліцы Беларусь(рас.). Міністэрства замежных справаў Рэспублікі БеларусьПраверана 4 сакавіка 2011 г.
  86. ^ Месты-сябры Менску(рас.). МенгарвыканкамПраверана 4 сакавіка 2011 г.
  87. ^ Минск и Новосибирск стали городами-побратимами(рас.)
  88. ^ Минск и Брянск подписали соглашение о сотрудничестве(рас.)

Літаратура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Commons-logo.svg  Менсксховішча мультымэдыйных матэрыялаў