Менск

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі.

Гэты артыкул зьяўляецца выбраным. Мы ўпэўненыя, што ён — адзін зь лепшых у беларускай Вікіпэдыі. Калі Вы напісалі ці пабачылі артыкул ня горшай якасьці, калі ласка, прапануйце яго ў выбраныя.

Гэтая назва мае некалькі сэнсаў. Калі вас цікавяць іншыя сэнсы, глядзіце таксама Менск (неадназначнасьць).

Менск
Меская ратуша
Герб Менску Сьцяг Менску Гімн Менску: «Песьня пра Менск»
Першыя згадкі:	1067
Магдэбурскае права:	14 сакавіка 1499
Былыя назвы:	Менеск, Меньск, Мінск-Літоўскі
Вобласьць:	Менская
Раён:	Менскі
Старшыня гарвыканкаму:	в. а. Мікалай Ладуцька[1]
Плошча:	305,47 км²
Вышыня:	220 м н. у. м.
Насельніцтва (2009) • колькасьць: • шчыльнасьць	1 841 800[2] 6 029 чал./км²
Часавы пас: • летні час	UTC+2 UTC+3
Тэлефонны код:	+375 17
Паштовы індэкс:	220000
Аўтамабільны код:	7
Геаграфічныя каардынаты:	53°54′08″ пн. ш. 27°33′41″ у. д. / 53.90222° пн. ш. 27.56139° у. д. / 53.90222; 27.56139 (G)Каардынаты: 53°54′08″ пн. ш. 27°33′41″ у. д. / 53.90222° пн. ш. 27.56139° у. д. / 53.90222; 27.56139 (G)
Менск на мапе Беларусі Менск
Галерэя здымкаў у Wikimedia Commons
Менскі гарвыканкам(рас.)(анг.)

Менск — сталіца Беларусі, адміністрацыйны цэнтар Менскай вобласьці і Менскага раёну (аднак не ўваходзіць у іх склад). Геаграфічныя каардынаты (нулявы кілямэтар): 53° 54' 8" пн. ш., 27° 33' 41" у. д. Плошча 305,47 км². Насельніцтва 1,842 млн чалавек (2009).

Знаходзіцца на рацэ Сьвіслач пры ўпадзеньні ў яе рэчкі Няміга, за 70 км на паўночны захад ад геаграфічнага цэнтру Беларусі. Вузел чыгунак на Берасьце, Вільню, Гомель, Маскву, аўтадарог на Воршу, Віцебск, Лагойск, Маладэчна, Ашмяны, Берасьце, Слуцак, Гомель, Магілёў і інш.

Зьяўляецца палітычным, эканамічным, сацыяльным, культурным і навуковым цэнтрам Беларусі. Належыць да ліку найстарэйшых местаў Эўропы.^[3]

[рэдагаваць] Назва

[рэдагаваць] Паходжаньне

У цяперашні час большасьць адмыслоўцаў па тапаніміцы абгрунтавана лічаць, што назва места пайшла ад невялікай рэчкі Менкі (Мень, Мена), на якой першапачаткова быў заснаваны Менск.^[4][5] Беларускі гісторык М. Кузьняцоў зрабіў выснову, што назва рэчкі паходзіць ад слова «мень», якое азначае ня што іншае як рыбу мянтуз ці іншыя гладкія і сьлізістыя рыбы.^[6]

Некаторыя аўтары схільныя лічыць, што назву гораду даў гандаль, абмен, «мена»^[7]. Гэта не пераканаўчая аргумэнтацыя з тае прычыны, што гандаль ня мог разьвівацца гэтак хутка і ў такіх маштабах, каб зрабіцца падставай для найменьня цьвердзі, якая была збудаваная ў 1063 і яе назва гэтак шырока распаўсюдзілася, што летапісец узгадвае яе ўжо пад 1067 рокам.^[6] Апроч гэтага, адмыслоўцы сьцьвярджаюць, што аддзеяслоўныя назоўнікі з асновай «мяняць» у тапаніміцы наогул не вядомыя.^[8]

Таксама існуе народнае паданьне, паводле якога заснавальнікам места быў вядзьмар-асілак Мянеск, што пабудаваў на месцы цяперашняга Менску свой млын, на якім малоў муку з каменьня.^[9]

[рэдагаваць] Варыянты

У Іпацьеўскім сьпісе места згадваецца пад 1067 рокам пад назвамі Мѣньск, Мѣнескь. У пазьнейшым Радзівілаўскім сьпісе назвы Меньск і Менеск напісаныя бязь яць, праз «е». З кан. XV ст. зьяўляецца назва Менск бязь мяккага знака. Аднак яшчэ ў XVІ—XVІІ стст. працягвала шырока выкарыстоўвацца форма «Менеск».

У перапісцы менскага ваяводы Фёдара Арсеньева з маскоўскім царом Аляксеем Міхайлавічам (1656) на адной старонцы граматы словы «Менеск», «Менск», «Менскага» сустракаюцца 18 разоў і ніводнага разу «Мінск». У двух адпісках таго ж ваяводы назвы тыпу «Менеск», «Менск», «Менского пов(ету)» сустракаюцца 12 разоў і толькі аднойчы напісана «Мінской пов.» У адпісцы ваяводы Якаўлева (1657) датычна сойміка менскай шляхты таксама выкарыстоўваюцца толькі форма «Менск». Адсюль вынікае, што беларуская шляхта карысталася выключна дадзенай назвай.

У Баркулабаўскай хроніцы места згадваецца 6 разоў, зь якіх 5 — у форме «Менск» і адзін «Мінск».

Увогуле, першая фіксацыя назвы Мінск (Mynsko) азначана дасьледнікамі ў лацінамоўнай канцылярскай кнізе пад 1502 рокам. Затым у польскамоўных дакумэнтах XVІ—XVІІ стст. усё часьцей ужываецца транскрыпцыя Minsk. Прафэсар катэдры беларускай філялёгіі Варшаўскага ўнівэрсытэту А. Абрэмска-Яблоньска пераканаўча паказала, што назва «Мінск» зьявілася пад уплывам польскага Мінска-Мазавецкага на грунце польскай адміністрацыйнай і моўнай экспансіі.^[10]

Цалкам форма «Мінск» (Міньск) замяняе «Менск» у афіцыйных дакумэнтах толькі ў XVІІІ ст. разам з выцісканьнем старабеларускай мовы зь дзяржаўнага ўжытку. З гэтых жа польскіх дакумэнтаў і мапаў пасьля падзелаў Рэчы Паспалітай яна была мэханічна перанесеная ў расейскія дакумэнты і мапы.^[11][12]

У канцы XVІІІ ст. напісаньне «Мінск» трывала замацавалася ў афіцыйных расейскамоўных дакумэнтах, у той жа час форма «Менск» засталася ў народнай гаворцы (гэты факт занатавалі беларускі этнограф Павал Шпілеўскі і Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага і іншых краёў славянскіх^[13], выдадзены ў 1885).

З 1916 року ў асяродзьдзі прагрэсіўнай беларускай інтэлігенцыі замацавалася назва Менск-Беларускі. Яна захоўвалася ў часы нямецкай і польскай акупацыяў, выкарыстоўвалася ў дакумэнтах эміграцыйных беларускіх урадаў.^[11]

Форма «Менск» зрабілася нормай за часамі БССР. Яна ўжывалася ўва ўсіх афіцыйных дакумэнтах, а таксама на дзяржаўным радыё^[14] да 29 ліпеня 1939 году, пакуль пастановаю 2-й сэсіі Вярхоўнага Савету БССР места не было перайменаванае ў Мінск.^[12] Гэтае перайменаваньне было выкліканае ўзмацьненьнем рэпрэсіяў супраць беларускіх нацыянальных кадраў^[11] і зьявілася замацаваньнем русыфікацыі ў рэспубліцы на ўзроўні назваў местаў.^[15]

5 верасьня 1991 Менскі гарадзкі Савет народных дэпутатаў накіраваў Вярхоўнаму Савету просьбу пра вяртаньне месту гістарычнай назвы «Менск», але гэтай просьбе было адмоўлена.^[16][17] За вяртаньне назвы «Менск» прагаласавалі 142 дэпутаты пры неабходных 173.^[14]

[рэдагаваць] Гісторыя

Асноўны артыкул: Гісторыя Менску

Дакладная дата заснаваньня Менску невядомая. Існуе традыцыя лічыць першую летапісную згадку ў 1067 годзе днём заснаваньня гораду. Паводле меркаваньняў гісторыкаў Менск быў закладзены значна раней, верагодна, нават у пачатку 11 стагодзьдзя.^[14]

Пячатка з выявай мескага герба (1591)

• 1067: упершыню згадваецца ў Аповесьці мінулых часоў^[18] у сувязі зь бітвай на Нямізе. Горад у складзе Полацкага княства.
• 1101: сталіца ўдзельнага Менскага княства, першы князь — Глеб Усяславіч.
• 1-я палова XІV ст.: дабраахвотна ўвайшоў у склад Вялікага Княства Літоўскага.
• 1390: у Менску, на Траецкай Гары, збудавалі першы каталіцкі касьцёл.
• 15 ліпеня 1410: Менская харугва брала ўдзел у Грунвальдзкай бітве.
• 1413: у Віленскім ваяводзтве.
• 1444: у каралеўскай грамаце названы ў ліку пятнаццаці найбольш разьвітых местаў дзяржавы.
• 2-я палова XV ст.: адміністрацыйны цэнтар Менскага павету Віленскага ваяводзтва.

Рэканструкцыя харугвы Менскага ваяводзтва

• 14 сакавіка 1499: атрымаў Магдэбурскае права.^[19]
• 1513: у Менскім замку адкрыўся першы шпіталь — прытулак пры Ўзьнясенскім манастыры для хворых і калек.
• 1564: у Менску ўзьнікла кальвінісцкая супольнасьць.
• 1565/1566: сталіца Менскага ваяводзтва, найбуйнейшага ў Вялікім Княстве Літоўскім.
• 16 ліпеня 1569: менчукі атрымалі дазвол збудаваць гасьціны двор — буйны гандлёвы комплекс. Той жа прывілей лічыцца пунктам адліку існаваньня ў Менску цэхаў, заснаваных на клясычных эўрапейскіх прынцыпах.
• 1582: у месьце зьявілася мураваная ратуша^[20], на вежы якой празь некаторы час усталявалі першы мескі гадзіньнік.^[21]

Валокі Полацкія на акварэлі Ю. Пешкі

• 1588—1755: праз рок, па чарзе з Наваградкам, у Менску праходзілі сэсіі Літоўскага трыбуналу.
• 12 студзеня 1591: кароль і вялікі князь Жыгімонт Ваза надаў месту герб «фикгуру внебовзятья панны Марыи».^[22]
• 1592: пры саборнай Менскай царкве адкрылася першая брацкая школа.
• 1620: наладжанае рэгулярнае паштовае злучэньне зь іншымі буйнымі местамі Рэчы Паспалітай Абодвух Народаў.
• 3 ліпеня 1655: расейскае войска захапіла Менск^[23], за чатыры рокі акупацыі места вельмі моцна пацярпела ад рабаваньняў і амаль спусьцела.^[24]

Высокае Места на акварэлі Ю. Пешкі

• 1667: частка першага на Беларусі міждзяржаўнага паштовага маршруту Вільня — Менск — Магілёў — Смаленск — Масква.
• 1713: рэзыдэнцыя езуітаў у Менску атрымала статус калегіюма — навучальнай установы, што давала адукацыю на ўзроўні гуманітарнага ўнівэрсытэту.^[25]
• 1749: побач зь менскім езуіцкім касьцёлам пабудавалі аптэку зь лябараторыяй (першая меская аптэка адкрылася яшчэ ў 1659).
• 1773: Менскі езуіцкі калегіюм ператвораны ў сьвецкую навучальную ўстанову — Менскую гімназію.
• 1783: складзены першы плян забудовы Менску.
• 1786: паводле пастановы магістрату былі ўсталяваныя нумары на ўсіх будынках Менску.
• 1791: у Менску адкрыўся ваенны шпіталь вялікалітоўскага войска.

Выгляд места з боку Раманаўскай Слабады, пач. ХІХ ст.

• канец XVIII ст.: у Менску пачалі выступаць прафэсійныя тэатральныя калектывы, а ў 1825 г. пад мескі тэатар адмыслова адрэстаўравалі будынак на Высокім Рынку.
• 1793: у выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай апынуўся ў складзе Расейскай імпэрыі, адміністрацыйны цэнтар Менскай губэрні.
• 14 траўня 1795: расейскія ўлады скасавалі Магдэбурскае права для Менску.
• 28 студзеня 1798: заснаваная Менская архідыяцэзія рымска-каталіцкай царквы, духоўная сэмінарыя (дзейнічала да 1869).^[26]
• 1799: у Менску адкрылася першая лякарня.
• 1803: менскае муніцыпальнае кіраўніцтва ўтварыла мескі аркестар, які выступаў з публічнымі канцэртамі ў мескім парку, а па сьвяточных днях — на галерэі ратушы.

Панарама Менску, XIX ст.

• 26 чэрвеня — 17 лістапада 1812: цэнтар дэпартамэнту адноўленага Напалеонам Вялікага Княства Літоўскага. Адміністрацыйная рада Менскага дэпартамэнту наладзіла выпуск першай мескай газэты «Тымчасовая газэта Менская» (па-польску: «Tymczasowa gazeta Mińska»).
• 1836: у Менску адкрылася першая публічная бібліятэка.
• 1837: Менск займеў уласную пажарную каманду.
• 1839: прадстаўнікі менскіх вуніятаў адмовіліся далучацца да Расейскай Праваслаўнай Царквы. Эўрапейскую вядомасьць пакутніцы за веру набыло імя менскай базылянскай манашкі Макрыны Мечыслаўскай, якой удалося застацца ў жывых і дабрацца да Папы Рымскага.^[27]
• 9 лютага 1852: нягледзячы на забарону расейскіх уладаў^[28] на сцэне Менскага мескага тэатру адбылася прэм'ера першай беларускамоўнай опэры «Ідылія» на музыку С. Манюшкі і К. Крыжаноўскага, лібрэта напісаў В. Дунін-Марцінкевіч.

Плошча Высокі Рынак на літаграфіі францускага мастака Б. Лаверня, 1840

• 1857: па загадзе расейскага цара Мікалая І у Менску зьнішчылі будынак мескай ратушы і прылеглы да яе сквэр зь векавых пірамідальных таполяў. Паводле ўспамінаў відавочцаў, ратушу зруйнавалі з тае прычыны, што «... яна сваім існаваньнем нагадвала жыхарам пра звычаі мінулага часу, пра Магдэбурскае права...».^[29]
• 1859: увод у эксплюатацыю першай на Беларусі тэлеграфнай лініі Менск — Бабруйск.
• 1863—1870: у сувязі з нацыянальна-вызваленчым паўстаньнем царскія ўлады ўвялі ў месьце ваеннае становішча.
• 1866: па задушэньні паўстаньня расейскія ўлады перайменавалі большасць цэнтральных вуліцаў Менску (агулам 17 найменьняў^[30]), што зьявілася шараговым захадам у барацьбе царызму з нацыянальна-вызваленчым рухам.
• 1871: празь Менск прайшла чыгунка Варшава — Масква.
• 1873: у Менску зьявіўся вадаправод.^[31]
• 1890: у Менску наладзілі тэлефонную сувязь, а з 1896 пачала дзейнічаць першая на Беларусі тэлефонная станцыя агульнага карыстаньня.

Менск з боку Барысаўскага шляху. Б. Лавернь, 1840

• 10 траўня 1892: адбылося ўрачыстае адкрыцьцё менскай конкі — першага мескага грамадзкага транспарту.
• 1895: у Менску адкрылася меская мэтэастанцыя.
• 12 студзеня 1895: у Менску пачала дзейнічаць электрастанцыя.^[32]
• 21 жніўня 1911: заснаваньне Менскай балотнай досьледнай станцыі — першай дзяржаўнай навуковай ўстановы на Беларусі.
• 25 сакавіка 1918: сталіца Беларускай Народнай Рэспублікі.
• 1 студзеня 1919: сталіца БССР.
• 1921: у Менску адкрыўся Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт і першая навуковая бібліятэка.
• 1925: у Менску і ў БССР увогуле пачаліся першыя радыёперадачы.

Менск у сяр. ХІХ ст., Н. Орда

• 1 студзеня 1929: Інстытут беларускай культуры, што месьціўся ў Менску з 1922 року, рэарганізаваны ў Беларускую акадэмію навук.^[33]
• 1933: пачаў дзейнічаць менскі аэрапорт.
• 1937—1941: ва ўрочышчы Курапаты, што непадалёк ад Менску, бальшавікі-сталіністы расстралялі па розных ацэнках ад 30 000 да 250 000^[34] (або значна больш^[35]) беларусаў і палякаў.
• 28 чэрвеня 1941 — 3 ліпеня 1944: знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй. Падчас Вялікай Айчыннай вайны горад быў практычна ўшчэнт разбураны агульнымі намаганьнямі нацыстаў і бальшавікоў.^[14]
• 1 студзеня 1956: у Менску пачаліся тэлевізійныя трансьляцыі.
• 26 чэрвеня 1974: атрымаў ганаровае званьне гораду-героя.
• 26 чэрвеня 1984: увод у эксплюатацыю Менскага мэтрапалітэну.
• 27 ліпеня 1990: сталіца незалежнай Беларусі.
• 5 верасьня 1991: Менскі гарадзкі Савет народных дэпутатаў зацьвердзіў гістарычны герб места.

п • а • р Гістарычныя раёны Менску
Цэнтар	Валокі Полацкія • Высокі Рынак • Замчышча • Земляны Вал • Нізкі Рынак • Новае Места • Цёмныя Крамы
Прадмесьці	Араны • Архірэйская Слабодка • Весялоўка • Грушаўка • Добрыя Мысьлі • Доўгі Брод • Залатая Горка • Козыраўскае • Кальварышкі • Кальварыя • Камароўка • Кашары • Крупцы • Лавы • Лошыца • Людамонт • Ляхаўка • Міхалянка • Мядзьведжына • Пляшчанка • Пярэспа • Пятніцкае • Пятроўшчына • Ракаўскае • Раманаўская Слабада • Сакалянка • Сенажаны • Серабранскія Млыны • Старажоўка • Старосьцінская Слабада • Стромкі Бераг • Татарская Слабада • Траецкае • Тры Карчмы • Тучынка • Уборкі • Цівалі

[рэдагаваць] Места на старых паштоўках (кан. XIX — пач. XX стст.)

Гатэль «Парыж» на Петрапаўлаўскай (былой Дамініканскай)	Паліцэйская вул. (былая Ягораўская)	Серпухаўская вул.	Саборная плошча (былы Высокі Рынак)
Паштовае аддзяленьне на Губэрнатарскай (былой Францішканскай)	Гатэль «Гарні» на Захараўскай	Падгорная вул. (былая Лошыцкая)	Грамадзкі сход на рагу Скобелеўскай (былой Кашарскай) і Падгорнай

[рэдагаваць] Места на фатаздымках часоў нямецкай акупацыі (1941—1944)

Пляц Волі	На Высокім Рынку	Харальная сынагога	Касьцёл дамініканаў
Чыгуначны вакзал	Халодная сынагога	На цяперашняй вул. Інтэрнацыянальнай	Пішчалаўскі замак

[рэдагаваць] Геаграфія

[рэдагаваць] Геаграфічнае становішча

Менск знаходзіцца на паўднёва-ўсходніх схілах Менскага ўзвышша. Сярэдняя вышыня над узроўнем мора 220 м. Найбольш прыпаднятая частка Менску месьціцца на дзялянцы паміж вуліцамі Ціміразева і Харкаўскай (у ваколіцах Ракаўскай шашы). Яе абсалютная вышыня 280,4 м. Найніжэйшая адзнака (181,4 м) знаходзіцца на паўднёвым усходзе места ў абалоне Сьвіслачы ў раёне Чыжоўкі.

[рэдагаваць] Клімат

Кліматычныя зьвесткі для Менску
Паказьнік	Сту	Лют	Сак	Кра	Тра	Чэр	Ліп	Жні	Вер	Кас	Ліс	Сьн	Год
Абсалютны максымум t, °C	10,3	13,6	18,9	26,0	30,9	32,5	33,9	34,6	30,3	24,7	16,0	10,3	34,6
Сярэдні максымум t, °C	2,7	−1,4	3,3	11,5	18,3	21,5	22,4	22,2	15,9	9,6	2,6	−1	10,1
Сярэдняя t, °C	−5,4	−4,4	−0,5	6,6	12,8	16,3	17,4	16,9	11,3	6,0	0,3	−3,4	6,1
Сярэдні мінімум t, °C	−7,9	−7,2	−3,8	2,2	7,5	11,5	12,8	12,1	7,5	3,0	−1,8	−5,7	2,5
Абсалютны мінімум t, °C	−39,1	−35,1	−30,5	−18,4	−5	0	3,8	1,7	−4,7	−12,9	−20,4	−30,6	−39,1
Норма ападкаў, мм	42	34	43	44	55	89	96	59	65	50	48	53	678
Вільготнасьць, %	85	83	78	70	65	71	73	73	79	82	87	88	78
Крыніца: Климат Минска // www.pogoda.ru.net

Клімат умерана-кантынэнтальны са значным уплывам атлянтычнага марскога паветра (з частымі цыклёнамі). Сярэднярочная тэмпэратура паветра 5,4 °C. Значныя ваганьні сярэдняй тэмпэратуры па сэзонах: ад −7,3 °C у трэцяй дэкадзе студзеня да +18 °C у другой-трэцяй дэкадах ліпеня.^[36] У апошнія час азначылася выразная тэндэнцыя да падвышэньня тэмпэратуры ў зімовы пэрыяд.

У сярэднім за рок выпадае 646 мм ападкаў, зь якіх 1/3 прыпадае на халодны і 2/3 на цёплы пэрыяд.

[рэдагаваць] Водная сыстэма

Каля места праходзіць водападзел басэйнаў Балтыйскага і Чорнага мораў. Празь Менск цячэ рака Сьвіслач (прыток р. Бярэзіна), у якую ў межах места ўпадаюць яшчэ шэсьць невялікіх рэчак. Усе яны належаць да Чарнаморскага вадазбору. Ёсьць вадасховішчы: Дразды, Крыніца, Чыжоўскае, Камсамольскае ды інш.; Вялейска-Менская і Сьляпянская водныя сыстэмы.

[рэдагаваць] Экалёгія

Рэспубліканскі цэнтар радыяцыйнага кантролю і маніторынгу навакольнага асяродзьдзя кантралюе сярэднясутачныя канцэнтрацыі цьвёрдых часьціцаў РМ-10, дыяксыду азоту, узровень фармальдэгіду, дыяксыду вугляроду, дозы гама-выпраменьваньня^[37]

[рэдагаваць] Адміністрацыйны падзел

Адміністрацыйны падзел гораду быў арганізаваны ў 1938 годзе ў сувязі са значным ростам яго насельніцтва (218 тыс. чалавек). Пастановай ЦВК БССР ад 17 сакавіка 1938 году былі ўтвораныя Сталінскі (з 2 лістапада 1961 году — Заводзкі), Варашылаўскі (з 2 лістапада — Савецкі) і Кагановіцкі (з 20 ліпеня 1957 года — Кастрычніцкі) раёны. Сучасны горад падзелены на 9 адміністрацыйных раёнаў:

Адміністрацыйны падзел Менску

[рэдагаваць] Мікрараёны

[рэдагаваць] Насельніцтва

• 1667 — 2 тыс. чал. (пасьля спусташэньня расейскім войскам). У той жа час, у параўнаньні з даваеннымі зьвесткамі колькасьць насельніцтва Менскага павету скарацілася амаль на 62%^[38].
• 1797 — 5794 чал., зь іх шляхты каля 12%, духоўнага стану 2,5%, разначынцаў і часовых жыхароў 4,5%.^[39]
• 1800 — 6656 тыс. чал., у тым ліку 3182 габрэяў.^[40]
• 1811 — 11,2 тыс. чал.
• 1825 — 15,6 тыс. чал.^[41]
• 1860 — 30 тыс. чал.
• 1880 — 48 тыс. чал.
• 1887 — 70 тыс. чал.
• 1 студзеня 1896 — 83880 чал. (42668 мужчынаў і 41212 жанчын). Праваслаўных 20882, каталікоў 16875, пратэстантаў 862, старавераў 62, юдаістаў 43658, магамэтанаў 1417, іншых веравызнаньняў 124. Шляхты 3162, духоўнага стану 523, ганаровых грамадзянаў і купцоў 1248, мяшчанаў 59256, сялянаў 17412, вайсковага стану 1870, замежных падданых 186, іншых станаў 223.^[42]
• 1907 — 105203 чал., у тым ліку 33238 праваслаўных, 14958 каталікоў, 836 пратэстантаў, 97 старавераў, 54554 юдаістаў, 1420 магамэтанаў.^[43]
• 1926 — 131,6 тыс. чал.
• 1939 — 237,5 тыс. чал.
• 1959 — 509,5 тыс. чал.
• 1970 — 917 тыс. чал.
• 1973 — 1037,5 тыс. чал.^[44]
• 1979 — 1261,9 тыс. чал.^[45]
• 1985 — 1457,0 тыс. чал.^[46]
• 1991 — 1633,6 тыс. чал.^[47]
• 1996 — 1700 тыс. чал.^[48]
• 2006 — 1741 тыс. чал.
• 2009 — 1829 тыс. чал.

У 1909 року паводле нацыянальнага складу насельніцтва Менску разьмяркоўвалася наступным чынам: габрэі — 43,3%, расейцы — 34,8%, палякі — 11,4%, беларусы — 8,2%, татары — 1,3%, немцы — 0,9%.^[49] Згодна зь перапісам 1999 року ў Менску жыло 79,3% беларусаў, 15,7% расейцаў, 2,4% палякаў, 1% украінцаў, 0,6% габрэяў, 0,1% летувісаў, 0,1% татараў, 0,1% цыганаў і інш.

[рэдагаваць] Адукацыя

Акадэмія навук

У Менску 818 навучальных установаў: ад дашкольных да вышэйшых. Пад кіраваньнем камітэту па адукацыі Мінгарвыканкаму знаходзіцца 760 адукацыйных установаў, у ліку якіх 405 — дашкольнай адукацыі, 27 установаў прафэсійна-тэхнічнай адукацыі, 24 — пазашкольнай адукацыі і выхаваньня. У сетцы ўстановаў агульнай сярэдняй адукацыі функцыянуе 251 установа, у тым ліку 2 ліцэі, 2 гімназіі-каледжа, 34 гімназіі, 10 пачатковых школаў, 4 школы-садкі, 184 агульнаадукацыйныя школы, 5 школаў-інтэрнатаў, 6 вячэрніх школаў.

Для навучаньня і выхаваньня дзяцей з асаблівасьцямі псыха-фізычнага разьвіцьця ўтвораная дыфэрэнцыяваная сетка ўстановаў і структураў спэцыяльнай адукацыі: 8 спэцыяльных школаў (школаў-інтэрнатаў), 9 Цэнтраў карэкцыйна-разьвівальнага навучаньня і рэабілітацыі, інтэграваныя і спэцыяльныя клясы ў 93-х сярэдніх школах; у 262 дашкольных установах спэцыяльныя групы, пункты карэкцыйна-пэдагагічнай дапамогі і інтэграваныя групы.

З мэтай арганізацыі вольнага часу навучэнцаў і студэнцкай моладзі функцыянуюць 13 раённых цэнтраў пазашкольнай працы, Менскі дзяржаўны палац дзяцей і моладзі, дзяржаўны турыстычна-экалягічны цэнтар, 7 спартовых дзіцяча-юнацкіх школаў алімпійскага рэзэрву, 9 дзіцяча-юнацкіх клюбаў фізычнай падрыхтоўкі.

У Менску функцыянуе 31 вышэйшая і 27 сярэдніх спэцыяльных навучальных установаў. Найбольш распаўсюджанай і запатрабаванай зьяўляецца дзённая форма навучаньня, па якой займаецца 2/3 студэнтаў.

У наш час нацыянальная вышэйшая школа рыхтуе адмыслоўцаў па 360 спэцыяльнасьцях і па больш за 1000 кірункаў і спэцыялізацыяў.^[50]

Адкрыцьцё новага будынка юрыдычнага факультэту Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту

Вышэйшыя навучальныя ўстановы (дзяржаўныя): Акадэмія кіраваньня пры Прэзыдэнце Рэспублікі Беларусь, Акадэмія Міністэрства ўнутраных справаў Рэспублікі Беларусь, Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў, Беларуская дзяржаўная акадэмія музыкі, Беларуская дзяржаўная сельскагаспадарчая акадэмія, Беларускі дзяржаўны аграрны тэхнічны ўнівэрсытэт, Беларускі дзяржаўны мэдыцынскі ўнівэрсытэт, Беларускі дзяржаўны пэдагагічны ўнівэрсытэт імя Максіма Танка, Беларускі дзяржаўны тэхналягічны ўнівэрсытэт, Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт, Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт інфарматыкі і радыёэлектронікі, Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт культуры і мастацтваў, Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт фізычнай культуры, Беларускі дзяржаўны эканамічны ўнівэрсытэт, Беларускі нацыянальны тэхнічны ўнівэрсытэт, Ваенная акадэмія Рэспублікі Беларусь, Вышэйшы дзяржаўны каледж сувязі, Камандна-інжынэрны інстытут Міністэрствы па надзвычайных сытуацыях Рэспублікі Беларусь, Менскі дзяржаўны вышэйшы авіяцыйны каледж, Менскі дзяржаўны вышэйшы радыётэхнічны каледж, Менскі дзяржаўны лінгвістычны ўнівэрсытэт, Міжнародны дзяржаўны экалягічны ўнівэрсытэт імя Андрэя Сахарава, Міжнародны інстытут працоўных і сацыяльных адносінаў.

У Менску знаходзіцца Нацыянальная акадэмія навук Беларусі.

[рэдагаваць] Мэдыцына

Сыстэма дзяржаўнай аховы здароўя места Менску сёньня складаецца з 12 стацыянарных лекавых установаў для дарослага насельніцтва, 4 дзіцячых клінічных лякарняў, 9 дыспансэраў, мескага радзільнага дому, 2 цэнтраў рэабілітацыі дзяцей, лякарні паліятыўнага лекаваньня «Хосьпіс», 33 мескіх паліклінік для дарослага насельніцтва, дзьвюх мэдычных амбуляторыяў, 18 дзіцячых паліклінік, кансультатыўна-дыягнастычнага цэнтру, цэнтру плястычнай хірургіі і касмэталёгіі. Стаматалягічная дапамога надаецца ў 11 мескіх стаматалягічных паліклініках, мескай дзіцячай стаматалягічнай паліклініцы, ААТ «9-я стаматалягічная паліклініка», УП «Мэдычная ініцыятыва». Акрамя таго, стаматалягічная дапамога надаецца ў 16 мескіх дарослых і 12 мескіх дзіцячых паліклініках. На прадпрыемствах і ва ўстановах места функцыянуюць 13 мэдычных і 161 фэльчарскіх пунктаў здароўя. У 64 амбуляторна-паліклінічных установах функцыянуюць дзённыя стацыянары на 1473 ложкі, у 14 мескіх паліклініках — хатнія стацыянары.

Хуткая і неадкладная дапамога ажыцьцяўляецца сіламі 146 брыгадаў мескай станцыі хуткай мэдычнай дапамогі.^[51]

[рэдагаваць] Культура

Помнік Ф. Скарыну перад Нацыянальнай бібліятэкай

Менск валодае вельмі багатай гістарычна-культурнай, духоўнай і інтэлектуальнай спадчынай. Архітэктурныя помнікі, музэі, тэатральна-канцэртная сфэра, разьвітая сетка культурна-асьветніцкіх установаў, плеяда таленавітых, высокапрафэсійных дзеячоў мастацтва складаюць велізарны культурна-творчы патэнцыял, невычэрпныя магчымасьці для разьвіцьця духоўнага жыцьця менчукоў.

Усяго ў сыстэму культуры сталічнага ды дзяржаўнага падначаленьня ўваходзяць 12 тэатраў, 120 бібліятэк, 18 музэяў, 36 установаў клюбнага тыпу, 8 вышэйшых і сярэдніх спэцыяльных навучальных установаў, 27 дзіцячых школаў мастацтваў, больш за 10 канцэртных арганізацыяў і самастойных творчых калектываў.^[52]

Музэі: Беларускі дзяржаўны музэй гісторыі Вялікай Айчыннай Вайны, Дзяржаўны музэй гісторыі тэатра і музыкі Рэспублікі Беларусь, Дзяржаўны літаратурны музэй Янкі Купалы, Дзяржаўны літаратурны музэй Якуба Коласа, Нацыянальны музэй гісторыі і культуры Беларусі, Нацыянальны мастацкі музэй Рэспублікі Беларусь, Менскі літаратурны музэй Максіма Багдановіча, Менскі літаратурны музэй Пятруся Броўкі, Менскі мэмарыяльны музэй Заіра Азгура, Менскі музэй гісторыі тэатральнай і музычнай культуры, музэй гісторыі беларускай літаратуры, Менскі музэй сучаснага выяўленчага мастацтва, Менскі музэй гісторыі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі, Менскі музэй гісторыі мэдыцыны, Менскі музэй прыроды і экалёгіі Рэспублікі Беларусь, Музэй ваеннай гісторыі Рэспублікі Беларусь, Менскі музэй Ваньковічаў, Дом-музэй 1-га зьезду РСДРП.

Тэатар опэры і балету

Тэатры: Нацыянальны акадэмічны тэатар імя Янкі Купалы, Нацыянальны акадэмічны тэатар балету Рэспублікі Беларусь, Нацыянальны акадэмічны тэатар опэры Рэспублікі Беларусь, Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатар імя Максіма Горкага, Беларускі дзяржаўны музычны тэатар, Беларускі дзяржаўны тэатар лялек, Беларускі рэспубліканскі тэатар юнага гледача, Менскі малы тэатар, Новы драматычны тэатар, тэатар сатыры і гумару «Хрыстафор», Рэспубліканскі тэатар беларускай драматургіі, тэатар кінаактора, Моладзевы тэатар эстрады, Беларускі паэтычны тэатар аднаго актора «Зьніч», тэатар Беларускага войска.

Кінатэатры: «Аўрора», Аўтакінатэатар, «Беларусь», «Берасьце», Дом Кіно, «Дружба», «Камсамолец», «Кастрычнік», «Кіеў», «Масква», «Мір», «Перамога», «Піянэр», «Ракета», «Салют», «Цэнтральны», «Электрон»

Працуюць: Беларуская дзяржаўная філярмонія, Менскі цырк, кінастудыя «Беларусьфільм», Менскі заапарк. 11 дамоў культуры, 9 палацаў культуры, у тым ліку Палац Рэспублікі. 8 народных тэатраў.

[рэдагаваць] Спорт

Стадыён «Дынама»

Па стане на 2007 у Менску было 3519 спартовых збудаваньняў, у тым ліку 18 буйных стадыёнаў, 664 спартовыя залі, 57 плавальных басэйнаў, 6 манэжаў, 5 спартовых будынкаў са штучным лёдам, 138 стралковых ціраў. У ліку найбуйнейшых: Менскі палац спорту, «Менск-Арэна», палац воднага спорту, футбольны манэж, Менскі лядовы палац спорту, палац тэнісу, стадыёны «Дынама», «Трактар», спартовы аздараўленчы комплекс «Алімпійскі» і інш.

[рэдагаваць] Іншая інфармацыя

Паводле вынікаў дасьледваньня якасьці жыцьця ў 215 гарадох сьвету міжнароднай кампаніі Мэрсэр — Mercer’s 2008 Quality of Living survey^[53][54], Менск займае найніжэйшае сярод дасьледаваных эўрапейскіх гарадоў месца — 183-е.

На першым месцы ўжо другі год запар Цюрых, другое падзяляюць Вена і Жэнэва. Сярод усходнеэўрапейскіх гарадоў наперадзе — Прага (71-е месца). Вільня — на 78-м, Варшава — на 85-м, Рыга — на 89-м.

[рэдагаваць] Забудова

Асноўны артыкул: Забудова Менску

Плян места Менску, 1793

Першаасновай Менску быў дзядзінец XI ст., што месьціўся ў нізіне, у месцы ўпадзеньня рэчкі Няміга ў Сьвіслач. У першапачатковы пэрыяд на фармаваньне пляновачнай структуры места вялікі ўплыў зрабіла пераважная трасоўка міжмескіх гандлёвых шляхоў з захаду і паўднёвага захаду (Горадня, Берасьце) на паўночны ўсход (Віцебск, Смаленск). Цэнтрам Менску зрабіўся замак і разьмешчаны паблізу гандлёвы пляц трохкутнай канфігурацыі (Нізкі Рынак). Уздоўж рэчкі Нямігі, па Няміскім пасадзе праз плошчу і далей, на левым беразе Сьвіслачы па Траецкай гары праходзіла галоўная, найбольш старажытная вуліца. Пасьля, у XVI ст., у выніку буйнамаштабнага местабудаўнічага мерапрыемства на суседнім узгорку быў створаны новы мескі цэнтар, рэгулярна сплянаваная ва ўласьцівых эпосе Адраджэньня традыцыях прастакутная плошча (Высокі Рынак). У XVII—XVIII стст. умацаваньні места ўлучалі замак і паўкальцо земляных валоў і равоў з паўднёвага, найбольш слабага боку. У межах места канца XVIII ст., нягледзячы на клясыцыстычную перапляноўку, захаваўся агульны характар гістарычнай пляноўкі і абрысы многіх вуліцаў. За яго межамі ў першай палове XIX ст. значная тэрыторыя атрымала новую прастакутную пляновачную сыстэму. У другой палове XIX — пачатку XX стст. на тэрыторыі места фэадальнай эпохі і, галоўным чынам, за яго межамі інтэнсіўна складвалася капітальная грамадзкая і жылая забудова, якая фармавала цэнтральную частку Менску, разнастайная па сваіх функцыянальных тыпах і мастацкіх асаблівасьцях. Акрамя таго, у сувязі з тэрытарыяльным ростам места ў пэрыяд бурнага разьвіцьця капіталістычных адносінаў узьніклі таксама і пэрыфэрыйныя жылыя і прамысловыя раёны, у тым ліку прадмесьці з драўлянай сядзібнай забудовай. Яшчэ ў 1920—1930-я рокі цэнтар Менску ўяўляў сабой цэласнае і буйнамаштабнае гістарычна-местабудаўнічае ўтварэньне, якое сынтэзавала ў сабе культурную спадчыну розных эпохаў, хаця і тады зьнішчаліся каштоўныя грамадзкія будынкі.

Пляц Незалежнасьці. Зьлева направа: Дом ураду, Чырвоны касьцёл, дом, дзе жыў Рыгор Шырма, гатэль «Мінск», праспэкт Незалежнасьці, Паштамт, будынак Менгарвыканкаму, будынак кіраваньня мэтрапалітэнам, Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт.

У пасьляваенныя дзесяцігодзьдзі архітэктурнай творчасьці на шкале каштоўнасьцяў культурная спадчына апынулася на апошнім месцы. Як і ў любым іншым месьце Беларусі, знос каштоўных будынкаў у многім абумовіўся адвольнымі, малаабгрунтаванымі адносінамі да агульнадзяржаўнага здабытку, адсутнасьцю ў гэтых выпадках прыватнай уласнасьці на мескую нерухомасьць. Зь вялікай колькасьці культавых будынкаў, што існавалі ў XVIII — пачатку XX стст., да нашага часу зьберагліся толькі адзінкі. Само сэрца места пэрыядаў Полацкага княства і станаўленьня Вялікага Княства Літоўскага было ператворанае ў транспартную разьвязку ў некалькіх узроўнях, як наземных, так і падземных, у сувязі з чым грунтоўна зьнішчаная архітэктурная спадчына на паверхні зямлі і археалягічная — у культурным плясьце.

Відавочна, мэтады далейшай рэканструкцыі гістарычнага раёну Менску, акрамя рэстаўрацыі і прыстасаваньня помнікаў пад розныя ўстановы, новага будаўніцтва і добраўпарадкаваньня мусяць улічваць і неабходнасьць дакумэнтальнага, поўнага ўзнаўленьня страчаных аб’ектаў. Гэта датычыцца ня толькі такіх выдатных помнікаў, як ратуша і Сьвятадухаўская царква ў Высокім Месьце, але і шэраговых гістарычных будынкаў.^[55]

[рэдагаваць] Цэнтральныя вуліцы і плошчы

п • а • р Вуліцы Менску
Вуліцы Менску	Сужэнцаў Аладавых • Алеся Гаруна •  • Апалінараўская • Аранская • Арлоўская • Бабруйская • Багдановіча • Алеся Бачылы • Беламорская • Бельчыцкая • Петруся Броўкі • Брылеўская • Янкі Брыля • Бэрсона • Вірская • Вакзальная • Льва Выгоцкага • Акадэміка Вышалескага • Гебелева • Гарадзенская • Язэпа Гашкевіча • Ежы Гедройца • Пятра Глебкі • Грушаўская • Ільлі Гурскага • Міколы Гусоўскага • Дамброўская • Ігната Дамейкі • Даўгабродзкая • Даўгінаўскі тракт • Дземьяна Беднага • Язэпа Драздовіча • Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча • Язэпа Жыновіча • Акадэміка Жэбрака • Зьмітрака Бядулі • Казімераўская • Калекторная • Каліноўскага • Кальварыйская • Каралінская • Караткевіча • Каменнагорская • Карла Камсамольская • Кандрата Крапівы • Каруся Каганца • Кірыла і Мітодыя • Крывіцкая • Кузьмы Чорнага • Аркадзя Куляшова • Курапацкая • Кастуся Кірэенкі • Лагойскі тракт • Леніна • Ленінградская • Лесі Ўкраінкі • К. Лібкнэхта • Лідзкая • Міхася Лынькова • Р. Люксэмбург • Люцынская • Мацьвееўская • Мельнікайтэ  • Мясьнікова • Неміга • Вызваленьня • Парашутная • Панамарэнка • Праспэкт Пераможцаў • Ракаўская • Рэвалюцыйная • Раманаўская Слабада • Серова • Смалячкова • Савецкая  • Сухая • М.Танка • Талстога • Гандлёвая • Ўльянаўская • Фабрыцыюса • Хьмялеўскага • Шорная • Шчорса • Чыжэўскіх • Энгельса • Праспэкт Незалежнасьці • Паўночны завулак • Ўсевалада Ігнатоўскага • Чкалава • Янкі Маўра •

[рэдагаваць] Эканоміка

Менскі трактарны завод

Менск — найбуйнейшы прамысловы цэнтар Беларусі. Тут знаходзяцца такія буйныя зборачныя прадпрыемствы, як Менскі трактарны завод, што выпускае каля 8—10% ад сусьветнага рынку колавых трактароў, а таксама завод Амкадор — вытворца дарожна-будаўнічай і іншай спэцыялізаванай тэхнікі ды абсталяваньня. Менск — буйны вытворца дарожнай тэхнікі, найвялікшыя прадпрыемствы ў гэтай галіне — Менскі аўтамабільны завод, што выпускае вялікагрузную аўтамабільную, аўтобусную, тралейбусную і прычапную тэхніку. Менскі завод колавых цягачоў VOLAT і вытворца дызельных рухавікоў ММЗ. Напачатку 1990-х на базе рамонтнага трамвайна-тралейбуснага заводу было арганізаванае новае прадпрыемства — Белкамунмаш, якое цяпер зьяўляецца адным з найбуйнейшых у СНД вытворцаў электратранспарту.

Апроч буйных транспартных прадпрыемстваў, існуе шэраг высокатэхнічных прадпрыемстваў, як фабрыка высокакропкавай оптыкі Цэйс-БелОМА і лазэраў ЛЭМТ. Вытворца тэлевізійнай тэхнікі Гарызонт, побытавай тэхнікі Атлянт і вадка-крышталічных экранаў ды мікрасхемаў Інтэграл.

[рэдагаваць] Транспарт

Асноўны артыкул: Транспартная сыстэма Менску

Менск зьяўляецца буйным транспартным цэнтрам. Перавозку пасажыраў ажыцьцяўляюць 9 трамвайных лініяў, каля 70 тралейбусных, звыш 100 аўтобусных, 2 лініі мэтро, маршрутныя таксоўкі.

У горадзе знаходзяцца тры аўтавакзалы — Цэнтральны (цяпер на рэканструкцыі), Маскоўскі і Ўсходні, некалькі аўтобусных і чыгуначных станцыяў, пасажырскі аэрапорт Мінск-1. Міжнародны аэрапорт Мінск-2 знаходзіцца на адлегласьці ў 40 км ад гораду. Даўжыня менскай кальцавой аўтадарогі складае болей за 56 км.

[рэдагаваць] Інфармацыя для турыстаў

Гатэль «Эўропа»

Менск — пэрспэктыўны цэнтар турызму міжнароднага значэньня. У месьце створаныя турыстычныя зоны Верхні горад, Лошыцкі сядзібна-паркавы комплекс, турыстычныя маршруты «Музэі Менску», «Менск тэатральны», «Менск археалягічны», «Помнікі забудовы места 18—пач. 20 стст.», «Менск — сталіца Рэспублікі Беларусь», «Горад на Менцы» і інш.

• Гатэлі: «Crowne Plaza», «Агат», «Акадэмічны», «Альгарытм», «Беларусь», «Вікторыя», «Сяброўства», «Жалонь», «Журавінка», «Зорка», «Алімпіец», «Арбіта», «Менск», «Паркавы», «Плянэта», «Палёт», «Спорт», «Спадарожнік», «Стандарт», «Турыст», «Урсула», «Экспрэс», «Эўропа», «Юбілейны», «40 гадоў Перамогі», МУС, Менскага маторнага заводу, РУП «МАЗ» (гасьцініца і гасьцінічны комплекс), «МТЗ», спартовага клюбу міністэрства абароны, кінастудыі «Беларусьфільм» і інш.
• Помнікі: Янку Купалу, Якубу Коласу, М. Багдановічу, Ф. Скарыну, А. Міцкевічу, Я. Драздовічу, М. Горкаму, Т. Шаўчэнку, А. Пушкіну; на тэрыторыі ўнівэрсытэцкага мястэчка БДУ помнікі: Эўфрасіньні Полацкай, Кірылу Тураўскаму, Ф. Скарыну, М. Гусоўскаму, С. Буднаму, В. Цяпінскаму.

У Менску ўтвораныя 5 ахоўных зонаў: Траецкае прадмесьце, Ракаўскае прадмесьце, Верхні горад, Новае места, у межах якіх ахоўваюцца аб’екты даваеннай пабудовы. Каля былога Менскага замчышча сфармавалася ахоўная зона гістарычна-культурнай спадчыны.

[рэдагаваць] Выдатныя мясьціны

Высокае Места

• Высокае Места (Верхні горад) (XVI—XX стст.).
• Гасьціны двор (XVII—XIX стст.).
• Гандлёвыя рады (XVII—XIX стст.).
• Дом масонаў (1816).
• Культавыя збудаваньні:
  • Вуніяцкія: Сьвята-Ўзьнясенская царква (1620^[59]) пры Сьвята-Ўшэсьценскім манастыры (муры царквы, імаверна, былі выкарыстаныя пры пабудове будынка Міністэрства абароны^[60]), манастыр базылянаў Сьв. Духа (XVІI ст.), манастыр базылянак Сьв. Духа (XVІ ст.), манастыр базылянак Сьв. Тройцы (1799—1800).
  • Каталіцкія: Архікатэдральны касьцёл Імя Найсьвяцейшай Панны Марыі (XVІII ст.) і фрагмэнт калегіюма езуітаў (XVІII ст., істотна перабудаваны ў 1968), Касьцёл Сьвятога Язэпа і кляштар бэрнардынаў (1644, ня вернутыя каталікам), Касьцёл Сьвятых Сымона і Алены (1908—1910), Касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы (Сьв. Роха) на Залатой Горцы (1861—1864), Касьцёл Узвышэньня Сьвятога Крыжа на Кальварыі (1839—1841), касьцёл і кляштар марыявітак (1811, цяпер Сувораўская вучэльня), фрагмэнт кляштару кармэлітаў^[61] (XVІII ст.).
  • Праваслаўныя: Сабор Сьв. Духа (былы касьцёл і кляштар бэрнардынак, 1642), Царква Сьв. Аляксандра Неўскага (1896—1898), Царква Сьв. Марыі Магдалены (1847), Царква Сьвв. апп. Пятра й Паўла (XVІI ст.).
  • Юдаісцкія: Харальная сынагога (1906), Галоўная сынагога (1913), «Кітаеўская» сынагога (1874), сынагога Зальцмана (1864), ешыбот (1888).

Траецкае прадмесьце

• Курапаты.
• Могілкі: габрэйскія (1868—1946), Кальварыйскія, Усходнія, Вайсковыя.
• Памятныя адрэсы БНР: Энгельса, 7 / Мескі тэатар; Валадарскага, 9 / Серпухаўская, 9; Валадарскага, 12 / Серпухаўская, 6; Свабоды пл., 7 / Дом губэрнатара; Незалежнасьці пр., 26 / Юбілейны дом; Леніна, 13 / Губэрнатарская, 32.
• Палацы, сядзібы: Сядзібна-паркавы комплекс Ададурава (ХІХ ст.), Сядзібна-паркавы комплекс Любанскіх у Лошыцы (XVII—XIX стст), Сядзіба Ваньковічаў у Вялікай Сьляпянцы (XIX ст.), Сядзіба Ваньковічаў на Высокім Рынку (ХІХ ст.).
• Пішчалаўскі замак (1825).
• Прадмесьці: Грушаўка, Лютэранскае (завулак Паўночны), Ракаўскае, Траецкае.
• Ратуша (XVІI ст., адбудаваная ў 2003).
• Сады й сквэры: Сад батанічны (1932), Сад губэрнатарскі (ХІХ ст.), Сквэр Аляксандраўскі (ХІХ ст.), Музэй валуноў.

[рэдагаваць] Страчаная спадчына

• Віленскі вакзал (1890).

Вуніяцкая Царква Сьв. Духа

Касьцёл Сьв. Тамаша Аквінскага

• Культавыя збудаваньні:
  • Вуніяцкія: царква Сьвятога Духа (XVII ст.), царква Ўваскрэшаньня Хрыстова (XVІII ст.).
  • Каталіцкія: калегіюм езуітаў (XVІII ст.), касьцёл Найсьв. Тройцы і Ўнебаўзяцьця Найсьв. Марыі Панны (вядомы таксама як Фарны касьцёл^[62], 1390, 1720), касьцёл Сьв. Антонія і кляштар францысканаў (XVII—XVIII стст.), касьцёл Сьв. Веранікі і кляштар рохітаў (XVIII стст.), касьцёл Сьв. Войцэха і кляштар бэнэдыктынак (1640), касьцёл Сьв. Марыі Магдалены і кляштар кармэлітаў (1763), касьцёл Сьв. Міхала Арханёла і кляштар бэнэдыктынаў (XVIII стст.), касьцёл Сьв. Тамаша Аквінскага і кляштар дамініканаў (1605—1640), касьцёл Сьв. Яна і кляштар баніфратаў (XVIII ст.), Юбілейная капліца (1826).
  • Магамэтанскія: мячэт (1905)
  • Праваслаўныя: капліца Сьв. Аляксандра Неўскага (1869), манастыр Праабражэньня Гасподняга (1618). царква Маці Божай Казанскай (1912—1914), царква Покрыва Прасьв. Багародзіцы (1885).
  • Пратэстанцкія: Лютэранская кірха (XIХ ст.), царква Сьв. Мікалая на Нямецкіх могілках (1846).
  • Юдаісцкія: Халодная Сынагога (1590).

Калегіюм езуітаў

Касьцёл Сьв. Войцэха

• Менскае капішча
• Менскі замак (XI—XVIII стст).
• Мескі тэатар (XVIII ст.).
• Нізкі Рынак.
• Няміга (XVII—XIX стст.).
• Палацы, сядзібы: мескі палац Сапегаў (XVII ст.), палац Чапскіх (1894).
• Плябанскія млыны.
• Польскі банк (пач. XX ст.).
• Цёмныя Крамы (XVII—XVIII стст.).

[рэдагаваць] Галерэя

Царква Сьвв. апп. Пятра й Паўла	Архікатэдральны касьцёл імя Панны Марыі	Былы касьцёл бэрнардынак, цяпер катэдральны сабор	Касьцёл Сьв. Язэпа, дагэтуль ня вернуты каталікам
Былы кляштар базылянак, цяпер музычная школа	Касьцёл Найсьв. Тройцы	Касьцёл Сьв. Сымона і Алены	Сядзіба Любанскіх у Лошыцы

[рэдагаваць] Міжнародныя адносіны

У Менску разьмяшчаюцца практычна ўсе прадстаўніцтвы краінаў, зь якімі Беларусь мае дыпляматычныя стасункі. Тут знаходзяцца больш за 40 замежных амбасадаў, 2 Генэральныя кансуляты, 9 ганаровых кансулятаў, прадстаўніцтвы міжнародных арганізацыяў (ААН, АБСЭ, МВФ, ЮНІСЭФ і іншыя). Апроч Менску, дыпляматычныя ўстановы іншых краінаў у Беларусі разьмяшчаюцца толькі ў Берасьці (консульскі пункт Манголіі, Генэральныя кансуляты Рэспублікі Польшча, Расейскай Фэдэрацыі і Ўкраіны), Горадні (Генэральныя кансуляты Летувіскай Рэспублікі і Рэспублікі Польшча) і ў Віцебску (кансулят Латвійскай Рэспублікі).

[рэдагаваць] Гарады-сябры

Па стане на студзень 2008 году Менск мае 14 пародненых гарадоў^[64]:

1. Нотынгем, Вялікабрытанія (1957)
2. Сэндай, Японія (1973)
3. Бангалёр, Індыя (1973)
4. Ліён, Францыя (1976)
5. Чанчунь, Кітай (1992)
6. Лодзь, Польшча (1992)
7. Бон, Нямеччына (1993)
8. Эйндховэн, Нідэрлянды (1994)
9. Душанбэ, Таджыкістан (1998)
10. Кішынёў, Малдова (2000)
11. Гавана, Куба (2005)
12. Тэгеран, Іран (2006)
13. Абу Дабі, Злучаныя Арабскія Эміраты (2007)
14. Анкара, Турэччына (2007)

[рэдагаваць] Вядомыя асобы

Асноўны артыкул: Вядомыя асобы Менску

[рэдагаваць] Выбітныя ўраджэнцы

• Ларыса Александроўская (1904—1980) — беларуская опэрная сьпявачка (сапрана), народная артыстка СССР.
• Максім Багдановіч (1891—1917) — беларускі паэт, публіцыст, літаратурны крытык.
• Радзім Гарэцкі (нар. 1928) — беларускі навуковец-геоляг, грамадзкі дзеяч. Акадэмік НАН Беларусі.
• Ежы Гедройц (1906—2000) — публіцыст, палітык, заснавальнік і рэдактар парыскага грамадзка-палітычнага часопісу «Kultura» на польскай мове.
• Анатоль Грыцкевіч (нар. 1929) — беларускі гісторык. Чалец-карэспандэнт Міжнароднай акадэміі навук Эўразіі, доктар гістарычных навук, прафэсар.
• Фларыян Ждановіч (1884—1937/1938) — адзін з заснавальнікаў беларускага прафэсійнага тэатру, актор, рэжысэр і грамадзкі дзеяч.
• Генадзь Карпенка (1949—1999) — беларускі навуковец і палітык.
• Стэфанія Станюта (1905—2000) — беларуская акторка, артыстка Нацыянальнага акадэмічнага тэатру імя Янкі Купалы. Народная артыстка Беларусі, народная артыстка СССР, ляўрэат Дзяржаўнай прэміі Беларусі.
• Станіслаў Шушкевіч (нар. 1934) — беларускі навуковец і палітык, чалец-карэспандэнт Нацыянальнай акадэміі навук, першы кіраўнік незалежнай Беларусі, адзін з трох удзельнікаў падпісаньня Белавескага пагадненьня.
• Віталь Шчэрба (нар. 1972) — беларускі гімнаст, шасьціразовы алімпійскі чэмпіён, заслужаны майстар спорту СССР, заслужаны майстар спорту Беларусі.

[рэдагаваць] Ганаровыя грамадзяне

• Жарэс Алфёраў (нар. 1930) — фізык, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі ў галіне фізыкі ў 2000 годзе.
• Пятрусь Броўка (1905—1980) — беларускі грамадзкі дзеяч, пісьменьнік, паэт і перакладнік. Народны паэт Беларусі.
• Аляксандар Мядзьведзь (нар. 1937) — беларускі барацьбіт вольнага стылю, заслужаны майстар спорту СССР.
• Максім Танк (1912—1995) — беларускі паэт, пісьменьнік і перакладнік. Народны паэт Беларусі.
• Расьціслаў Янкоўскі (нар. 1930) — беларускі актор тэатру і кіно, народны артыст СССР, акадэмік Міжнароднай Акадэміі тэатру.

[рэдагаваць] Глядзіце таксама

• Менскае княства
• Менскае ваяводзтва
• Менскі павет
• Менскае староства
• Менскае Эвангельле

[рэдагаваць] Крыніцы

[рэдагаваць] Літаратура

• Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Мінска. У 4 кн. Кн. 1-я. — Мн.: БЕЛТА, 2001. — 576 с.: іл. ISBN 985-6302-33-1.
• Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Мінска. У 4 кн. Кн. 2-я. — Мн.: БЕЛТА, 2002. — 714 с.: іл. ISBN 985-6302-46-3.
• Гісторыя Мінска. 1-е выданне. — Мінск: БелЭн, 2006.— 696 с. ISBN 985-11-0344-6.
• Пазняк 3. С. Рэха даўняга часу: Кн. для вучняў. — Мн.: Нар. асвета, 1985.— 111 с.: іл.
• Денисов В. Н. Площадь Свободы в Минске. — Мн.: Полымя, 1985. — 80 с.
• Шыбека З. В., Шыбека С. Ф. Мінск: Старонкі жыцця дарэв. горада / Пер. з рускай мовы М. Віжа; Прадмова С. М. Станюты. — Мн.: Полымя, 1994.— 341 с. [1] асобн. арк. карт.: іл. ISBN 5-345-00613-X.
• Мінск на старых паштоўках / Уклад. Целеш В. М. — Мн.: Беларусь, 1984. — 128 с.
• Мінск. Стары і новы / аўт.-склад. У. Г. Валажынскі; пад. рэд. З. В. Шыбекі — Мінск: Харвест, 2007— 272 с.: іл. ISBN 978-985-16-0092-8.
• Лакотка А.І. Сілуэты старога Мінска. Нарысы драўлянай архітэктуры. Мінск, Полымя, 1991. — 126 с.
• Т. А. Карповіч. Культурнае жыццё Мінска I паловы XIX стагоддзя. Мінск, «Рыфтур», 2007. — 64 c. ISBN 978-985-6700-57-9
• Страчаная спадчына / Т. В. Габрусь, А. М. Кулагін, Ю. У. Чантурыя, М. А. Ткачоў: Уклад. Т. В. Габрусь. — Мн.: Беларусь, 2003.— 351 с.: іл. ISBN 985-01-0415-5.
• Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 2 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш.Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 788 с.: іл. ISBN 985-11-0378-0.
• Туристская энциклопедия Беларуси / редкол. Г. П. Пашков [и др.]; под общ. ред. И. И. Пирожника. — Мн., 2007.— 648 с. ISBN 978-985-11-0384-9.

[рэдагаваць] Вонкавыя спасылкі

 Менск — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў

• МЕНСК.BY
• Менск на Radzima.org
• Галоўная старонка праекту Менск стары і новы
• Менскі гарадзкі выканаўчы камітэт^(рас.)

п • а • р Славутасьці Менску
Помнікі  · Музэі  · Храмы  · Тэатры  · Сьвіслач  · Заапарк  · Пляц Волі  · Ратуша  · Траецкае прадмесьце  · Музэй ВАВ  · Бібліятэка  · Вакзал  · Мэтро  · Аэрапорт  · Дзіцячая чыгунка  · ФК «Дынама»  · ХК «Дынама»  · Стадыён «Дынама»  · Курапаты  · Вядомыя менчукі

п • а • р Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларусі
Сталіца	Менск
Вобласьці	Берасьцейская • Віцебская • Гарадзенская • Гомельская • Магілёўская • Менская

п • а • р Гарады-героі
Адэса  · Керч  · Кіеў  · Ленінград  · Масква  · Менск  · Мурманск  · Наварасейск  · Севастопаль  · Смаленск  · Сталінград  · Тула  · Берасьцейская крэпасьць (крэпасьць-герой)

п • а • р Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Вялікага Княства Літоўскага
Сталіцы дзяржавы	Наваградак (1253) • Вільня (1323)
Ваяводзтвы	Віленскае (1413) • Троцкае (1413) • Кіеўскае ¹ (1471) • Полацкае (1504) • Наваградзкае (1507) • Смаленскае (1508) • Віцебскае (1511) • Падляскае ¹ (1513) • Амсьціслаўскае (1566) • Берасьцейскае (1566) • Брацлаўскае ¹ (1566) • Валынскае ¹ (1566) • Менскае (1566) • Інфлянцкае ² (1667) • Браслаўскае (1793) • Гарадзенскае (1793) • Жамойцкае (1793) • Мерацкае (1793)
Сталіцы ваяводзтваў	Вільня (1413) • Трокі (1413) • Кіеў (1471) • Полацак (1504) • Наваградак (1507) • Смаленск (1508) • Віцебск (1511) • Дарагічын (1513) • Амсьціслаў (1566) • Берасьце (1566) • Брацлаў (1566) • Луцак (1566) • Менск (1566) • Дынабург (1667) • Ушачы / Вушачы (1772) • Браслаў (1793) • Горадня (1793) • Мерач (1793) • Расены (1793) • Відзы (1794)
Іншае	Жамойцкая зямля ³
- ¹ перайшлі ў склад Каралеўства Польскага паводле ўмоваў Люблінскай уніі (1569) - ² супольнае ўладаньне Вялікага Княства Літоўскага і Каралеўства Польскага - ³ часам называлася княствам і па сутнасьці зьяўлялася ваяводзтвам