Мядзел

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да: навігацыі, пошуку
Мядзел
Касьцёл Маці Божай Шкаплернай
Касьцёл Маці Божай Шкаплернай
Coat of Arms of Miadzieł, Belarus.svg Flag of Miadzieł and Miadzieł district, Belarus.svg
Герб Мядзелу Сьцяг Мядзелу
Першыя згадкі: 1324
Магдэбурскае права: 6 кастрычніка 1762
Краіна: Беларусь
Вобласьць: Менская
Раён: Мядзельскі
Плошча: 8,48 км² [1]
Насельніцтва (2009)
колькасьць: 7065 чал.[2]
шчыльнасьць: 833,14 чал./км²
Часавы пас: UTC+3
Тэлефонны код: +375 1797
Паштовы індэкс: 222380
Нумарны знак: 5
Геаграфічныя каардынаты: 54°52′32″ пн. ш. 26°56′19″ у. д. / 54.87556° пн. ш. 26.93861° у. д. / 54.87556; 26.93861Каардынаты: 54°52′32″ пн. ш. 26°56′19″ у. д. / 54.87556° пн. ш. 26.93861° у. д. / 54.87556; 26.93861
Мядзел на мапе Беларусі ±
Мядзел
Мядзел
Мядзел
Мядзел
Мядзел
Мядзел
Commons-logo.svg Галерэя здымкаў у Вікісховішчы

Мя́дзел — горад у Беларусі, паміж азёрамі Мястра і Баторына. Адміністрацыйны цэнтар Мядзельскага раёну Менскай вобласьці. Насельніцтва 7065 чалавек[2] (2009). Знаходзіцца за 160 км на паўночны захад ад Менску, за 35 км ад чыгуначнай станцыі Княгінін (лінія Маладэчна — Полацак); на аўтамабільнай дарозе Менск — Нарач.

Мядзел — даўняе магдэбурскае мястэчка гістарычнай Ашмяншчыны (частка Віленшчыны).

Назва[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Дасьледнікі (найперш Міхась Чарняўскі) на аснове археалягічных раскопак мяркуюць, што першапачаткова паселішча месьцілася на адным з астравоў возера Мядзел. Відаць, ад яго назвы і ўтварыўся тапонім. Тым часам гідронім, імаверна, мае балцкае паходжаньне (ад асновы medis — дрэва[3]) і ў перакладзе азначае «лясны, драўляны».

Варыянты назвы ў гістарычных крыніцах: Медело, Меднол, Медюль, Мядзела, Мядзіла.

Гісторыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У пісьмовых крыніцах Мядзел упершыню згадваецца пад 1324 годам у лацінамоўным лісьце вялікага князя Гедыміна рыскаму біскупу, у якім ён скардзіцца на агрэсіўныя дзеяньні рыцараў-крыжакоў:

« Мы паведамляем Вам, … што мір… зараз без якой-небудзь віны нашай па варожаму парушаны крыжакамі — братамі Тэўтонскага ордэна, якія прычынілі вялікую шкоду землям, якімі мы валодалі. Таксама яны напэўна захапілі б наш замак Медзела, каб не быў ён так добра ўмацаваны, аднак мноства людзей яны забілі і многіх павялі з сабой. »

Археалягічныя дасьледаваньні выявілі, што першапачаткова ў XXI стагодзьдзях умацаванае драўлянае паселішча знаходзілася на найбуйнейшай высьпе возера Мядзел — высьпе Замак. У канцы XIV — пачатку XV стагодзьдзяў зь нявысьветленых да канца акалічнасьцяў Мадзел перанесьлі на паўночна-ўсходні бераг возера Мястра (за 10 км ад былога месцазнаходжаньня). Імаверна, прычынай гэтаму стаўся мор. Насельнікі, што здолелі выжыць падчас эпідэміі, заснавалі новае паселішча са старой назвай ужо на беразе возера Мястра.

Даўні герб мястэчка

Да пачатку XX стагодзьдзя мястэчка Мядзел падзялялася на Стары (паўночная частка) і Новы (паўднёвая частка) Мядзел. Стары Мядзел вядомы з 1454 году (з нагоды будовы ў ім касьцёла[4] ), а Новы Мядзел — з 1463 году[5].

Доўгі час Стары Мядзел зьяўляўся ўласнасьцю магнатаў і абшарнікаў (Саковічаў, Радзівілаў, Францкевічаў, Райскіх, Грабкоўскіх, Кошчыцаў, Дварэцкіх, Козел-Паклеўскіх). У вайну з Маскоўскай дзяржавай (15001503) захопнікі разбурылі і разрабавалі паселішча, спалілі касьцёл.[4] У 1543 годзе тут збудавалі капліцу. У 1736 году Стары Мадзел атрымаў статус мястэчка. У 1754 годзе ўладар паселішча А. Кошчыц збудаваў мураваны касьцёл і кляштар кармэлітаў. 6 кастрычніка 1762 году жыхары Старога Мядзела атрымалі Магдэбурскае права і дазвол на 4 кірмашы штогод.

Замак на востраве воз. Мястра

Жыхароў Новага Мядзела, «кароннага» мястэчка (зь сярэдзіны XVI стагодзьдзя — места) называлі «мяшчанамі гаспадарскімі», то бок вялікакняскімі, дзяржаўнымі. Неаднаразова яны атрымлівалі прывілеі ад уладароў Рэчы Паспалітай на правядзеньне кірмашоў. Таксама мястэчка набыла разнастайныя падатковыя палёгкі. Паводле сьцьверджаньня Аляксея Сапунова, беларускага гісторыка XIX стагодзьдзя, жыхары Новага Мядзела нават атрымалі ад Жыгімонта Старога з просьбы яго жонкі Боны Сфорца Магдэбурскае права. Такім чынам мяшчане Новага Мядзела самі абіралі войта. Аднак дагэтуль ня знойдзена дакумэнтальных пацьверджаньняў таго, што паселішча мела Магдэбурскае права. Новым Мядзелам, як каралеўскім уладаньнем, кіравалі старосты, адмыслова прызначаныя вялікім князем. Сярод мядзельскіх старостаў з 1590 году быў і канцлер Вялікага Княства Літоўскага Леў Сапега. Апошні меў вялікія ўладаньні ў ваколіцах мястэчка.

У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793) Мядзел апынуўся ў складзе Расейскай імпэрыі, у Вялейскім павеце Менскай, з 1842 году — Віленскай губэрні. Станам на 1860 год у Старым Мядзеле было 25, у Новым — 86 двароў. На 1885 год у Старым Мядзеле існавалі царква, габрэйскі малітоўны дом, бровар і карчма, у Новым — 95 двароў, касьцёл, капліца, царква, сынагога, багадзельня, 4 крамы, 4 заезныя корчмы, паштовая станцыя, фэльдчарскі пункт. У пачатку XX стагодзьдзя мястэчкі злучыліся.

Згодна з Рыскай мірнай дамовй (1921) Мядзел апынуўся ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, дзе зрабіўся цэнтрам гміны Дунілавіцкага, з 1926 году Пастаўскага павету Віленскага ваяводзтва. Станам на 1921 год у мястэчку было 170 двароў, 2 касьцёлы, царква, мячэт, сынагога, гарбарня, аптэка, млын.

У 1939 годзе Мядзел увайшоў у БССР, дзе 15 студзеня 1940 году зрабіўся цэнтрам раёну. Статус паселішча панізілі да вёскі. У Другую сусьветную вайну з 2 ліпеня 1941 да 4 ліпеня 1944 году Мядзел знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй. 17 лістапада 1959 году паселішча атрымала афіцыйны статус пасёлку гарадзкога тыпу[6]. 20 сьнежня 1998 году Мядзел зноў атрымаў статус гораду.

Насельніцтва[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • XIX стагодзьдзе: 1860 — 613 чал. у Новым Мядзеле, 227 чал. у Старым Мядзеле[5]; 1866 — 654 чал. у Новым Мядзеле, у тым ліку 344 каталікі, 52 праваслаўныя, 258 юдэяў; 349 чал. у Старым Мядзеле, у тым ліку 58 каталікоў, 29 праваслаўных, 201 юдэй, 61 магамэтанін[7]; 1885 — 713 чал. у Новым Мядзеле, 245 чал. у Старым Мядзеле[5]
  • XX стагодзьдзе: 1904 — 1235 чал. у Новым Мядзеле, 229 чал. у Старым Мядзеле[5]; 1921 — 825 чал.[8]; 1998 — 8,3 тыс. чал.[5]
  • XXI стагодзьдзе: 2006 — 7,2 тыс. чал.; 2009 — 7065 чал.[2] (перапіс)

Адукацыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У Мядзеле працуюць гімназія, 2 сярэднія і музычная школы, 2 дашкольныя ўстановы, дзіцячы інтэрнат.

Культура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Дзейнічаюць дом культуры, дом дзіцячай творчасьці, клюб, 3 бібліятэкі.

Яшчэ ў 30-я гады XX стагодзьдзя ў Старым і Новым Мядзелі знаходзіліся два касьцёлы, царква, сынагога і мячэт. На сёньняшні дзень захаваўся толькі адзін касьцёл — Маці Божай Шкаплернай, збудаваны ў 1754 годзе. Пры касьцёле ёсьць катэхізіс. Касьцёл сьвятога Станіслава быў спалены ў 1942 годзе.

У 2006 годзе ў Мядзелі была пабудаваная Траецкая царква. Дзейнічае праваслаўная нядзельная школа.

Спорт[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Працуе дзіцяча-юнацкая спартовая школа, дзе дзеці і юнакі праходзяць навучаньне плаваньню на байдарках і каноэ, а таксама лыжным гонкам.

На тэрыгорыі Мядзела знаходзіцца гарадзкі стадыён.

Забудова[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Грамадзка-адміністрацыйны і культурны цэнтар Мядзела — пл. Волі фармуецца на перакрыжаваньні вуліцаў 17 Верасьня і Крупскай. Галоўная кампазыцыйная вось — вул. 17 Верасьня перасякае места з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход, забудаваная 2—5-павярховымі дамамі. Жылая зона пераважна на ўзбярэжжы воз. Мястра, падзяляецца на паўночна-заходні, паўднёва-ўсходні і ўсходні плянавальныя раёны.

Эканоміка[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Прадпрыемствы харчовай прамысловасьці.

Транспарт[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Гарадзкі грамадзкі транспарт складаецца з двух аўтобусных маршрутаў. Абодва яны злучаюць рознымі шляхамі плошчу Шаранговіча і Мядзельскую цэнтральную раённую больніцу. У сьвяты і нядзелі дзейнічае толькі адзін машрут.

Міжгародні транспарт — аўтобусны, маршрутнае таксі.

Турыстычная інфармацыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Мядзел зьяўляецца адміністрацыйным цэнтрам Нарачанскага курортнага рэгіёну. У месьце 2 гасьцініцы, філія дзіцячай турбазы[9].

Выдатныя мясьціны[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Помнікі археалёгіі: гарадзішча і селішча X—XIII—XVII стст. на паўвостраве воз. Мястра, курганны могільнік X—XI стст.

Страчаная спадчына[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ «Об установлении границ города Мяделя и сельсоветов Мядельского района Минской области». Решение Минского областного Совета депутатов от 30 декабря 2013 г. № 257(рас.)
  2. ^ а б в Перепись населения — 2009. Минская область(рас.) Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь
  3. ^ Жучкевич В. А. Краткий топонимический словарь Белоруссии. — Мн.: Изд-во БГУ, 1974. С. 249.
  4. ^ а б Вольга Князева. Мядзел // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. С. 331.
  5. ^ а б в г д Вольга Князева. Мядзел // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 5: М — Пуд / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1999. С. 245.
  6. ^ Указ Прэзыдыюма Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь ад 17 лістапада 1959 году
  7. ^ Miadzioł // Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага і іншых славянскіх краёў(пол.). Tom VI: Malczyce — Netreba. — Warszawa, 1885. S. 283.
  8. ^ Вольга Князева. Мядзел // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 5: М — Пуд / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1999. С. 246.
  9. ^ Мядель // Туристская энциклопедия Беларуси / редкол. Г. П. Пашков [и др.]; под общ. ред. И. И. Пирожника. — Мн., 2007.
  10. ^ o. Jan Fibek OFMCap
  11. ^ Здымак царквы

Літаратура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Commons-logo.svg  Мядзелсховішча мультымэдыйных матэрыялаў