Наваградак

Наваградак
Руіны замкавай вежы
Герб Наваградку
Першыя згадкі:	1044
Магдэбурскае права:	26 ліпеня 1511
Вобласьць:	Гарадзенская
Раён:	Наваградзкі
Насельніцтва:	29 336 (2009)
Часавы пас:	UTC+3
Тэлефонны код:	+375 1597
Паштовы індэкс:	231241, 231243, 231244, 231246, 231400
Геаграфічныя каардынаты:	53°35′ пн. ш. 25°49′ у. д.
Наваградак на мапе Беларусі Наваградак
Галерэя здымкаў у Wikimedia Commons
Афіцыйны сайт(рас.)(анг.)

Нава́градак — места ў Беларусі, на ўзвышшы ў басэйне ракі Нёман. Адміністрацыйны цэнтар Наваградзкага раёну Гарадзенскай вобласьці. Насельніцтва 29 336 чал. (2009). Знаходзіцца за 162 км на ўсход ад Горадні, за 24 км ад чыгуначнай станцыі Наваельня (лінія Ліда — Баранавічы).

Наваградак — першая сталіца Вялікага Княства Літоўскага, даўняе магдэбурскае места і цэнтар гістарычнага рэгіёну. Да нашага часу тут захаваўся шэраг помнікаў гісторыі і архітэктуры.

Назва

Тапонім «Нава́градак» утварыўся ад дзьвюх асноваў — «новы» і «гарадок».

Варыянты назвы ў гістарычных крыніцах — Новогород, Новгородок, Новогородок, Новый Городок, Новгород-Литовский і інш. — сьведчаць пра тое, што недзе паблізу існаваў стары гарадзкі цэнтар акругі. Магчыма, ім было гарадзішча Радагошча.

Галіцка-Валынскі летапіс дакумэнтальна пацьвярджае, што народная назва «Наваградак» узыходзіць да XIII стагодзьдзя, а форма «Новагародак», якая дала сучасную афіцыйную назву «Навагрудак» (праз прамежкавую — Навагродак), узьнікла пазьней (дзесьці ў XVI стагодзьдзі) пад польскім уплывам. Зь цягам часу традыцыйнае беларускае вымаўленьне «Нава́градак» пад уплывам польскага варыянту «Nowogródek» трансфармавалася ў цяперашнюю афіцыйную назву «Навагру́дак».

Гісторыя

Асноўны артыкул: Гісторыя Наваградку

Замкавая гара, вежы і царква ў 1-й палове XIX ст.

Паводле археалягічных дасьледаваньняў, у кан. Х ст. на тэрыторыі сучаснага места ўзьнікла старажытнае паселішча, умацаванае да сяр. ХІ ст. Першы імаверны пісьмовы ўспамін пра Наваградак датуецца 1044, аднак некаторыя дасьледнікі ставяць гэтае сьцьверджаньне пад сумнеў.

Як сьведчаць археалягічныя зьвесткі, у ХІІ ст. Наваградак складаўся зь дзядзінца (Замкавая гара), вакольнага гораду і пасаду. У ХІІІ—XIV стст. ён быў цэнтрам удзельнага княства, пад 1235 згадваецца князь Ізяслаў Наваградзкі. Зь сяр. 1240-х, на запрашэньне мясцовых баяраў, тут пачаў княжыць Міндоўг, што паспрыяла ўтварэньню Вялікага Княства Літоўскага з цэнтрам у Наваградку. У 1249—1242 галіцка-валынскія князі ў кааліцыі зь Інфлянцкім ордэнам учынілі шэраг ваенных выправаў, што прымусіла Міндоўга пайсьці на прымірэньнем з ордэнам. У 1253 ад імя Папы Рымскага ён каранаваўся ў Наваградку на караля Літвы (першы і апошні такі тытул у гісторыі Вялікага Княства Літоўскага). Аднак у 1254 сын Міндоўга Войшалк склаў ад імя бацькі мір з Галіцка-Валынскім княствам і перадаў места Раману Данілавічу. У 1258 у выніку разрыву міру Войшалк зноў пачаў княжыць у Наваградку. У барацьбе супраць Галіцка-Валынскага княства і жамойцкіх князёў ён аб’яднаў вакол сябе Пінскую зямлю, Нальшчаны і Дзяволту.

Наваградак неаднаразова (у 1250-я, 1274, 1276 і 1277) цярпеў ад набегаў мангола-татараў і іx хаўрусьнікаў — дружынаў галіцка-валынскіх князёў, пазьней (у 1314, 1321, 1341, 1390 і 1394) сюды ўчынялі свае выправы крыжакі. Апроч таго, на места рабілі набегі крымскія татары (апошнія адбыліся ў 1505—1506).

З 1329 Наваградак знаходзіўся ў валоданьні Карыята, па 1358 — ягонага сына Фёдара, з 1386 — Карыбута. Станам на 1392 места было адным з цэнтраў вялікакняскага дамэну. У кан. XIV — пач. XV стст. вялікі князь Вітаўт пасяліў у Наваградку і ягоных ваколіцах татараў.

Яшчэ ў 1316 Наваградак зрабіўся цэнтрам незалежнай ад Масквы Літоўскай мітраполіі, якая ахоплівала праваслаўную царкву Вялікага Княства Літоўскага і Галіцыі (да 1330). У 1415 тут на саборы праваслаўных япіскапаў мітрапалітам літоўскім абралі Рыгора Цамблака. У 1422 у Наваградзкім фарным касьцёле адбыўся шлюб караля польскага Ягайлы з Соф’яй Гальшанскай, які даў пачатак дынастыі Ягелонаў. У 1428 Вітаўт запісаў места разам з навакольнымі вёскамі ў пажыцьцёвае валоданьне сваёй жонцы Ульяне.

У студзені 1507 Наваградак зрабіўся сталіцай ваяводзтва. 26 ліпеня 1511 вялікі князь Жыгімонт Стары надаў месту Магдэбурскае права, якое пацьвярджалася ў 1562, 1595 і 1776. У 1518 і 1534 Наваградак пацярпеў у выніку войнаў Маскоўскац дзяржавы зь Вялікім Княствам Літоўскім. Станам на 1568 тут дзейнічалі 10 цэркваў. З XVІ ст. места зрабілася адным з цэнтраў Рэфармацыі. З 1581 тут праходзілі паседжаньні Галоўнага Трыбуналу. У выніку Берасьцейскай вуніі (1596) Літоўская мітрапаліцкая катэдра зрабілася грэка-каталіцкай.

• Геральдычныя сымбалі Наваградчыны
• 

  Герб Наваградзкага ваяводзтва, каля 1720

• 

  Іншы варыянт ваяводзкага гербу

• 

  Мескі герб, 1792

• 

  Герб Наваградку часоў Расейскай імпэрыі, 1845

18 сакавіка 1595 кароль і вялікі князь Жыгімонт Ваза зацьвердзіў герб Наваградку: «у чырвоным полі постаць арханёла Міхаіла ў чорным узбраеньні з крыламі за сьпінай, у правай руцэ меч, у левай — шалі», а ў 1597 ён надаў мяшчанам прывілей на 2 рэгулярныя кірмашы на працягу 2 тыдняў у каталіцкія сьвяты Тры Каралі і Тройцу.

У 1648 Наваградак пацярпеў ад набегаў казакаў. З пачаткам Трынаццацігадовай вайны ў верасьні 1655 яго захапіла маскоўскае войска А. Трубяцкога. Па вызваленьні, у 1661 вялікі князь у зьвязку з ваеннымі спусташэньням скасаваў для Наваградку выплату падаткаў тэрмінам на 4 рокі. У Вялікую Паўночную вайну (1700—1721) у 1706 швэдзкія войскі занялі места і зруйнавалі замак.

Ваенныя падзеі XVI—XVIII стст. і іншыя катаклізмы (пажары 1578, 1599, 1613, 1652, найбольш моцны — у 1751, калі згарэлі 167 дамоў, 4 касьцёлы, ратуша і канцылярыя ваяводы; эпідыэміі 1590, 1592, 1603, 1708) прывялі Наваградак да палітычнага і эканамічнага заняпаду. У канцы XVІІІ ст. у месьце дзейнічалі 3 вуніяцкія царквы, 5 касьцёлаў, 6 кляштараў, сынагога і мячэт.

У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795) Наваградак апынуўся ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе ў 1796 зрабіўся цэнтрам павету Слонімскага намесьніцтва (з 1801 Гарадзенскай, з 1842 Менскай губэрні). 24 сьнежня 1798 у самім месьце або ў блізкім да яго Завосьсю нарадзіўся паэт Адам Міцкевіч.

• Даўнія графічныя выявы места
• 

  Панарама. Ю. Пешка, пач. XIX ст.

• 

  Замкавая гара. А. Алес, 1835

• 

  Замак з акварэлі невядомага мастака, сяр. XIX ст.

• 

  Барысаглебская царква — катэдральны сабор Літоўскай праваслаўнай мітраполіі

• 

  Касьцёл і школа дамініканаў

• 

  Дом Адама Міцкевіча

• 

  Гара Міндоўга

• 

  Замак Міндоўга

У вайну 1812 году па заняцьці Наваградку Напалеонам зь мясцовых жыхароў сфармаваўся 19-ы ўланскі полк літоўскіх войскаў. Станам на 1817 у месьце было 428 драўляных і 9 мураваных жылых дамоў.

За часамі вызвольнага паўстаньня 22 ліпеня 1831 Наваградак з-пад расейскай улады на пэўны час вызваліў аддзел Ю. Кашыца і М. Межаеўскага. Па ліквідацыі дамініканскай школы (1834) царскія ўлады адкрылі 5-клясную вучэльню, пераўтвораную ў 1858 на Наваградзкую гімназію. Станам на 1837 у Наваградку было 4 небрукаваныя і 9 брукаваных вуліцаў і завулкаў. За часамі нацыянальна-вызвольнага паўстаньня ў месьце сфармавалася паўстанцкая арганізацыя на чале з У. Борзабагатым.

У 1862 у Наваградку заснавалі кафляны завод, у 1888 — банк, у 1895 — друкарню. Паводле перапісу (1897), у месьце былі 723 жылыя дамы; дзейнічалі сабор, царква, касьцёл, сынагога і мячэт; працавалі меская вучэльня з аддзяленьнем для дзяўчынак, габрэйская прыватная вучэльня, паштовая станцыя, 25 крамаў у гандлёвых радах і 62 асобныя крамы, цагельны, ганчарны, мылаварны і 2 ганчарна-кафляныя заводы, 8 гатэляў і 6 заезных двароў, 20 корчмаў і піцейных дамоў.

У 1905 у Наваградку зьявіліся першыю вулічныя газавыя ліхтары. Станам на 1910 у месьце было 76 мураваных і 1074 драўляныя будынкі, на 1914 — 6 навучальных установаў.

• Наваградак: работы Напалеона Орды, 2-я палова XIX стагодзьдзя
• 

  Руіны замка і Фара

• 

  Літаграфія з акварэлі

• 

  Фара з боку апсіды

• 

  Занядбаная царква

У Першую Сусьветную вайну з 22 верасьня 1915 Наваградак займалі нямецкія войскі (у гэты час тут збудавалі электрастанцыю, правялі тэлефанізацыю і праклалі вузкакалейку). 27 сьнежня 1918 у места ўвайшлі бальшавікі, з 18 красавіка 1919 да 19 ліпеня 1920 і з 1 кастрычніка 1920 — польскія войскі.

25 сакавіка 1918 Наваградак, як і ўся этнічная тэрыторыя буларусаў, абвяшчаўся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 25 траўня 1919 тут адкрылася Наваградзкая беларуская гімназія.

Згодна з Рыскай мірнай дамовай (1921) Наваградак апынуўся ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, яшчэ раней у 1919 аднавілася Наваградзкае ваяводзтва. У 1920-я—1930-я ў месьце выходзіла больш за 10 найменьняў пэрыядычных выданьняў, у кастрычніку 1922 пачала выдавацца першая ў Наваградку беларуская газэта «Наша Бацькаўшчына». У 1924—1931 на Малым замку насыпалі курган у гонар Адама Міцкевіча, 11 верасьня 1938 адкрыўся ягоны музэй. Станам на 1931 у месьце было 1055 жылых будынкаў, дзейнічалі 2 касьцёлы, 2 царквы, 3 сынагогі і мячэт; апрача беларускай, працавала польская гімзазія. Апроч таго, існавалі 2 лякарні, 7 гатэляў і 2 друкарні.

У 1939 Наваградак увайшоў у БССР, дзе ў 1940 зрабіўся цэнтрам раёну Баранавіцкай вобласьці (з 1954 у Гарадзенскай вобласьці). У Другую сусьветную вайну зь ліпеня 1941 да 8 ліпеня 1944 места знаходзілася пад нямецкай акупацыяй у складзе Генэральнага Камісарыяту «Беларусь», дзе было цэнтрам Наваградзкай акругі.

У часе нямецкай акупацыі ў Навагрудку манашкі з Ордэну Сьвятой Сям'і з Назарэту зарганізавалі на просьбу бацькоў польскіх дзецей сакрэтнае навучанне польскай мовы і гісторыі. Падпольная школа спыніла сваё існнаванне пасля таго, як 1 жніўня 1943 года 11 манашак, у тым ліку галоўна арганізатарка школы, была разстреланых немцамі.

• Места на старых фатаздымках
• 

  Панарама места

• 

  Рынак

• 

  Замак

• 

  Палац Радзівілаў

• 

  Дамініканскі кляштар

• 

  Сынагога

• 

  Мячэт

• 

  Кірмаш на Рынку

Насельніцтва

• XV стагодзьдзе: каля 1500 — 3—4 тыс. чал.
• XVI стагодзьдзе: каля 1550 — 2—5 тыс. чал.
• XVIII стагодзьдзе: 1795 — каля 3 тыс. чал.
• XIX стагодзьдзе: 1817 — 1571 чал., у тым ліку 726 жыдоў і 319 татараў; 1837 — 3679 чал.; 1860 — 5844 чал.; 1861 — 6379 чал.; 1886 — 13 656 чал. (6965 муж. і 6691 жан.), у тым ліку паводле веры: каталікоў 2976, праваслаўных 1788, пратэстантаў 83, юдэяў 8137, магамэтанаў 545, іншых 65; паводле стану: шляхты 948, духоўнага стану 42, ганаровых грамадзянаў і купцоў 58, мяшчанаў 12 135, вайсковага стану 311, іншых 52.; 1897 — 7887 чал., зь іх роднай мовай назвалі беларускую 1676, польскую 401, расейскую 319, украінскую 16, габрэйскую 4992, татарскую 475, нямецкую 5 жыхароў; паводле веры праваслаўных і адзінаверцаў 1573, каталікоў 790, пратэстантаў 14, юдэяў 5015, магамэтанаў 494.
• XX стагодзьдзе: 1910 — 8414 чал.; 1921 — 6367 чал.; 1931 — 9567 чал.; 1939 — 11 335 чал.; 1974 — 21 тыс. чал.; 1991 — 30,5 тыс. чал.; 1995 — 31 тыс. чал.; 1998 — 30,7 тыс. чал.
• XXI стагодзьдзе: 2004 — 30 803 чал.; 2006 — 30,7 тыс. чал.; 2009 — 29 336 (перапіс).

Адукацыя

У Наваградку працуюць 6 сярэдніх школаў; 2 гімназіі; 1 вучэльня. Апроч гэтага, у месьце маюцца два каледжы:

• Наваградзкі дзяржаўны гандлёва-эканамічны каледж — адна з прэстыжных сярэдніх адмысловых навучальных установаў Гарадзенскай вобласьці. Каледж прапануе наступны шэраг спэцыяльнасьцяў: Банкаўская справа; Бухгальтарскі ўлік, аналіз і кантроль; Эканоміка і арганізацыя вытворчасьці (спэцыялізацыя: эканоміка і арганізацыя вытворчасьці на прадпрыемствах гандлю); Камэрцыйная дзейнасьць. Таксама працуюць падрыхтоўчыя курсы.
• Наваградзкі дзяржаўны аграрны каледж — установа адукацыі ў структуры Міністэрства сельскай гаспадаркі і харчаваньня Рэспублікі Беларусь. Каледж забясьпечвае падрыхтоўку адмыслоўцаў сярэдняга зьвяна і працуе па інтэграванай бесьперапыннай сыстэме навучаньня з Гарадзенскім дзяржаўным аграрным унівэрсытэтам. Установа мае чатыры навучальныя карпусы, два інтэрнаты на 570 месцаў, багатую бібліятэку з чытальнай заляй. Фізычнай культурай навучэнцы Наваградзкага аграрнага каледжа займаюцца ў абсталяванай спартовай залі, у трэнажорнай залі і на адкрытых пляцоўках. Важным аб’ектам таксама зьяўляецца клюб з актавай заляй на 500 пасадкавых месцаў. За ўвесь час яго існаваньня ўстанова мае больш за 14 тыс. выпускнікоў. Каледж прапануе наступныя спэцыяльнасьці: Аграномія; Землеўладкаваньне; Камэрцыйная дзейнасьць.

Мэдыцына

Мэдычныя паслугі надае меская лякарня і 4 паліклінікі.

Культура

Дзейнічаюць дом культуры, 4 бібліятэкі, 2 кінатэатры.

Мас-мэдыя

Выдаецца газэта «Новае жаццё».

Эканоміка

У Наваградку працуюць прадпрыемствы машынабудаваньня і мэталаапрацоўцы, харчовай, лёгкай і будаўнічых матэрыялаў прамысловасьці.

Пералік прамысловых прадпрыемстваў Наваградку
ААТ «Наваградзкі завод газавай апаратуры»; РУП «Наваградзкая швацкая фабрыка»; філія «Наваградзкі хлебазавод»; ААТ «Наваградзкі масларобны камбінат»; УДП «Наваградзкі завод пладовых вінаў і напояў»; УПП «Эфатон» АТ БЕЛТІЗ; КУП «Наваградзкі завод мэталавырабаў»; СП «Леор Плястык»; ААТ «Наваградзкая фабрыка спэцвопраткі».

Транспарт

Наваградак — буйны вузел аўтамабільных шляхоў. На цэнтральным мескім пляцы перакрыжоўваюцца наступныя аўтамабільныя дарогі: Р5 (Баранавічы — Наваградак — Іўе), Р10 (Любча — Наваградак — Дзятлава), Р11 (Парачаны (ад М6) — Наваградак — Нясьвіж). З усходняга, паўднёвага і заходняга боку места маецца колцавая аб’язная автамабільная дарога.

Пасажырскія перавозкі ў Наваградку і ваколіцах ажыцьцяўляе даччынае УП «Аўтобусны парк №5».

Турыстычная інфармацыя

Замчышча

Наваградак — пэрспэктыўны цэнтар турызму міжнароднага значэньня і краязнаўства. У месьце рэгулярна праводзіцца фэст сярэднявечнай культуры «Наваградзкі замак».

• Музэі: Дом-музэй Адама Міцкевіча; Наваградзкі гістарычна-краязнаўчы музэй.
• Помнікі: Адаму Міцкевічу; Якубу Коласу.
• Гатэлі: «Наваградак»; «Панскі дом».

Плянавалася, што ў 2009 годзе ў Наваградку паставяць помнік каралю Вялікага Княства Літоўскага Міндоўгу (у наш час працягваецца збор сродкаў). Конная статуя ў паўтара натуральнага памеру, вырабленая з бронзы, мусіць разьмясьціцца ў гістарычным цэнтры места. Праект кампазыцыі распрацаваў вядомы менскі скульптар Генадзь Буралкін.

Рыцарскі фэст

Выдатныя мясьціны

• Будынак былой Наваградзкай Беларускай гімназіі
• Гандлёвыя рады (1812)
• Гара Міндоўга
• Дом-музэй Адама Міцкевіча (XIX ст.), які правёў у Наваградку дзіцячыя і юнацкія гады
• Замак, руіны (XIII—XVI стст.)
• Капліца-пахавальня Альбрэхта Заборскага (1890-я)
• Касьцёл Сьвятога Міхала Арханёла (1724)

Ратуша, сучасная рэканструкцыя

• Касьцёл і кляштар францішканаў (1780, цяпер сабор Сьв. Мікалая)
• Касьцёл Перамяненьня Пана (Фарны; XІV ст.)
• Курган Бесьсьмяротнасьці Адама Міцкевіча (1924—1931)
• Могілкі: габрэйскія (XV—XX стст.); старыя хрысьціянскія; татарскія (Мізар)
• Мячэт (1855)
• Парк (1930-я)
• Царква Сьвятых Барыса й Глеба (XVI ст.)

Страчаная спадчына

• Кляштар баніфратаў (XVII ст.)
• Кляштар езуітаў (1624)
• Палац Радзівілаў (XVIII ст.)
• Ратуша (XVII ст.)
• Сынагога Вялікая (XVII ст.)
• Царква Сьвятых Барыса й Глеба (XIX ст.)
• Царква Ўсьпеньня Прасьвятой Багародзіцы (Замкавая; XIV ст.)

Галерэя

• Сакральныя збудаваньні
• 

  Фарны касьцёл

• 

  Фарны касьцёл, інтэр’ер

• 

  Помнік забітым у 1943 сёстрам-назаратанкам каля Фарнага касьцёла

• 

  Барысаглебская царква

• 

  Касьцёл Сьв. Міхала Арханёла

• 

  Касьцёл Сьв. Міхала Арханёла, інтэр’ер

• 

  Былы касьцёл францішканаў

• 

  Мячэт

• Іншыя выдатныя мясьціны
• 

  Дом-музэй А. Міцкевіча

• 

  Курган Міцкевіча

• 

  Рынкавы пляц

• 

  Гандлёвыя рады

• 

  Дом ваяводы

• 

  Будынак ваяводзтва

• 

  Колішні вакзал

• 

  Будынак кан. XIX — пач. XX стст.

Месты-сябры

• Крыніца-Морска, Польшча
• Ляймэн, Нямеччына
• Эльблёнг, Польшча

Вядомыя асобы

• Людміла Ананька (нар. 1982) — беларуская біятляністка
• Юзэф Бака (1707—1780) — сьвятар-езуіт, місіянэр, паэт позьняга барока
• Ігнат Дамейка (1802—1809) — навуковец, геоляг, мінэроляг, мэмуарыст
• Андрэй Залескі (нар. 1991) — беларускі футбаліст
• Зыгмунт Лазінскі (1870—1932) — каталіцкі сьвятар, біскуп менскі (1918—1925) і пінскі (1925—1932)
• Майсей Лейбоўскі (1876—1942/43) — габрэйскі мастак
• Міхась Наўмовіч (1922—2004) — дзяяч беларускай эміграцыі, старшыня Беларускага згуртаваньня ў Францыі «Хаўрус» і сябра рады БНР
• Рэгіна Салямэя Пільштынова (1718 — пасьля 1760) — першая ў гісторыі Рэчы Паспалітай жанчына-лекарака
• Віктар Рахманько (нар. 1953) — беларускі чыгуначны дзяяч і палітык
• Барыс Тураеў (1868—1920) — гісторык, вядомы дасьледнік Старадаўняга Ўсходу

Глядзіце таксама

• Наваградзкая беларуская гімназія
• Наваградзкае ваяводзтва
• Наваградзкі павет

Літаратура

• Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 11: Мугір — Паліклініка / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн., 2000.
• Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 5: М — Пуд / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1999. — 592 с.: іл. ISBN 985-11-0141-9.
• Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 788 с.: іл. ISBN 985-11-0378-0.
• Гурэвiч Ф. Д. Летапiсны Новгородок (Старажытнарускі Наваградак). — Санкт-Пецярбург — Наваградак: Агентство «РДК-принт», 2003. — 324 с.
• М. Гайба. Навагрудак: гады і падзеі. — Навагрудак, 1996.
• Наваградак // Цітоў А. Геральдыка беларускіх местаў (XVI — пачатак XX ст.). — Мн.: Полымя, 1998.— 287 с. ISBN 985-07-0131-5.
• Navahradak // Zaprudnik J. Historical dictionary of Belarus. — Lamham. — London: Scarecrow Press, 1998.— 338 p. ISBN 0-8108-3449-9.
• Nowogródek // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Tom VII: Netrebka — Perepiat. — Warszawa, 1886. S. 255—263.
• Агнешка Грэндзік-Радзяк Oświata i szkolnictwo polskie na ziemiach północno-wschodnich II Rzeczypospolitej i współczesnej Białorusi 1939–2001. — Торунь: Europejskie Centrum Edukacyjne, 2007. — 441 с. — ISBN 978-83-60738-09-2 ^(пол.)

Вонкавыя спасылкі

 Наваградак — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў

• м. Наваградак на Radzima.org
• Афіцыйная старонка Наваградзкага райвыканкаму^(рас.)
• Сайт па гісторыі г. Навагрудка і Навагрудчыны
• Наваградак зь неба