Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка

Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка Republiek van Suid-Afrika (бурская) Republic of South Africa (ангельская)
(Сьцяг) (Герб)
Нацыянальны дэвіз: Мова кам: !ke e: ǀxarra ǁke'
Дзяржаўны гімн «Нацыянальны гімн ПАР»
Афіцыйная мова	афрыкаанс, ангельская, зулу, кгоса, сўаці, ндэбэле, паўднёвая сота, паўночная сота, тсонґа, тсўана, вэнда
Сталіца	Кейптаўн (заканадаўчая), Прэторыя (адміністрацыйная), Блумфонтэйн (судовая)
Найбуйнейшы горад	Ёганэсбурґ
Форма кіраваньня Прэзыдэнт	Парляманцкая дэмакратыя Джэйкаб Зума
Плошча  • агульная  • адсотак вады	25-е месца ў сьвеце 1 221 037 км² нязначны
Насельніцтва  • агульнае (2009)  • шчыльнасьць	25-е месца ў сьвеце 49 320 000 41/км²
СУП  • агульны (2008)  • на душу насельніцтва	25-е месца ў сьвеце $493,49 млрд $10 136
Валюта	Ранд (ZAR)
Часавы пас	SAST (UTC+2)
Незалежнасьць — аб’яднаньне — ўэстмінтарскі статут — рэспубліка	Ад Злучанага Каралеўства 31 траўня 1910 11 сьнежня 1931 31 траўня 1961
Дамэн верхняга ўзроўню	.za
Тэлефонны код	+27

Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка — краіна, разьмешчаная на паўднёвай ускраіне Афрыкі. Мае мяжу з Намібіяй, Батсванай, Зымбабвэ, Мазамбікам, Сўазілэндам. Тэрыторыя ПАР цалкам атачае тэрыторыю Лесота.

Колькасьць эўрапейскіх імігрантаў ў ПАР большая за любую іншую краіну ў Афрыцы; акрамя іх і карэннага насельніцтва тэрыторыяў у ПАР жывуць гэтаксама індыйцы. Увогуле, 80 адсоткаў ад усяго насельніцтва рэспублікі ёсьць прадстаўнікі нэгройднае расы. Краіна валодае багатымі мінэральнымі рэсурсамі, а таксама зьяўляецца самай эканамічна разьвітай на кантынэнце і мае адносна трывалыя сусьветныя пазыцыі.

Афіцыйныя назвы

У сувязі з тым, што ў ПАР дзяржаўнымі прызнаныя 11 моваў (трэцяя краіна па колькасьці моваў пасьля Індыі ды Балівіі), краіна мае 11 афіцыйных назваў:

• Republiek van Suid-Afrika (афрыкаанс)
• Republic of South Africa (ангельская)
• IRiphabliki yeSewula Afrika (паўднёвы ндэбэле)
• IRiphabliki yaseMzantsi Afrika (коса)
• IRiphabliki yaseNingizimu Afrika (зулу)
• Rephaboliki ya Afrika-Borwa (паўночны сота)
• Rephaboliki ya Afrika Borwa (сэсота)
• Rephaboliki ya Aforika Borwa (цвана)
• IRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika (свазі)
• Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe (вэнда)
• Riphabliki ra Afrika Dzonga (цонга)

Нягледзячы на такі багаты сьпіс назваў, некаторыя паўднёваафрыканцы пазьбягаюць афіцыйных назваў і аддаюць перавагу да Азанія: гэта ў асноўным чорныя расісты, якія імкнуцца дыстанцавацца ад эўрапейскае спадчыны.

Геаграфія

ПАР разьмешчаная на паўднёвай канцавой частцы Афрыкі. Даўжыня берагавой лініі складае 2798 км. ПАР мае плошчу 1 219 090 км², краіна зьяўляецца 24-й па плошчы ў сьвеце (пасьля Малі). Вышэйшая кропка ПАР — гара Нджэсуці ў Драконавых гарах.

У ПАР прадстаўленыя разнастайныя кліматычныя зоны, ад сухой пустыні Наміб да субтропікаў на ўсходзе ля мяжы з Мазамбікам ды ўзьбярэжжы Індыйскага акіяна. На ўсходзе мясцовасьць хутка падымаецца, ўтвараючы Драконавыя горы ды пераходзячы ў больш унутранае плято, якое называюць вельд.

Унутраныя раёны ПАР — вялізная, параўнальна плоская ды рэдказаселенная прастора, вядомая як Кару, якая высушваецца з набліжэньнем да пустыні Наміб. Насупраць, усходняе ўзбярэжжа выдатна ўвільготненае і мае клімат, блізкі да трапічнага. На крайнім паўднёвым захадзе клімат надзвычайна падобны на міжземнаморскі, з дажджлівай зімой ды сьпякотным, сухім летам. Гэты раён лічыцца самым спрыяльным для вінаградарства. Таксама раён вядомы сваімі сталымі вятрамі, што дзьмуць круглы рок. Гэты вецер ля мыса Добрай Надзеі настолькі моцны, што спрычыняў мноства нязручнасьцяў маракам ды прыводзіў да караблекрушэньняў. Далей на ўсходзе ападкі ідуць раўнамерна, таму гэты рэгіён лепей пакрыты расьліннасьцю. Ён вядомы як «Шлях садоў».

Раён Вольнае дзяржавы — асабліва плоская мясцовасьць, якая разьмешчаная ў цэнтры высокага плято. На поўнач ад ракі Вааль вельд лепей увільготнены і пры гэтым на яго ня ўзьдзейнічаюць завысокія тэмпэратуры. Ёганэсбург, які знаходзіцца ў цэнтры вельда на вышыні 1740 мэтраў, атрымлівае 760 мм ападкаў на рок. У гэтых мясьцінах зімы халаднейшыя, хаця сьнег падае зрэдку.

Гісторыя

Рандавель — тыповае жытло народаў банту на тэрыторыі ПАР

Чалавек зьяўвіўся на тэрыторыі сучаснай краіны ў далёкай старажытнасьці (дасьледваньні стаянак у пячорах ля Стэркфантэйну, Кромдраю ды Макапансхата); аднак верагодных зьвестак пра раньнюю гісторыю рэгіёну няшмат. Да прыходу плямёнаў банту (ракі Лімпапо на поўначы краіны яны дасягнулі ў сярэдзіне I тысячагодзьдзя нашае эры) гэтая тэрыторыя была населеная вандроўнымі жывёлагадоўчымі плямёнамі кой-кой (готэнтотаў) ды зьбіральнікамі-бушмэнамі. Земляробы-банту прасоўваліся на паўднёвы захад, зьнічшаючы ці асімілюючы мясцовае насельніцтва. Прыкладна да 1050 року адносяцца архэалягічныя сьведчаньні аб іх прысутнасьці ў цяперашняй правінцыі Квазулу-Натал. Да часу прыходу эўрапейцаў вобласьць мысу Добрай Надзеі была заселеная кой-кой, а банту дасягнулі ўжо берагоў ракі Грэйт-Фіш.

Перасяленьні галяндцаў

Прыбыцьцё Яна ван Рыбэка

Упершыню сталае пасяленьне эўрапейцаў узгадваецца 6 красавіка 1652 року, калі Ян ван Рыбэк ад імя Галяндзкае Ост-Індзкае Кампаніі заснаваў пасяленьне на «мысе Штормаў», які пазьней атрымаў назву «Добрай Надзеі» (цяпер гэта Кейптаўн). У XVII ды XVIII стагодзьдзях у Паўночную Афрыку прыяжджалі каляністы зь Нідэрляндаў, а таксама францускія гугеноты, якія ратаваліся ад рэлігійных перасьледаў на Радзіме, ды пасяленцы зь Нямеччыны. У 1770-я рокі каляністы сутыкнуліся зь мясцовымі плямёнамі, якія прасоўваліся з паўночнага ўсходу. Адбылася сэрыя сутыкненьняў, вядомыя як памежныя войны, прычынамі якіх былі ў асноўным дамаганьні белых перасяленцаў на землі афрыканцаў.

У Капскую калёнію звазілі рабоў зь іншых галяндзкіх уладаньняў, у прыватнасьці з Інданэзіі ды з Мадагаскару. Шмат рабоў, а таксама аўтахтоннае насельніцтва Капскага рэгіёну, зьмяшалася зь белымі каляністамі. Іх нашчадкаў называюць «капскімі каляровымі» ды і цяпер складаюць да 50 % насельніцтва ў Заходняе Капскае правінцыі.

Брытанская калянізацыя

Вялікабрытанія ўпершыню атрымала панаваньне над Капскае калёніяй у 1795 року, падчас Чацьвертай англа-галяндзкай вайны: тады Нідэрлянды апынуліся пад уладай Напалеона, і брытанцы, баючыся, што французы атрымаюць кантроль над гэтым стратэгічна важным рэгіёнам, накіравалі ў Капстад (сёньня — Кейптаўн) войска на чале з генэралам Джэймсам Гэнры Крэйгам, каб той захапіў калёніі ад імя статхолдэра Вільгэльма V Аранскага. Губэрнатар Капстаду не атрымліваў ніякіх даручэньняў, аднак пагадзіўся падпарадкавацца ангельцам. У 1803 року быў заключаны Ам’енскі мір, паводле ўмоваў якога Батавія (то бок Нідэрлянды, як яны сталі называцца пасьля таго, як іх захапілі французы) пакідала Капскую калёнію за сабой. Пасьля аднаўленьня вайны ў 1805 року ангельцы зноўку вырашылі захапіць тэрыторыю, ды ў выніку бітвы на схілах Сталовае гары ў 1806 року ангельскія войскі пад камандваньнем Дэйвіда Бэрда ўвайшлі ў форт Капстаду.

Брытанцы ўмацавалі сваю прысутнасьць на ўсходняе мяжы Капскае калёніі, змагаючыся зь мясцовымі плямёнамі шляхам будаваньня фартоў паабапал ракі Грэйт-Фіш. З мэтай узмацненьня сваёй улады ў гэтых мясьцінах, брытанская карона заахвочвала прыезд пасяленцаў з мэтраполіі.

У 1806 року, пад ціскам розных сілаў унутры краіны парлямэнт Вялікабрытаніі забараніў рабства, а ў 1833 гэтае палажэньне было распаўсюджанае і на брытанскія калёніі. Сталыя сутычкі на межах, адмена рабства і іншыя рознагалосьсі з брытанцамі прымусілі шматлікіх сялян галяндзкага паходжаньня (якіх называлі бурамі, ад па-нідэрляндзку: boer — «селянін») пайсьці ў так званы Вялікі трэк углыб кантынэнту, на высокае плято-вельд. Там яны сутыкнуліся з племем ндэбеле на чале з Мзіліказі, былым паплечнікам Чакі, які ўцёк на захад падчас так званага мфекане — перасяленьня народаў, што быў выкліканы міжусобнымі войнамі ў Паўднёва-Ўсходняй Афрыцы (сучасная правінцыя КваЗулу-Натал). Урэшце буры заснавалі ў кантынэнтальнай частцы Паўднёвай Афрыкі свае дзяржавы Аранжавая рэспубліка ды Трансвааль.

Англа-бурскія войны

Сярод асноўных прычынаў, якія прывялі да адкрытага канфлікту між эўрапейцаў ды бураў, вядомага як Англа-бурскія войны, стала адкрыцьцё багатых радовішчаў алмазаў у 1867 року ды золата ў 1886 року. Здабыча карысных выкапняў спрычыніла інтэнсіўны эканамічны рост калёніі і павелічэньне адцёку капітала ў Эўропу, рэзкі ўздым іміграцыі ў бурскія рэспублікі і пагаршэньню становішча тубыльцаў.

Буры — жанчыны і дзеці — у канцэнтрацыйным лягеры

Брытанскі ўрад ня здоліў зладзіць з падзеямі, што адбываліся ў калёніі, што ўрэшце прывяло да першай англа-бурскае вайны (вядомая сярод насельніцтва ПАР як «Вайна за незалежнасьць») ў 1880—1881 роках. Першая вайна была хуткацечная: буры здолелі перамагчы рэгулярныя ангельскія войскі і дамагліся незалежнасьці тэрыторыяў. Сярод перавагаў бураў, што адыгралі значную ролю ў перамозе, лічацца лепшае веданьне мясцовасьці, а таксама вопратка колеру хакі, якая хавала эфэктыўней за чырвоныя мундзіры ангельцаў. Аднак брытанскія войскі заснаваліся ў Натале ды Зулулэндзе, дзякуючы перамозе ў вайне з зулусамі. У 1881 року бурскія рэспублікі аб’ядналіся ў Паўднёва-Афрыканскую рэспубліку (па-нідэрляндзку: Zuid-Afrikaansche Republiek). Паўл Кругер, адзін з кіраўнікоў паўстаньня, стаў прэзыдэнтам ПАР у 1883 року.

У 1899—1902 роках адбылася другая англа-бурская вайна, калі буры, нягледзячы на папярэднія посьпехі, атрымалі паразу. У гэты раз брытанцы былі лепей экіпіраваныя і навучаныя. Пасьля няўдалых баявых дзеяньняў буры перайшлі да тактыкі партызанскае вайны, зь якой ангельцы змагаліся, стварыўшы сетку канцэнтрацыйных лягераў. Паводле ўмоваў дамовы ў Ферэніхінгу брытанцы пагадзіліся выплаціць трохмільённую запазычаннасьць бурскіх урадаў. Акрамя таго, каляровае насельніцтва было пазбаўленае права голасу (акрамя Капскае калёніі).

Стварэньне Паўднёва-Афрыканскага Зьвязу

Пасьля перамоваў цягам чатырох рокаў, 31 траўня 1910 року ўтварыўся Паўднёва-Афрыканскі Зьвяз, які складаўся з брытанскіх калёніяў — Капская калёнія, Натал, калёнія Аранжавае ракі ды Трансвааль. Зьвяз стаў дамініёнам Брытанскае імпэрыі, з чым зьвязваецца атрыманьне ў 1931 року фактычнай незалежнасьці. Паводле Вэстмінстэрскага статуту ў імпэрскую палітыку ўводзіцца такі панятак як дамініён, што азначала прызнаньне права былымі калёніямі на самакіраваньне пры верхавенстве брытанскага манарху.

У 1934 року была ўтвораная Аб’яднанная партыя, ў якую ўвайшлі Паўднёваафрыканская партыя (прабрытанская пазыцыя) ды Нацыянальная партыя (бурская). Аднак празь пяць рокаў, у 1939 року яна распалася з прычыны паўстаўшых рознагалосьсяў, ці варта Паўднёвай Афрыцы ўсьлед за Вялікабрытаніяй уступаць у Другую сусьветную вайну — правая Нацыянальная партыя падтрымоўвала расавую сэгрэгацыю, прапанаваную фашысцкае Нямеччынай.

Незалежнасьць ПАР

У 1961 року Паўднёва-Афрыканскі Зьвяз стаў незалежнай рэспублікай (Паўднёва-Афрыканская рэспубліка), якая выйшла з Брытанскай Садружнасьці Нацыяў на чале зь Вялікабрытаніяй. Адной з прычынаў выхаду было непрыняцьце палітыкі апартэіду іншымі чальцамі Садружнасьці (чалецтва ПАР было адноўленае ў чэрвені 1994 року).

Палітыка апартэіду ў ПАР

Асноўны артыкул: Апартэід

Апартэід (па-афрыкаанс: apartheid) азначае «асобнасьць», «падзяленьне») — сыстэма легалізаванае расавае сэгрэгацыі, якая зьяўлялася асновай унутранае палітыкі белага ўраду Нацыянальнае партыі, што кіравала Паўднёва-Афрыканскай Рэспублікай ад 1948 да 1990 году. Канцавой мэтай гэтае палітыкі было стварэньне «Паўднёвае Афрыкі для белых». Падчас апартэіду чорнаскурыя людзі фактычна часткова або цалкам пазбаўляліся наступных правоў:

Знак на пляжы ў Кейптаўне, які забараняе ўваход «чорным» ды сабакам

• Права на грамадзянства ПАР
• Права на ўдзел у выбарах і права быць выбраным
• Права на волю перамяшчэньня (неграм было забаронена выходзіць на вуліцу пасьля захаду сонца, а таксама зьяўляцца ў «белых» раёнах без асаблівага дазволу ўладаў, то бок, так сталася, што ім было забаронена наведваць буйныя месты, бо яны знаходзіліся ў «белых» раёнах)
• Права на зьмяшаныя шлюбы
• Права на мэдычнае абслугоўваньне (мэдыцына для «чорных» была ня разьвітая, а ў некаторых раёнах яе бракавала)
• Права на культурна-забаўляльны адпачынак (асноўныя кінатэатры і іншыя ўстановы былі ў «белых» раёнах)
• Права на адукацыю (галоўныя адукацыйныя ўстановы знаходзіліся ў «белых» раёнах)
• Права быть прынятым на працу (за працадаўцам было афіцыйна замацаванае права прымяняць расавую дыскрымінацыю пры прыйманьні на працу)

ААН неаднаразова ў сваіх рэзалюцыях прызнавала апартэід «паўднёва-афрыканскім фашызмам» ды заклікала Паўднёвую Афрыку прыпыніць палітыку расавае дыскрымінацыі. Тым ня менш урад краіны ігнараваў патрабаваньні міжнародных арганізацыяў.

Прымяненьне захадаў палітыкі апартэіду выклікала пратэсты, страйкі ды хваляваньні ўнутры краіны, пікі якіх прыпалі на сярэдзіны 1950-х, пачатак 1960-х, сярэдзіну 1970-х ды 1980-я рокі. У верасьні 1989 року прэзыдэнтам краіны быў выбраны Фрэдэрык дэ Клерк, які пачаў рабіць актыўныя дзеяньні па ліквідацыі сыстэмы апартэіду: шматлікія законы былі адмененыя, з турмы быў вызвалены Нэльсан Мандэла — і ў 1994 року прайшлі першыя ўсеагульныя выбары, перамогу на якіх атрымаў Афрыканскі нацыянальны кангрэс, які да гэтых часін знаходзіцца ва ўладзе.

Эканоміка

ЁФБ — найбуйнейшая біржа ў Афрыцы

Паўднёвая Афрыка мае зьмешаную эканоміку з высокім узроўнем беднасьці й нізкім СУП на душу насельніцтва. Паводле клясыфікацыі ААН Паўднёвая Афрыка зьяўляецца краінай зь сярэднімі даходамі зь лішкам рэсурсаў, разьвітой фінансавай, юрыдычнай сыстэмамі, сувязьзю, энэргетыкай і транспартам і сучаснай інфраструктурай падтрымкі эфэктыўнага разьмеркаваньня тавараў у буйных гарадзкіх цэнтрах па ўсім рэгіёне. Паўднёвая Афрыка знаходзіцца на 25-м месцы ў сьвеце паводле аб’ёму СУП з 2008 року й лічыцца новай індустрыяльнай краінай. Найболей разьвітымі рэгіёнамі зьяўляюцца гарады Кейптаўн, Порт-Элізабэт, Дурбан, Прэторыя й Ёганэсбург. Акрамя гэтых эканамічных цэнтраў, разьвіцьцё ў іншых месцах краіны зьяўляецца нязначным, і беднасьць па-ранейшаму значна распаўсюджана, нягледзячы на ​​намаганьні ўрада. Узровень беспрацоўя даволі высокі, да таго ж Паўднёвая Афрыка ўваходзіць у топ-10 краінаў у сьвеце па няроўнасьці ў прыбытках, які вымяраецца з дапамогай каэфіцыента Джыні. У 1995—2003 рокі колькасьць шэрагу фармальных працоўных месцаў скарацілася, а нефармальных працоўных месцаў павялічылася, аднак агульны ўзровень беспрацоўя пагоршыўся, сярэдняя паўднёваафрыканская сям’я мае даход, які значна скараціўся ў пэрыяд паміж 1995 і 2000 рокамі.

Сярэдні прыбытак хатняй гаспадаркі белых пераўзвышаў у чатыры разы аналягічны паказчык сярод хатняй гаспадаркі чорных у 1995 року. У 2000 року сярэдні заробак белай хатнія гаспадаркі пераўзышаў ужо ў шэсьць разоў сярэдні заробак чорнай хатняй гаспадаркі. Афіцыйна пасьля апартэіду ўрад праводзіў палітыку Чорнай эканамічнай магчымасьці (BEE), якая вызначаецца прызнаньнем «неабходнасьці павышэньня агульнай справядлівасьці, у тым ліку праз калектыўнаую ўласнасьць працоўных і суполак, а таксама праз разьвіцьцё навыкаў». На практыцы, аднак, BEE крытыкуецца з боку эканамістаў паўднёваафраканскага Банкам разьвіцьця ў факусоўкі «амаль выключна на прасоўваньні асобных прадстаўнікоў чорнай расы, што мала вырашае эканамічнае становішча чорных людзей у краіне». Афіцыйныя палітыкі пазітыўна ацэньваюць дзеяньні накіраваныя на рост чорнага эканамічнага дабрабыту й стварэньня новай чорнай сярэдняй клясы, аднак у краіне існуюць праблемы злачыннасьці й росту колькасьці чалавек, якія хварэюць на ВІЧ і СНІД. Паўднёвая Афрыка пакутуе ад адносна цяжкага агульнага рэгуляваньня эканомікі ў параўнаньні з разьвітымі краінамі. Дзяржаўнае ўмяшаньне й навязваньне ствараюць высокія бар’еры ў многіх галінах дзейнасьці.

У 1994 року ўрад ўспадкаваў эканоміку абхопленую доўгімі рокамі ўнутраных канфліктаў і зьнешніх санкцыяў. Аднак, за гэтыя часы інфляцыя была зьбіта, дзяржаўныя фінансы стабілізаваліся, а таксама некаторы замежны капітал быў прыцягнуты ў эканоміку. На пачатку 2000 року тагачасны прэзыдэнт Таба Мбэкі паабяцаў садзейнічаць эканамічнаму росту і росту замежных інвэстыцыяў, аслабляючы абмежавальныя законы і актывізуючы тэмпы прыватызацыі, а таксама скарачаючы аб’ёмы непатрэбных урадавых выдаткаў. Ягоная палітыка сутыкнуўся з моцнай апазыцыяй з боку арганізаванай працоўнай сілы. З 2004 року эканамічны рост значна падняў адсотак занятасьці эканамічна актыўнага насельніцтва.

Дэмаграфія

Паўднёвая Афрыка зьяўляецца домам для 50 мільёнаў чалавек рознага паходжаньня, культуры, моваў і рэлігій. У сярэдзіне 2010 прагнозныя паказчыкі для расавых катэгорый краіны склаліся такім чынам: «чорныя» — 79,4%, «белыя» — 9,2%, «каляровыя» — 8,8%, індыйцы ці азіяты — 2,6%. Першы перапіс насельніцтва ў Паўднёвай Афрыцы быў праведзены ў 1911 року, паказаўшы, што белыя складалі 22% насельніцтва. У 1980 року іхняя колькасьць складала 16% ад агульнай колькасьці насельніцтва.

Культура

Адным з найвыбітнейшых прадстаўнікоў паэзіі на афрыкаанс зьяўялецца К. Люі Лейпальт.

Спорт

З 11 чэрвеня па 11 ліпеня 2010 року Паўднёва-Афрыканская рэспубліка прымала Чэмпіянат сьвету па футболе.

Вонкавыя спасылкі

 Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў