Расея
Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі.
|
|||||
| Нацыянальны дэвіз: няма | |||||
 |
|||||
| Афіцыйная мова | Расейская | ||||
| Сталіца | Масква | ||||
| Найбуйнейшы горад | Масква | ||||
| Урад | Прэзыдэнцка-парлямэнцкая рэспубліка Дзьмітры Мядзьведзеў Уладзімер Пуцін |
||||
| Плошча - Агульная - % вады |
1-е месца ў сьвеце 17 075 400 км² 13% |
||||
| Насельніцтва - Агульнае (2009) - Шчыльнасьць |
9-е месца ў сьвеце 141 887 438 8,3/км² |
||||
| СУП - Агульны (2008) - на душу насельніцтва |
7-е месца ў сьвеце $2,225 трлн $15 692 |
||||
| Валюта | Расейскі рубель (RUB) |
||||
| Часавы пас - улетку |
(UTCад +2 да +12) (UTCад +3 да +13) |
||||
| Незалежнасьць |
12 чэрвеня 1990 | ||||
| Дзяржаўны гімн | «Гімн Расейскай Фэдэрацыі» | ||||
| Аўтамабільны знак | RUS | ||||
| Дамэн верхняга ўзроўню | .ru | ||||
| Тэлефонны код | +7 |
||||
Расе́йская Фэдэра́цыя альбо Расе́я (па-расейску: Росси́йская Федера́ция альбо Росси́я) — краіна ўва Ўсходняй Эўропе і Паўночнай Азіі, найбольшая краіна ў сьвеце.
Зьмест |
[рэдагаваць] Гісторыя
- Асноўны артыкул: Гісторыя Расеі
[рэдагаваць] Раньняя гісторыя -- да 10 стагодзьдзя
На частцы тэрыторыі сучаснае Расеі ў 1-м тысячагодзьдзі н. э. існавалі: Баспорская Дзяржава (Баспорскае княства), Скіцкая Дзяржава. На асноўнай тэрыторыі эўрапейскае Расеі жылі балцкія ды фіна-вугорскія плямёны. У 552-745 гадах частку тэрыторыі Расеі ў верхнім цячэнні Волгі паміж Чорным і Касьпійскім марамі займала дзяржава плямённага зьвязу цюркаў – Цюрцкі Каґанат. Ад сярэдзіны 7 да 10 стагодзьдзя у ніжнім цячэньні Волгі, на Паўночным Каўказе, у Прыазоўі ляжала дзяржава Хазарскі Каґанат, якая стрымлівала набегі качэўнікаў з Азіі. Ад пачатку 8 стагодзьдзя да 926 году на Далёкім Усходзе існавала Дзяржава Бахай.
[рэдагаваць] Станаўленьне і разьвіцьцё расейскай дзяржавы -- 10 - 19 стагодзьдзі
У 10 стагодзьдзі заходняя частка сёньняшняе эўрапейскае Расеі ўваходзіла ў г.зв. «Старажытнарускую дзяржаву» ці «Кіеўскую Русь» з цэнтрам ў Кіеве. Улада належала дынастыі Рурыкавічаў, якія праводзілі пасьлядоўную палітыку ўмацаваньня сваёй дзяржавы. Кіеўскі князь Алег ўзначаліў два паходы на Канстанцінопаль. А ў 988 годзе Кіеўскі князь Уладзімер прыняў хрысьціянства паводле грэцкага абраду. У 10 - 14 стагодзьдзях на сярэднім цячэньні Волгі ды ў Прыкам’і знаходзілася Волская Булґарыя. У 12 - 14 стагодзьдзях на тэрыторыі Расеі ўтварыліся Наўґародзкая рэспубліка, Уладзіміра-Суздальскае ды іншыя княствы. У 12 стагодзьдзі гэтыя славянскія княствы, Волская Булґарыя і іншыя дзяржавы Ўсходняе Эўропы трапілі пад нашэсьце манґолаў (1237-1242), на 250 гадоў на тэрыторыі ўсходніх славянаў усталявалася манґольскае іга. У пэрыяд ад 1300 да 1323 году галоўным цэнтрам рускіх зямель быў Уладзімер, барацьбу зь якім вялі Масква ды Цьвер. Адначасова з усіх рускіх зямель даніну зьбірала Залатая Арда. Пад манґольскім ігам паўстала Маскоўскае княства. З дапамогаю інтрыгаў, заваяваньня ляяльнясьці манґолаў, пераводу рэліґійнага цэнтру Расеі ў Маскву, маскоўскія князі атрымалі вялікі аўтарытэт. З маскоўскага княства пачаа сваю гісторыю расейская дзяржаўнасьць. Манґольскае іга закончылася выгнаньнем захопнікаў аб'яднанымі сіламі расейскіх княстваў (Кулікоўская бітва, 1380 г.; «стаяньне на рацэ Ўгры», 1480 г.). У 14 - 16 стагодзьдзях, пасьля заваёву Наўґародзкае рэспублікі, Масква канчаткова стала адзіным цэнтрам аб'яднаньня усходнеславянскіх княстваў паўночнага ўсходу. Сярэдзіна 15 стагодзьдзя - праўленьне Івана Жахлівага, пэрыяд цэнтралізацыі ўлады і жорсткага кантролю (Апрычніна). Разам з гэтым актыўна праводзілася вонкавая палітыка - напрацягу 1454-1467 гадоў ішла Лівонская вайна за выход да Балтыйскага мора. Напрыканцы 16 – у сярэдзіне 17 стагодзьдзя аформілася прыгоннае права. У пачатку 17 стагодзьдзя Маскоўскае княства перажыла швэдзкую і польска-літоўскую інтэрвэнцыі. У сярэдзіне 17 стагодзьдзя Ўкраіна ўвайшла ў склад Расеі на правох аўтаноміі. Рэформы, праведзеныя імпэратарам Пятром I (канец 17 стагодзьдзя – першая чвэрць 18 стагодзьдзя) мелі вялізны ўплыў на сацыяльна-эканамічнае разьвіцьцё краіны, паспрыялі значнай мадэрнізацыі Расеі. Перамога ў Паўночнай Вайне 1700-1721 гг. дала Расеі выйсьце да Балтыйскага мора. У выніку далучэньня ў 16-19 стагодзьдзі тэрыторый Поўначы, Паволжжа, Уралу, Сыбіры, Далёкага Ўсходу, уваходжаньня ў склад Расеі шэрагу народаў утварылася шматнацыйная Расейская Імпэрыя. Расея адбіла нашэсьце францускіх войскаў у Вайне 1812 году. Сялянская рэформа 1861 году, што адмяніла прыгон, і іншыя рэформы пахутчылі разьвіцьцё капіталізму. Напрыканцы 19 – напачатку 20 стагодзьдзя ўзьніклі палітычныя партыі.
[рэдагаваць] 20-21 стагодзьдзі
Расейска-японская вайна 1904-05 гадоў каталізавала разьвіцьцё рэвалюцыйных настрояў у грамадзтве, што прывяло да Рэвалюцыі 1905 году. Пасьля рэвалюцыі заснаваная Дзяржаўная Дума. Расея брала ўдзел у Першай Сусьветнай Вайне 1914-18 гг. на баку краінаў Антанты.
Вайна, эканамічная крыза разам з правакатыўнымі дзеяньнямі ўлады прывялі да зьвяржэньня манархіі падчас Лютаўскае рэвалюцыі 1917 году.
25 кастрычніка (7 лістапада) 1917 адбылася Кастрычніцкая рэвалюцыя 1917 году. Была абвешчаная ўлада Саветаў (радаў) рабочых, жаўнерскіх і сялянскіх дэпутатаў. У краіне была ўсталяваная манапольная палітычная ўлада Камуністычнае партыі, што паступова зьлілася з цэнтралізаваным дзяржаўным апаратам.
З 1917 па 1920 у Расеі ішла грамадзянская вайна, камуністы ажыцьцяўлялі інтэрвэнцыю на новыя незалежныя дзяржавы Ўсходняе Эўропы і Сярэдняе Азіі. У дзяржаве замацоўваліся ваенна-камуністычныя і тэрарыстычныя прынцыпы арґанізацыі грамадзтва, сыстэмы вырабніцтва і разьмеркаваньня.
У студзені 1918 году ўтвораная Расейская Савецкая Фэдэрацыйная Сацыялістычная Рэспубліка (РСФСР). У 1921 г. была прынятая Новая эканамічная палітыка (нэп), што ўяўляла сабою часовае і частковае вяртаньне рынкавых прынцыпаў у эканоміку. 30 сьнежня 1922 Расея разам з камуністычнымі Ўкраінаю, Беларусяй і Закаўкаскаю Фэдэрацыяй утварылі Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік (СССР). Далейшае разьвіцьцё Расеі ў ХХ стагодзьдзі непарыўна зьвязанае з СССР.
12 чэрвеня 1990 Зьезд народных дэпутатаў Расеі прыняў Дэклярацыю аб Дзяржаўным Сувэрэнітэце Расейскае Фэдэрацыі. У 1991 ўведзеная пасада прэзыдэнта РФ. У верасьні 1993 указам прэзыдэнта ліквідаваная сыстэма Саветаў, у сьнежні 1993 прынятая Канстытуцыя Расеі.
На сучасным этапе Расея ажыцьцяўляе пераход ад камуністычнага таталітарызму і камандна-планавай эканомікі да дэмакратыі і рынкавай эканомікі.
[рэдагаваць] Палітыка і дзяржаўны лад Расеі
Расея — дэмакратычная фэдэрацыйная дзяржава з рэспубліканскай формай праўленьня. Дзяржаўны лад Расеі вызначаецца Канстытуцыяй, прынятай у выніку усенароднага галасаваньня у 12 сьнежня 1993 годзе.
Галава дзяржавы — Прэзыдэнт, які таксама афіцыйна ўзначальвае ўзброеныя сілы краіны. Прэзыдэнт абіраецца на чатыры гады. Пасьля паправак да Канстытуцыі, якія ўступілі ў сілу 31 сьнежня 2008 году, на усіх наступных выбарах Прэзыдэнт будзе выбірацца на тэрмін шэсць гадоў[1].
Прадстаўнічы і законадаўчы орґан - дзьвюпалатны Фэдэральны Сход Расейскае Фэдэрацыі (Рада Фэдэрацыі і Дзяржаўная Дума).
У Раду Фэдэрацыі ўваходзяць па два прадстаўнікі ад кожнага суб'екту Расейскае Фэдэрацыі.
Палова дэпутатаў Дзяржаўнае Думы абіраецца па аднамандатных акругах па мажарытарнай сыстэме, другая палова - па партыйных сьпісах паводле прапарцыйнай сыстэмы прадстаўніцтва.
Чальцы Фэдэральнага Сходу абіраюцца на 4 гады.
Выканаўчую ўладу ажыцьцяўляе Ўрад пад кіраўніцтвам прам'ер-міністру, што прызначаецца прэзыдэнтам із згоды Дзяржаўнае Думы.
У рэґіёнах законадаўчыя сходы абіраюцца па зьмяшанай сыстэме па партыйных сьпісах і акругах.
Дзяржаўная Дума складаецца ў значнай доле з пропрэзыдэнцкае партыі «Адзіная Расея», у 2004 годзе быў прыняты закон, які адмяніў выбары губэрнатараў насельніцтвам і зрабіў кіраўнікоў рэгіёнаў прызначанымі прэзыдэнтам із згоды мясцовага парлямэнту.
[рэдагаваць] Адміністрацыйны падзел
Глядзі таксама: Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Расеі
Расея ёсьць фэдэрацыяй, у складзе Расейскае Фэдэрацыі 86 роўнапраўных суб'ектаў, у тым ліку:
рэспублікі (Адыгея, Алтай, Башкартастан, Буратыя, Дагестан, Інгушэтыя, Кабардына-Балкарыя, Калмыкія, Карачаева-Чаркесія, Карэлія, Комі, Марый Эл, Мардовія, Паўднёвая Асэція, Татарстан, Тыва, Удмуртыя, Хакасія, Чачэнія, Чувашыя, Якуція);
7 краёў (Прыморскі, Хабараўскі, Краснаярскі, Краснадарскі, Пермскі, Стаўрапольскі, Алтайскі);
48 абласьцёў (области): (Амурская, Арханґельская, Астраханская, Белґародзкі, Бранская, Уладзімірская, Волґаґрадзкая, Валаґодзкая, Варонеская, Іванаўская, Іркуцкая, Калінінґрадзкая, Кемераўская, Калуская, Камчацкая, Кіраўская, Кастрамская, Курґанская, Курская, Ленінґрадзкая, Ліпецкая, Маґаданская, Маскоўская, Мурманская, Ніжаґародзкая, Наўґародзкая, Новасібірская, Арэнбурская, Омская, Арлоўская, Пензенская, Пскоўская, Растоўская, Разанская, Самарская, Саратаўская, Сьвярдлоўская, Сахалінская, Смаленская, Тамбоўская, Твярская, Томская, Тульская, Цюменская, Ульянаўская, Чалябінская, Чыцінская, Яраслаўская);
гарады фэдэральнага значэньня — Масква, Санкт-Пецярбург;
Жыдоўская аўтаномная вобласьць;
Аўтаномныя акругі: Агінская Бурацкая, Нянецкая, Ханты-Мансыйская, Чукоцкая, Ямала-Ненецкая.
Сталіца — Масква. Па стане на 2005 г. у Расеі налічвалася 1110 гарадоў, 2070 пасёлкаў гарадзкога тыпу.
[рэдагаваць] Геаграфія
Расейская Фэдэрацыя ёсьць самая вялікая па плошчы дзяржава сьвету і мае самыя працяглыя ў сьвеце сухапутныя і марскія межы. На захадзе Расея амываецца Чорным і Балтыцкім морамі, мяжуе з Украінаю, Беларусяй, Польшчаю і Летувой (сваім эксклявам Калінінґрадзкаю вобласьцю), Латвіяй, Эстоніяй, Фінляндыяй, Нарвэгіяй; на поўначы амываецца Паўночным Ледавітым акіянам; на ўсходзе амываецца Ціхім акіянам; на поўдні мяжуе з Паўночнаю Карэяй, Кітаем, Манґоліяй, Казахстанам (самая працяглая міждзяржаўная сухапутная мяжа), Азэрбайджанам і Ґрузіяй. Агульная працягласьць межаў Расеі — 60 933 км (зь іх 38 808 км — марскія межы).
Крайні паўночны пункт Расеі — мыс Флігелі на Зямлі Франца-Іосіфа (81°51’ паўн.ш.), крайні ўсходні пункт — востраў Ратманова ў Берынгавым праліве (заходні з двух астравоў Дыяміда, 169°0’ з.д.). Крайнія паўночны і ўсходні мацерыковыя пункты Расеі: мыс Чалюскіна на паўвостраве Таймыр (77°43’ паўн.ш.) і мыс Дзяжнёва на Чукотцы (169°39’ з.д.). Гэтыя чатыры крайнія пункты адначасова зьяўляюцца і адпаведнымі крайнімі пунктамі Эўразіі. Крайні паўднёвы пункт Расеі (41°11’ з.ш.) знаходзіцца на паўднёвым захадзе ад гары Базардзюзю, на мяжы Дагестана з Азербайджанам. Крайні заходні пункт ляжыць у Калінінґрадзкай вобласьці пад 19°38’ у.д., на Балтыйскай касе Гданьскага заліва Балтыйскага мора; але Калінінградзкая вобласьць зьяўляецца анклавам, і асноўная тэрыторыя Расеі пачынаецца ўсходней, пад 27°17’ у.д., на мяжы Расіі з Эстоніяй, на беразе ракі Педэдзе. Такім чынам, працягласьць тэрыторыі Расеі з поўначы на поўдзень перавышае 4 тыс. км, з захаду на ўсход — набліжаецца да 10 тыс. км.
Большая частка Эўрапейскае тэрыторыі Расеі знаходзіцца на Ўсходне-Эўрапейскай раўніне. Па поўдні - горы Каўказу, на паўночным захадзе - горы Хібіны. На ўсход ад Уралу ляжыць Заходне-Сыбірская раўніна, на поўдзень ад якое горы Паўднёвага Сыбіру: Алтай, Саяны, горы Прыбайкальля й Забайкальля і інш. Між рэкамі Енісеем і Ленаю ляжыць Сярэднесыбірсае плято, між Ленаю і Ціхім Акіянам - горы Паўночна-Ўсходняе Азіі.
Клімат мяняецца ад марскога на крайнім Паўночным захадзе да рэзка кантынэнтальнага ў Сыбіры і мусоннага на Далёкім Усходзе. Сярэднія тэмпэратуры студня ад 0 да −50 °C, ліпня ад 1 да 25 °C; ападкаў ад 150 да 2000 мм штогод. Шматгадовая мярзлата (раёны Сыбіру і Далёкага Ўсходу). Буйныя рэкі — Волґа, Паўночная Дзьвіна, Дон, Пячора, Об, Іртыш, Енісей, Анґара, Лена, Амур, Праголя, Нява; буйныя азёры — Касьпійскае (мора), Байкал, Ладаскае, Анескае. Лясы займаюць звыш за ½ тэрыторыі, маюцца 25 нацыянальных паркаў і 84 запаведнікі.
[рэдагаваць] Эканоміка
Расея — некалі прамыслова разьвітая краіна, перажывае крызу пасьля распаду СССР, савецкае эканомікі і эканамічных сувязяў з былымі рэспублікамі і краінамі Ўсходняга блёку.
Сукупны ўнутраны прадукт на душу насельніцтва складае 8900 даляраў у год (2003). Інфляцыя 3% (за студзень-люты 2005 г.)
Большую частку СУП дае дабыча палезных выкапняў: нафты і прыроднага ґазу (асноўныя радовішчы ў Заходнім Сыбіры), каменны вугаль, жалезная руда (Курская маґнітная анамалія, радовішчы Ўралу, Заходняга Сыбіру і інш.), апатыты, калійныя солі, фасфарыты, дыямэнты і інш.
Асноўныя галіны прамысловасьці: Машынабудаўніцтва (цяжкае, агульнае, сярэдняе, выраб прыбораў інструмэнтаў, і інш.), чорная (галоўным чынам Урал і інш.) і каляровая (Урал, Сыбір, Далёкі Ўсход і інш.) мэталюргія. Разьвітыя хімічная і нафтахімічная прамысловасьці (цантральны і паўночна-заходні рэгіён, Паволжжа, Урал), лясная (на поўначы і ўсходзе краіны), лёгкая (галоўным чынам тэкстыльная) і харчовая прамысловасьць.
Земляробства дае каля 40% агульнае прадукцыі сельскае гаспадаркі, жывёлаводзтва — звыш 60%. Больш як 4/5 пашні прыходзіцца на Цэнтральнае Паволжжа, Паўночны Каўказ, Урал і Заходні Сыбір. Асноўныя сельскагаспадарчыя культуры: зернавыя, цукровы бурак, сланечнік, картопля, лён.
На тэрыторыі Расеі функцыянуюць аб'яднаныя энэрґетычныя сыстэмы Цэнтру, Паўночнага Захаду, Паволжжа, Паўночнага Каўказу, Сыбіру, Далёкага Ўсходу.
Расея мае буйную сетку трубаправодаў.
Важныя элемэнты водных сыстэмаў: Беламора-балтыцкі канал, канал імя Масквы, Волга-Донскі канал, Волга-Балтыцкі шлях. Важную ролю грае марскі транспарт. Буйныя порты: Санкт-Пэтэрбурґ, Калінінград, Мурманск, Архангельск, Новарасійск, Уладзівасток, Находка.
У Расеі ёсьць звыш за 100 курортаў: на ўзьбярэжжы Чорнага мора, група курортаў Каўкаскіх Мінэральных Водаў і інш.
[рэдагаваць] Дэмаграфія
Расея — некалі прамыслова разьвітая краіна, перажывае крызу пасьля распаду СССР, савецкае эканомікі і эканамічных сувязяў з былымі рэспублікамі і краінамі Ўсходняга блёку.
Сукупны ўнутраны прадукт на душу насельніцтва складае 8900 даляраў у год (2003). Інфляцыя 3% (за студзень-люты 2005 г.)
Большую частку (10.1%)СУП дае дабыча палезных выкапняў: нафты і прыроднага ґазу (асноўныя радовішчы ў Заходнім Сыбіры), каменны вугаль, жалезная руда (Курская маґнітная анамалія, радовішчы Ўралу, Заходняга Сыбіру і інш.), апатыты, калійныя солі, фасфарыты, дыямэнты і інш.
Асноўныя галіны прамысловасьці: Машынабудаўніцтва (цяжкае, агульнае, сярэдняе, выраб прыбораў інструмэнтаў, і інш.), чорная (галоўным чынам Урал і інш.) і каляровая (Урал, Сыбір, Далёкі Ўсход і інш.) мэталюргія. Разьвітыя хімічная і нафтахімічная прамысловасьці (цантральны і паўночна-заходні рэгіён, Паволжжа, Урал), лясная (на поўначы і ўсходзе краіны), лёгкая (галоўным чынам тэкстыльная) і харчовая прамысловасьць.
Земляробства дае каля 40% агульнае прадукцыі сельскае гаспадаркі, жывёлаводзтва — звыш 60%. Больш як 4/5 пашні прыходзіцца на Цэнтральнае Паволжжа, Паўночны Каўказ, Урал і Заходні Сыбір. Асноўныя сельскагаспадарчыя культуры: зернавыя, цукровы бурак, сланечнік, картопля, лён.
На тэрыторыі Расеі функцыянуюць аб'яднаныя энэрґетычныя сыстэмы Цэнтру, Паўночнага Захаду, Паволжжа, Паўночнага Каўказу, Сыбіру, Далёкага Ўсходу.
Расея мае буйную сетку трубаправодаў.
Важныя элемэнты водных сыстэмаў: Беламора-балтыцкі канал, канал імя Масквы, Волга-Донскі канал, Волга-Балтыцкі шлях. Важную ролю грае марскі транспарт. Буйныя порты: Санкт-Пэтэрбурґ, Калінінград, Мурманск, Архангельск, Новарасійск, Уладзівасток, Находка.
У Расеі ёсьць звыш за 100 курортаў: на ўзьбярэжжы Чорнага мора, група курортаў Каўкаскіх Мінэральных Водаў і інш.
[рэдагаваць] Культура
[рэдагаваць] Крыніцы
- ^ Федэральны закон Расійскай Федэрацыі - папраўка да Канстытуцыі Расейскай Федэрацыі ад 30 сьнежня 2008 году № 6-ФКЗ «Аб зьмяненьні тэрміну паўнамоцтваў Прэзыдэнта Расейскай Федэрацыі і Дзяржаўнай Думы»
[рэдагаваць] Вонкавыя спасылкі
Расея — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў
- Афіцыйная старонка ўраду Расеі (рас.)
- Лічыльнік насельніцтва Расеі (рас.)
| Краіны Эўропы | |
|---|---|
| Азэрбайджан · Альбанія · Андора · Армэнія · Аўстрыя · Баўгарыя · Беларусь · Босьнія і Герцагавіна · Бэльґія · Ватыкан · Вугоршчына · Вялікабрытанія · Гішпанія · Грузія · Грэцыя · Данія · Ірляндыя · Ісьляндыя · Італія · Казахстан¹ · Кіпр · Латвія · Летува · Ліхтэнштайн · Люксэмбург · Малдова · Мальта · Манака · Нарвэґія · Нідэрлянды · Нямеччына · Партуґалія · Польшча · Расея¹ · Рэспубліка Македонія · Румынія · Сан-Марына · Славаччына · Славенія · Сэрбія · Турцыя¹ · Украіна · Фінляндыя · Францыя · Харватыя · Чарнагорыя · Чэхія · Швайцарыя · Швэцыя · Эстонія | |
| Непрызнаныя: | Акратыры і Дэкелія · Выспа Мэн · Гернсі · Гібральтар · Косава · Ян Маен · Джэрсі · Шпіцбэрген · Фарэрскія выспы |
| ¹ Часткова знаходзіцца ў Азіі | |
