Расея

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да: навігацыі, пошуку
Расея
Российская Федерация
Сьцяг Расеі Герб Расеі
(Сьцяг) (Герб)
Дзяржаўны гімн
«Гімн Расейскай Фэдэрацыі»
Месцазнаходжаньне Расеі
Афіцыйная мова Расейская
Сталіца Масква
Найбуйнейшы горад Масква
Форма кіраваньня Прэзыдэнцкая рэспубліка
Уладзімер Пуцін
Дзьмітры Мядзьведзеў
Плошча
 • агульная
 • адсотак вады
1-е месца ў сьвеце
17 098 246 км²
4,22%
Насельніцтва
 • агульнае (2014)
 • шчыльнасьць
9-е месца ў сьвеце
143 657 134[1]
8,36/км²
СУП
 • агульны (2008)
 • на душу насельніцтва
6-е месца ў сьвеце
$2,376 трлн
$16 687
Валюта Расейскі рубель (RUB)
Незалежнасьць 12 чэрвеня 1990
Аўтамабільны знак RUS
Дамэн верхняга ўзроўню .ru
Тэлефонны код +7

Расе́йская Фэдэра́цыя альбо Расе́я (па-расейску: Росси́йская Федера́ция альбо Росси́я) — краіна ва Ўсходняй Эўропе і Паўночнай Азіі, найбольшая краіна ў сьвеце. Расея паводле канстытуцыі зьяўляецца фэдэратыўнай паўпрэзыдэнцкай рэспублікай. З паўночнага захаду на паўднёвы ўсход яна мае сухапутныя межы з Нарвэгіяй, Фінляндыяй, Эстоніяй, Латвіяй, Летувой і Польшчай (Калінінградзкая вобласьць), Беларусю, Украінай, Грузіяй, Азэрбайджанам, Казахстанам, Кітаем, Манголіяй і Паўночнай Карэяй. Акрамя таго Расея мае марскую мяжу зь Японіяй па Ахоцкім моры, і са штатам Аляска праз Бэрынгаў праліў. Паводле плошчы, якая складае 17 млн км², Расея зьяўляецца самай вялікай краінай у сьвеце і ахоплівае больш за адну восьмую частку плошчы сушы Зямлі. Паводле насельніцтва Расея мае дзевяты паказчык у сьвеце з колькасьцю жыхароў у 143 млн чалавек па стане на 2012 год[2].

Эканоміка Расеі займае дзевятае месца паводле намінальнага СУП і мае шосты паказчык па велічыні паводле парытэту пакупніцкай здольнасьці на 2014 год. Краіна мае вялікія запасы энэргарэсурсаў, што зрабілі яе адным з найбуйнейшых вытворцаў нафты і прыроднага газу ва ўсім сьвеце[3].

Гісторыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Раньняя гісторыя — да 10 стагодзьдзя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

На частцы тэрыторыі сучаснае Расеі ў 1-м тысячагодзьдзі н. э. існавалі: Баспорская Дзяржава (Баспорскае княства), Скіцкая Дзяржава. На асноўнай тэрыторыі эўрапейскае Расеі жылі балцкія ды фіна-вугорскія плямёны. У 552745 гадах частку тэрыторыі Расеі ў верхнім цячэньні Волгі паміж Чорным і Касьпійскім марамі займала дзяржава плямённага зьвязу цюркаў — Цюрцкі Каґанат. Ад сярэдзіны 7 да 10 стагодзьдзя ў ніжнім цячэньні Волгі, на Паўночным Каўказе, у Прыазоўі ляжала дзяржава Хазарскі Каґанат, якая стрымлівала набегі качэўнікаў з Азіі. Ад пачатку 8 стагодзьдзя да 926 году на Далёкім Усходзе існавала Дзяржава Бахай.

Станаўленьне і разьвіцьцё расейскай дзяржавы — 1019 стагодзьдзі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У 10 стагодзьдзі заходняя частка сёньняшняе эўрапейскае Расеі ўваходзіла ў г. зв. «Старажытнарускую дзяржаву» ці «Кіеўскую Русь» з цэнтрам у Кіеве. Улада належала дынастыі Рурыкавічаў, якія праводзілі пасьлядоўную палітыку ўмацаваньня сваёй дзяржавы. Кіеўскі князь Алег ўзначаліў два паходы на Канстантынопаль. А ў 988 годзе Кіеўскі князь Уладзімер прыняў хрысьціянства паводле грэцкага абраду. У 1014 стагодзьдзях на сярэднім цячэньні Волгі ды ў Прыкам’і знаходзілася Волская Булґарыя. У 1214 стагодзьдзях на тэрыторыі Расеі ўтварыліся Наўгародзкая рэспубліка, Уладзімера-Суздальскае ды іншыя княствы. У 12 стагодзьдзі гэтыя славянскія княствы, Волская Булґарыя і іншыя дзяржавы Ўсходняе Эўропы трапілі пад нашэсьце манголаў (12371242), на 250 гадоў на тэрыторыі ўсходніх славянаў усталявалася мангольскае іга. У пэрыяд ад 1300 да 1323 году галоўным цэнтрам рускіх зямель быў Уладзімер, барацьбу зь якім вялі Масква ды Цьвер. Адначасова з усіх рускіх зямель даніну зьбірала Залатая Арда. Пад мангольскім ігам паўстала Маскоўскае княства. З дапамогаю інтрыгаў, заваяваньня ляяльнясьці манголаў, пераводу рэліґійнага цэнтру Расеі ў Маскву, маскоўскія князі атрымалі вялікі аўтарытэт. З маскоўскага княства пачала сваю гісторыю расейская дзяржаўнасьць. Мангольскае іга закончылася выгнаньнем захопнікаў аб’яднанымі сіламі расейскіх княстваў (Кулікоўская бітва, 1380 г.; «стаяньне на рацэ Ўгры», 1480 г.).

У 14—16 стагодзьдзях, пасьля заваёву Наўгародзкае рэспублікі, Масква канчаткова стала адзіным цэнтрам аб’яднаньня ўсходнеславянскіх княстваў паўночнага ўсходу. Сярэдзіна 15 стагодзьдзя — праўленьне Івана Жахлівага, пэрыяд цэнтралізацыі ўлады і жорсткага кантролю (Апрычніна). Разам з гэтым актыўна праводзілася вонкавая палітыка — напрацягу 1454—1467 гадоў ішла Лівонская вайна за выход да Балтыйскага мора. Напрыканцы 16 — у сярэдзіне 17 стагодзьдзя аформілася прыгоннае права. У пачатку 17 стагодзьдзя Маскоўскае княства перажыла швэдзкую і польска-літоўскую інтэрвэнцыі. У сярэдзіне 17 стагодзьдзя Ўкраіна ўвайшла ў склад Расеі на правох аўтаноміі.

Пётар I быў першым расейскім імпэратарам.

Рэформы, праведзеныя імпэратарам Пятром I (канец 17 стагодзьдзя — першая чвэрць 18 стагодзьдзя) мелі вялізны ўплыў на сацыяльна-эканамічнае разьвіцьцё краіны, паспрыялі значнай мадэрнізацыі Расеі. Перамога ў Паўночнай Вайне 17001721 гг. дала Расеі выйсьце да Балтыйскага мора.

У выніку далучэньня ў 16-19 стагодзьдзі тэрыторыяў Поўначы, Паволжжа, Уралу, Сыбіры, Далёкага Ўсходу, уваходжаньня ў склад Расеі шэрагу народаў утварылася шматнацыйная Расейская імпэрыя. Расея адбіла нашэсьце францускіх войскаў у Вайне 1812 году.

Сялянская рэформа 1861 году, што адмяніла прыгон, і іншыя рэформы пахутчылі разьвіцьцё капіталізму.

Напрыканцы 19 — напачатку 20 стагодзьдзя ўзьніклі палітычныя партыі.

2021 стагодзьдзі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Расейска-японская вайна 1904-05 гадоў каталізавала разьвіцьцё рэвалюцыйных настрояў у грамадзтве, што прывяло да Рэвалюцыі 1905 году. Пасьля рэвалюцыі заснаваная Дзяржаўная Дума. Расея брала ўдзел у Першай сусьветнай Вайне 19141918 гг. на баку краінаў Антанты.

Вайна, эканамічная крыза разам з правакатыўнымі дзеяньнямі ўлады прывялі да зьвяржэньня манархіі падчас Лютаўскае рэвалюцыі 1917 году.

25 кастрычніка (7 лістапада) 1917 адбылася Кастрычніцкая рэвалюцыя 1917 году. Была абвешчаная ўлада Саветаў (радаў) рабочых, жаўнерскіх і сялянскіх дэпутатаў. У краіне была ўсталяваная манапольная палітычная ўлада Камуністычнае партыі, што паступова зьлілася з цэнтралізаваным дзяржаўным апаратам.

З 1917 па 1920 у Расеі ішла грамадзянская вайна, камуністы ажыцьцяўлялі інтэрвэнцыю на новыя незалежныя дзяржавы Ўсходняе Эўропы і Сярэдняе Азіі. У дзяржаве замацоўваліся ваенна-камуністычныя і тэрарыстычныя прынцыпы арґанізацыі грамадзтва, сыстэмы вырабніцтва і разьмеркаваньня.

У студзені 1918 году ўтвораная Расейская Савецкая Фэдэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка (РСФСР). У 1921 г. была прынятая Новая эканамічная палітыка (нэп), што ўяўляла сабою часовае і частковае вяртаньне рынкавых прынцыпаў у эканоміку. 30 сьнежня 1922 Расея разам з камуністычнымі Ўкраінаю, Беларусяй і Закаўкаскаю Фэдэрацыяй утварылі Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік (СССР). Далейшае разьвіцьцё Расеі ў ХХ стагодзьдзі непарыўна зьвязанае з СССР.

12 чэрвеня 1990 Зьезд народных дэпутатаў Расеі прыняў Дэклярацыю аб Дзяржаўным Сувэрэнітэце Расейскае Фэдэрацыі. У 1991 годзе ўведзеная пасада прэзыдэнта РФ. У верасьні 1993 указам прэзыдэнта ліквідаваная сыстэма Саветаў, у сьнежні 1993 прынятая Канстытуцыя Расеі. На сучасным этапе Расея ажыцьцяўляе пераход ад камуністычнага таталітарызму і камандна-плянавай эканомікі да дэмакратыі і рынкавай эканомікі.

Дзяржаўны лад[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Форма праўленьня і органы дзяржаўнай ўлады[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Маскоўскі Крэмль. Працоўная рэзыдэнцыя прэзыдэнта Расейскае фэдэрацыі.

Паводле формы праўленьня Расея зьяўляецца прэзыдэнцкай рэспублікай. Дзейная Канстытуцыя была прынята 12 сьнежня 1993 году на рэфэрэндуме. Дзяржаўная ўлада ў Расейскай Фэдэрацыі зьдзяйсьняецца на аснове падзелу на заканадаўчую, выканаўчую і судовую. Органы заканадаўчай, выканаўчай і судовай улады самастойныя. Глава дзяржавы — Прэзыдэнт Расейскай Фэдэрацыі. Прэзыдэнт абіраецца на 4 году на аснове ўсеагульнага роўнага і прамога выбарчага права пры тайным галасаваньні. Адна і тая ж асоба ня можа займаць пасаду Прэзыдэнта больш за два тэрміна запар. Пасьля паправак да Канстытуцыі, якія ўступілі ў сілу 31 сьнежня 2008 году, на ўсіх наступных выбарах Прэзыдэнт будзе выбірацца на тэрмін шэсьць гадоў[4].

Заканадаўчы (прадстаўнічы) орган дзяржаўнай улады (парлямэнт) Расейскай Фэдэрацыі — двухпалатны Фэдэральны Сход Расейскай Фэдэрацыі. Палатамі Фэдэральнага Сходу зьяўляюцца Савет Фэдэрацыі — верхняя палата і Дзяржаўная Дума — ніжняя палата. У склад Савета Фэдэрацыя ўваходзяць па аднаму прадстаўніку ад заканадаўчай і выканаўчай улады кожнага суб’екта фэдэрацыі, якія дэлегуюцца адпаведна заканадаўчым органам суб’екта фэдэрацыі і яго главой на сталай аснове, а ў склад Дзяржаўнай Думы — 450 дэпутатаў, абіраецца на аснове ўсеагульнага роўнага і прамога выбарчага права пры тайным галасаваньні па партыйным сьпісам (прахадны бар’ер 7%). Срок паўнамоцтваў Дязржаўнай Думы — 4 гады.

Выканаўчую ўладу зьдзяйсьняе Урад Расейскай Фэдэрацыі. Старшыня Ўраду прызначаецца Прэзыдэнтам са згоды Дзяржаўнай Думы. У склад Ураду ўваходзяць, апроч Старшыні, яго намесьнікі і фэдэральныя міністры. Урад узначальвае сыстэму фэдэральных органаў выканаўчай улады: міністэрстваў, фэдэральных службаў і фэдэральных агенстваў.

Судовая ўлада ў Расеі ажыцьцяўляецца судамі. У сыстэму фэдэральных судоў уваходзяць суды агульнай юрысдыкцыі (уключаючы ваенныя суды), арбітражныя суды і Канстытуцыйны Суд Расейскай Фэдэрацыі. Суды агульнай юрысдыкцыі зьдзяйсьняюсь правасудзьдзе па грамадзянскіх, крымінальных справах і справах, якія ўзьнікаюць з адміністрацыйных правапарушэньняў. Да іх адносяцца Вярхоўны Суд Расейскай Фэдэрацыі, вярхоўныя суды рэспублікаў у складзе РФ, краявыя, абласныя суды, суды аўтаномных вобласьцей, аўтаномных акругаў, Маскоўскі і Санкт-Пецярбурскі гарадзкія суды, раённыя (гарадзкія) суды. Арбітражныя суды займаюцца разглядам спрэчак, зьвязаных з прафэсійным удзелам у грамадзянскім абарачэньні, у прыватнасьці, зьвязаных з прадпрымальніцкай дзейнасьцю, і некаторых іншых катэгорыяў спрэчак. Яны ўключаюць Вышэйшы арбітражны суд Расейскай Фэдэрацыі, фэдэральныя арбітражныя суды акруг (арбітражныя касацыйныя суды), арбітражныя апэляцыйныя суды, арбітражныя суды суб’ектаў фэдэрацыі.

Рэгіянальная і муніцыпальная ўлада[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Сыстэма органаў дзяржаўнай улады суб’ектаў фэдэрацыі ўсталёўваецца суб’ектамі Расейскай Фэдэрацыі самастойна ў адпаведнасьці з асновамі канстытуцыйнага ладу Расейскай Фэдэрацыі і агульнымі прынцыпамі арганізацыі прадстаўнічых і выканаўчых органаў дзяржаўнай улады, усталяванымі фэдэральным законам. Глава суб’екта фэдэрацыі зацьвярджаецца заканадаўчым ораганам па прадстаўленьні прэзыдэнта Расейскай Фэдэрацыі. Заканадаўчы (прадстаўнічы) орган суб’екта фэдэрацыі фармуецца шляхам прамога тайнага ўсеагульнага галасаваньня па партыйных сьпісах. Выканаўчы орган — урад суб’екта фэдэрацыі фармуецца галавой суб’екта пры ўдзеле заканадаўчага органа. Судовая ўлада суб’екта фэдэрацыя складаецца з Канстытуцыйнага (Статутнага) суда суб’екта фэдэрацыі і міравых судоў. Гэтыя суды не ўвахожзяць у фэдэральную судовую сыстэму.

Мясцовае самакіраваньне ў Расеі — гэта форма ажыцьцяўленьня народам сваёй улады, якая забясьпечвае самастойнае і пад сваю адказнасьць рашэньне насельніцтвам непасрэдна і (ці) праз органы мясцовага самакіраваньня пытаньняў мясцовага значэньня зыходзячы з інтарэсаў насельніцтва з улікам гістарычных і іншых мясцовых традыцый. Мясцовае самакіраваньне зьдзяйсьняецца грамадзянамі шляхам рэфэрэндуму, выбараў, іншых формаў прамога волевыяўленьня, праз выбарныя і іншыя органы мясцовага самакіраваньня. Мясцовае самакіраваньне зьдзяйсьняецца на ўсёй тэрыторыі Расейскай Фэдэрацыі. Тэрытарыяльную аснову мясцовага самакіраваньня складаюць муніцыпальныя ўтварэньні. Усяго ў Расеі каля 25 тысячаў муніцыпальныў утварэньняў. У Расейскай Фэдэрацыі існуюць 6 відаў муніцыпальных утварэньняў:

Органы мясцовага самакіраваньня не ўваходзяць у сыстэму органаў дзяржаўнай улады. У структуру органаў мясцовага самакіраваньня, якая ўсталёўваецца статутам муніцыпальнага ўтварэньня, уваходзяць наступныя органы і службовыя асобы мясцовага самакіраваньня: прадстаўнічы орган муніцыпальнага ўтварэньня, галава муніцыпальнага ўтварэньня, мясцовая адміністрацыя, кантрольны орган муніцыпальнага ўтварэньня, іншыя органы мясцовага самакіраваньня.

Палітычныя партыі і прафсаюзы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Па стане на люты 2008 году ў Расеі было зарэгістравана 15 палітычных партыяў (у 2006 годзе іх было 35). Да ліку найбуйнейшых адносяцца: праўладныя — Адзіная Расея; лаяльныя — Справядлівая Расея, Лібэральна-дэмакратычная партыя Расеі (ЛДПР); апазыцыйныя — Камуністычная партыя Расейскай Фэдэрацыі (КПРФ), Народны Саюз, Яблык, Правая справа. У Дзярждуму, выбраную ў 2007 годзе, прайшлі Адзіная Расея, КПРФ, Справядлівая Расея і ЛДПР.

Да ліку буйнейшых прафсаюзных аб’яднаньняў агульнарасейскага ўзроўню адносяць Фэдэрацыю незалежных прафсаюзаў Расеі (найбуйнейшае прафсаюзнае аб’яднаньне, уваходзяць каля 29 млн чалавек, ці 95% ад усіх членаў прафсаюзаў у Расеі), Канфэдэрацыю працы Расеі, Усерасейскую канфэдэрацыю працы. Усе яны ўваходзяць у Міжнародную канфэдэрацыю прафсаюзаў.

Зьнешняя палітыка[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Дачыненьні зь Беларусьсю[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Дыпляматычныя дачыненьні ўрады ўстанавілі 28 чэрвеня 1992 году[5].

Адміністрацыйны падзел[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Асноўны артыкул: Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Расеі

Расея ёсьць фэдэрацыяй, у складзе Расейскае Фэдэрацыі 86 роўнапраўных суб’ектаў, у тым ліку:

Па стане на 2005 г. у Расеі налічвалася 1110 гарадоў, 2070 пасёлкаў гарадзкога тыпу.

З моманту распаду СССР у Расеі вядзецца працэс скарачэньня колькасьць суб’ектаў фэдэрацыі. У рамках гэтае палітыкі скасаваныя Агінская Бурацкая, Усьць-Ардынская Бурацкая, Карацкая, Таймырская (Далгана-Ненецкая), Комі-Пярмяцкая аўтаномная акругі, Камчацкая, Пермская ды Чыцінская вобласьці; скасаваныя суб’екты звычайна ўваходзілі ў склад іншых (Усьць-Ардынская Бурацкая, Таймырская (Далгана-Ненецкая) акругі) або ўтваралі новыя суб’екты шляхам аб’яднаньня зь іншымі (Карацкая, Комі-Пярмяцкая, Агінская Бурацкая акругі, Камчацкая, Чыцінская, Пермская вобласьці). У 2006 годзе праведзеная адміністрацыйная рэформа, паводле якой ажыцьцяўлялася зьмена назваў адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак другога ўзроўню.

Асаблівы статус паводле фэдэральнага заканадаўства Расеі мае аўтаномная акруга, якая, нягледзячы на тое, што зьяўляецца суб’ектам фэдэрацыі, уваходзіць у склад іншага суб’екту фэдэрацыі (напрыклад, Ненецкая аўтаномная акруга, якая ўваходзіць у склад Архангельскае вобласьці). Тым ня менш, аўтаномная акруга мае права выйсьці са складу вобласьці ці краю, у склад якога ўваходзіць, і стаць непасрэдным суб’ектам Расейскае Фэдэрацыі: адзінай падобнай акругай зьяўляецца Чукоцкая.

У сакавіку 2014 году цягам г.зв. крымскага крызісу Расея зьдзейсьніла фактычную анэксію ўкраінскіх тэрыторыяў Аўтаномная Рэспубліка Крым і Севастопаль. У лютым гэтага ж году на гэтых тэрыторыях была зацьверджаная мясцовая самаабвешчаная ўлада, якая паставіла на мэце правядзеньне рэфэрэндуму аб уваходжаньні рэгіёнаў у склад Расеі. У сакавіку 2014 году атрымаў большасьць варыянт «За ўзьяднаньне з Расеяй», у выніку чаго АРК і Севастопаль утварылі незалежную Рэспубліку Крым, утвораную з мэтаю ўваходжаньня ў склад Расеі. У сакавіку гэтага ж году прэзыдэнт Расеі Ўладзімер Пуцін падпісаў указ аб прыняцьці Рэспублікі Крым у склад Расеі ў якасьці двух суб’ектаў фэдэрацыі — Рэспублікі Крым і места фэдэральнага значэньня Севастопаль, абодва тэрытарыяльна адпавядаюць Аўтаномнай Рэспубліцы Крым і Севастопалю адпаведна. Украіна, а таксама большасьць краінаў сьвету не прызнае фактычнай анэксіі паўвостраву Крым, што тлумачыцца парушэньнем украінскага заканадаўства адносна гэтых тэрыторыяў.

Кожны від суб’екту фэдэрацыі Расеі мае розныя правы, якія агаворваюцца ў канстытуцыі краіны. Найбольшы спэктар паўнамоцтваў мае рэспубліка, якая характарызуецца як дзяржава, можа прымаць уласную канстытуцыю й мець дзяржаўную мову. Дзяржаўная мова рэспублікі мусіць мець афіцыйную пісьмовасьць на аснове кірылічнага альфабэту, у адваротным выпадку мова ня можа атрымаць дзяржаўны статус. Прэцэдэнтам дзеяньня заканадаўства ў гэтай сфэры зьяўляецца карэльская мова, якая з прычыны наяўнасьць лацінскага альфабэту ня мае дзяржаўнага статусу ў Рэспубліцы Карэлія.

Кожны з суб’ектаў Расеі аб’яднаны ў фэдэральныя акругі, якія, між тым, не зьяўляюцца адміністрацыйна-тэрытарыяльнымі адзінкамі або суб’ектамі фэдэрацыі. У 2014 годзе зацьверджаная новая фэдэральная акруга, Крымская, якая дэ-факта ўключае тэрыторыі ўкраінскага паўвостраву Крым.

Геаграфія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Гара Эльбрус — найвышэйшая кропка Каўказу

Расейская Фэдэрацыя — самая вялікая па плошчы дзяржава сьвету і мае самыя працяглыя ў сьвеце сухапутныя і марскія межы. На захадзе Расея амываецца Чорным і Балтыйскім морамі, мяжуе з Украінаю, Беларусяй, Польшчаю і Летувой (сваім эксклявам Калінінградзкай вобласьцю), Латвіяй, Эстоніяй, Фінляндыяй, Нарвэгіяй; на поўначы амываецца Арктычным акіянам; на ўсходзе амываецца Ціхім акіянам; на поўдні мяжуе з КНДР, Кітаем, Манголіяй, Казахстанам (самая працяглая міждзяржаўная сухапутная мяжа), Азэрбайджанам і Грузіяй. Агульная працягласьць межаў Расеі — 60 933 км (зь іх 38 808 км — марскія межы).

Крайні паўночны пункт Расеі — мыс Флігелі на Зямлі Франца-Іосіфа (81°51’ пн ш.), крайні ўсходні пункт — востраў Ратманова ў Бэрынгавым праліве (заходні з двух астравоў Дыяміда, 169°0’ з. д.). Крайнія паўночны і ўсходні мацерыковыя пункты Расеі: мыс Чалюскіна на паўвостраве Таймыр (77°43’ пн ш.) і мыс Дзяжнёва на Чукотцы (169°39’ з. д.). Гэтыя чатыры крайнія пункты адначасова зьяўляюцца і адпаведнымі крайнімі пунктамі Эўразіі. Крайні паўднёвы пункт Расеі (41°11’ з. ш.) знаходзіцца на паўднёвым захадзе ад гары Базардзюзю, на мяжы Дагестану з Азэрбайджанам. Крайні заходні пункт ляжыць у Калінінградзкай вобласьці пад 19°38’ у. д., на Балтыйскай касе Гданьскага заліва Балтыйскага мора; але Калінінградзкая вобласьць зьяўляецца анклявам, і асноўная тэрыторыя Расеі пачынаецца ўсходней, пад 27°17’ у. д., на мяжы Расеі з Эстоніяй, на беразе ракі Педэдзе. Такім чынам, працягласьць тэрыторыі Расеі з поўначы на поўдзень перавышае 4 тыс. км, з захаду на ўсход — набліжаецца да 10 тыс. км.

Большая частка Эўрапейскае тэрыторыі Расеі знаходзіцца на Ўсходне-Эўрапейскай раўніне. Па поўдні — Каўкаскія горы, на паўночным захадзе — горы Хібіны. На ўсход ад Уралу ляжыць Заходне-Сыбірская раўніна, на поўдзень ад якое горы Паўднёвай Сыбіры: Алтай, Саяны, горы Прыбайкальля й Забайкальля і іншыя. Між рэкамі Енісеем і Ленаю ляжыць Сярэднесыбірсае плято, між Ленаю і Ціхім Акіянам — горы Паўночна-Ўсходняе Азіі.

Клімат мяняецца ад марскога на крайнім паўночным захадзе да рэзка кантынэнтальнага ў Сыбіры і мусоннага на Далёкім Усходзе. Сярэднія тэмпэратуры студзеня ад 0 да −50 °C, ліпеня ад 1 да 25 °C; ападкаў ад 150 да 2000 мм штогод. Шматгадовая мярзлата (раёны Сыбіры і Далёкага Ўсходу). Буйныя рэкі — Волга, Паўночная Дзьвіна, Дон, Пячора, Об, Іртыш, Енісей, Ангара, Лена, Амур, Праголя, Нява; буйныя азёры — Касьпійскае (мора), Байкал, Ладаскае, Анескае. Лясы займаюць звыш за ½ тэрыторыі, маюцца 25 нацыянальных паркаў і 84 запаведнікі.

Эканоміка[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Міжнародны бізнэсовы раён «Масква-сіці».

Расея — некалі прамыслова разьвітая краіна, перажывае крызу пасьля распаду СССР, савецкае эканомікі і эканамічных сувязяў з былымі рэспублікамі і краінамі Ўсходняга блёку.

Сукупны ўнутраны прадукт на душу насельніцтва складае 8900 даляраў у год (2003). Інфляцыя 3% (за студзень-люты 2005 г.)

Большую частку СУП дае дабыча палезных выкапняў: нафты і прыроднага ґазу (асноўныя радовішчы ў Заходнім Сыбіры), каменны вугаль, жалезная руда (Курская маґнітная анамалія, радовішчы Ўралу, Заходняга Сыбіру і інш.), апатыты, калійныя солі, фасфарыты, дыямэнты і інш. У 2010 г. вываз сыравіны склаў 65% агульнага аб’ёму экспарту[6].

Асноўныя галіны прамысловасьці: Машынабудаўніцтва (цяжкае, агульнае, сярэдняе, выраб прыбораў інструмэнтаў, і інш.), чорная (галоўным чынам Урал і інш.) і каляровая (Урал, Сыбір, Далёкі Ўсход і інш.) мэталюргія. Разьвітыя хімічная і нафтахімічная прамысловасьці (цантральны і паўночна-заходні рэгіён, Паволжжа, Урал), лясная (на поўначы і ўсходзе краіны), лёгкая (галоўным чынам тэкстыльная) і харчовая прамысловасьць.

Земляробства дае каля 40% агульнае прадукцыі сельскае гаспадаркі, жывёлаводзтва — звыш 60%. Больш як 4/5 пашні прыходзіцца на Цэнтральнае Паволжжа, Паўночны Каўказ, Урал і Заходні Сыбір. Асноўныя сельскагаспадарчыя культуры: зернавыя, цукровы бурак, сланечнік, бульба, лён.

На тэрыторыі Расеі функцыянуюць аб’яднаныя энэрґетычныя сыстэмы Цэнтру, Паўночнага Захаду, Паволжжа, Паўночнага Каўказу, Сыбіру, Далёкага Ўсходу. Расея мае буйную сетку трубаправодаў. Важныя элемэнты водных сыстэмаў: Беламора-балтыйскі канал, канал імя Масквы, Волга-Донскі канал, Волга-Балтыйскі шлях. Важную ролю грае марскі транспарт. Буйныя порты: Санкт-Пецярбург, Калінінград, Мурманск, Архангельск, Новарасейск, Уладзівасток, Находка. У Расеі ёсьць звыш за 100 курортаў: на ўзьбярэжжы Чорнага мора, група курортаў Каўкаскіх Мінэральных Водаў і інш.

Культура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Міхаіл Ламаносаў. Расейскі паэт, вынаходнік і навукоўца

Культура Расеі грунтуецца на расейскай мове, якая пачала фармавацца напрацягу 1415 стагодзьдзяў. Істотны ўнёсак у фармаваньне літаратурнай расейскай мовы зрабілі Міхаіл Ламаносаў ды Аляксандар Пушкін. Выдітныя постаці расейскай літаратуры ў 18 стагодзьдзі Міхаіл Лермантаў, Мікалай Гогаль, Фёдар Цютчаў, Фёдар Дастаеўскі ды Леў Талстой. Драматычныя творы Антона Чэхава займелі шырокую папулярнасьць ва ўсім сьвеце. Літаратура Расеі 20 стагодзьдзя часткова сфармавалася пад уплывам дзяржаўнай камуністычнай ідэалёгіі. З выбітных аўтараў 20 стагодзьдзя можна назваць Сяргея Ясеніна, Уладзімера Маякоўскага, Аляксандра Твардоўскага. Вялікі ўнёсак у папулярызацыю расейскай культуры зрабілі дзеячы эміграцыі — Ёсіф Бродзкі ды Аляксандар Салжаніцын (абодва ляўрэаты Нобэлеўскае прэміі).

На тэрыторыі Расеі выяўленыя помнікі часоў палеаліту[7]. Культура выяўленчага мастацтва пачынала разьвівацца ў плыні праваслаўя — іконы ды фрэскі ў цэрквах пераважна ананімныя. Вяршыняў іканапіснага майстэрства дасягнулі Андрэй Рублёў, Феафан Грэк, Дыянісій. У 18 стагодзьдзі Фёдар Рокатаў, Зьміцер Лявіцкі ды Уладзімер Баравікоўскі вучацца ў францускіх ды італьянскіх жывапісцаў, закладаюць падмурак расейскага жывапісу. 19 стагодзьдзе — эпоха клясычнага расейскага пэйзажу. Ісак Левітан, Архіп Куінджы, Аляксей Саўрасаў, Васіль Сурыкаў ды Іван Шышкін стварылі непаўторныя паводле калярыту карціны. Напачатку 20 стагодзьдзя Казімер Малевіч стварыў новы мастацкі стыль — супрэматызм.

Расейская музыка — гэта сусьветна вядомыя кампазытары Міхаіл Глінка, Пётар Чайкоўскі ды Сяргей Рахманінаў. Сёньняшняя музыка — гэта, у першую чаргу, праява масавай культуры.

Зь сярэдзіны 18 стагодзьдзя ў Санкт-Пецярбургу працуюць Акадэмія Навук ды ўнівэрсытэт, прафэсар якога Дзьмітры Мендзялееў адкрыў пэрыядычны закон хімічных элемэнтаў. Вялікі ўнёсак у разьвіцьцё мэдыцыны зрабілі Мікалай Пірагоў ды Ўладзімер Бехцераў. Напрацягу 20 стагодзьдзя расейскія фізыкі ды інжынэры спаборнічалі з эўрапейскімі ды амэрыканскімі фізыкамі ў першынстве (у вынаходніцтве атамнай бомбы, распрацоўцы лазера ды касьмічных тэхналёгіях).

Узброеныя сілы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Узброеныя сілы Расеі складаюцца з трох відаў Узброеных сілаў (сухапутныя войскі, ваенна-паветраныя сілы і ваенна-марскі флёт), трох родаў войскаў (касьмічныя войскі, ракетныя войскі стратэгічнага прызначэньня і паветрана-дэсантныя войскі). Тыла ўзброеных сілаў, чыгуначных войскаў і іншых войскаў, якія не ўваходзяць у віды ўзброеных сілаў, а таксама шэраг службаў. Агульная колькасьць УС Расеі складае 1207 тыс. чалавек вайсковаслужбоўцаў і 876 тысячаў грамадзянскіх спэцыялістаў.

Сухапутныя войскі арганізацыйна складаюцца з матастралковых войскаў, танкавых войскаў, ракетных войскаў і артылерыі, войскаў СПА, спэцыяльных войскаў (выведвальных, сувязі, радыёэлектроннай барацьбы (РЭБ), інжынэрных, радыяцыйнай, хімічнай і біялягічнай абароны (РХБА), тэхнічнага забесьпячэньня, аховы тылу, часьцей і арганізацыяў тылу). Сухапутныя войскі дзеляцца па тэрытарыяльным прынцыпе на шэсьць ваенных акругаў: Маскоўская, Ленінградзкая, Паўночна-Каўкаская, Прыволска-Ўральская, Сыбірская і Далёкаўсходняя.

Ваенна-паветраныя сілы арганізацыйна складаюцца з авіяцыі (бамбавальнай, штурмавой, зьнішчальнай, авіяцыі СПА, выведвальнай, транспартнай і спэцыяльнай), зенітна-ракетных войскаў, радыётэхнічных войскаў, спэцыяльных войскаў, часьцей і ўстаноў тылу.

Ваенна-марскі флёт арганізацыйна складаецца з родаў сілаў: падводных, надводных, марской авіяцыі, марской пяхоты і берагавых войскаў, часьцей спэцыяльных войскаў і тылу. ВМФ па тэрытарыяльнай прыкмеце дзеліцца на чатыры флёта (Паўночны, Балтыйскі, Чарнаморскі і Ціхаакіянскі) і адну флятылію (Касьпійскую).

За межамі Расейскай Фэдэрацыі ёсьць ваенныя базы ў Азэрбайджане (РЛС «Габала»), Армэніі (102-я ваенная база ў Гюмры), Беларусі (РЛС «Волга», Баранавічы і 42-і вузел сувязі ВМФ, Вялейка), Казахстане (5-ы Дзяржаўны выпрабавальны касмадром, асобны полк транспартнай авіяцыі, асобны радыётэхнічны вузел Касьмічных войскаў, дзяржаўны выпрабавальны палігон стратэгічнай СПА і СРА Сары-Шара), Кыргыстане (ваенна-паветраная база), Таджыкістане (Оптыка-электронны вузел сыстэмы кантролю касьмічнай прасторы «Нурэк», 201-я матастрэлковая дывізія), Узбэкістане (авіябаза), Украіне (Чарнамарскі флёт, шэраг аэрадромаў, вузлоў сувязі, 219-ы асобны полк радыёэлектроннай барацьбы, 1096-ы зенітны ракетны полк), Сырыі (база ВМФ), а таксама групоўкі расейскіх войскаў у Абхазіі і Паўднёвай Асэтыі і групоўка міратворчых сілаў і Прыднястроўі.

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ Афіцыйная ацэнка
  2. ^ Демография Федеральная служба государственнной статистики
  3. ^ Oil Market Report. International Energy Agency. 18.01.2012
  4. ^ Фэдэральны закон Расейскай Фэдэрацыі — папраўка да Канстытуцыі Расейскай Фэдэрацыі ад 30 сьнежня 2008 году № 6-ФКЗ «Аб зьмяненьні тэрміну паўнамоцтваў Прэзыдэнта Расейскай Фэдэрацыі і Дзяржаўнай Думы»
  5. ^ Беларусь гатова на цеснае супрацоўніцтва з Расіяй, з улікам інтарэсаў беларускага народа// Афіцыйны інтэрнэт-партал прэзыдэнта Рэспублікі Беларусь. 28 чэрвеня 2007
  6. ^ Антон Запольскі. 10 гадоў кіраваньня Пуціна. Што адбываецца сёньня ў Расеі // Зьвязда : газэта. — 29 чэрвеня 2010. — № 124 (26732). — С. 7. — ISSN 1990-763x.
  7. ^ Э. А. Петэрсон. Расея (архітэктура, выяўленчае і дэкаратыўна-прыкладное мастацтва) // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 10: Малайзія — Мугаджары / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн., 2000. С.338.

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Commons-logo.svg  Расеясховішча мультымэдыйных матэрыялаў