Старабеларуская мова
- Гэтая назва мае некалькі сэнсаў. Калі вас цікавяць іншыя сэнсы, глядзіце таксама Стараўкраінская мова, Літоўская мова, Руская мова.
| Старабеларуская Руский языкъ[1][2][3][4][5][6] |
|
| Ужываецца ў | ВКЛ, Рэч Паспалітая |
|---|---|
| Клясыфікацыя | Індаэўрапейская Славянскія Усходнеславянскія Старабеларуская |
| Афіцыйны статус | |
| Афіцыйная мова ў | ВКЛ, Рэч Паспалітая |
| Код мовы | |
| ISO 639-2(B) | sla |
Старабеларуская мова[7] (гістарычна руская, літоўская[8][9][10][11][12], простая мова) — славянская мова, дзяржаўная мова Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай.
Мела шырокае распаўсюджаньне на землях Вялікага Княства Літоўскага да XVII ст. і захоўвалася ва ўжытку (прынамсі юрыдычным[13]) да пачатку XIX ст., пакуль яе канчаткова ня выціснула расейская мова.[14]
Зьмест |
Тэрміналёгія [рэдагаваць]
Азначэньне «старабеларуская мова» ўвёў Я. Карскі (1893) на падставе яе роднаснай блізкасьці з народнымі беларускімі гаворкамі XIX ст.
У заходнеэўрапейскай мовазнаўчай намэнклятуры старабеларуская літаратурная мова, разам са стараўкраінскай, разглядаецца як частка абагульняльнай існасьці «русінская мова» (па-ангельску: Ruthenian language), да якой прылічваюць літаратурную мову ўсіх усходнеславянскіх тэкстаў, якія немагчыма пэўна прылічыць да царкоўнаславянскіх, і якія паходзяць з ВКЛ і Рэчы Паспалітай XIV—XVIII стст. Гэтая думка падтрымліваецца польскай і летувіскай навуковымі школамі.
Сучасная беларуская літаратурная мова ўтварылася на аснове старабеларускіх народных гаворак, якія існавалі на этнічных беларускіх землях у XIX ст., і фіксуюцца ў помніках з XVII—XVIII стст.
Гістарычныя назвы [рэдагаваць]
- Беларуская (белорусскій язык[14], бѣлороccийский язык[15]): зрэдку ўжывалася ў колішняй Маскоўскай дзяржаве; таксама ў Ю. Крыжаніча. Азначэньне «беларуская мова» (па-расейску: белорусский язык) у дачыненьні як мовы XIX ст., так і мовы Сярэднявечча, ужывалася ў працах расейскіх дасьледнікаў XIX ст. Буслаева, Аганоўскага, Жыцецкага, Сабалеўскага, Недзешава, Уладзімірава.
- Літоўская (литовский язык, Litauwica lingua[11]): шмат спасылак у Маскоўскай дзяржаве, а таксама ў Сігізмунда Герберштэйна (1-я пал. XVI ст.), Л. Зізанія (канец XVI ст.), Памвы Бярынды (1653).
- Руская або русінская, рутэнская (руски езыкъ): называлася так сучасьнікамі, але, звычайна, не ў тагачаснай Маскоўскай дзяржаве. Неадназначны тэрмін, якія можа адносіцца і да старабеларускай, і да стараукраінскай, і нават да мясцовага царкоўнаславянскага тэксту.
- Простая руская або простая гаворка (простый руский язык або простая молва): варыянт папярэдняга, сустраканы, напрыклад, у выдаўца Рыгора Хадкевіча (XVI ст.).
Сучасныя назвы [рэдагаваць]
- (Старая) заходнеруская мова або гаворка (па-расейску: (древний) западнорусский язык або наречие: сустракаецца пераважна ў тых дасьледнікаў, якія падтрымлівалі канцэпцыю прата-рускай стадыі разьвіцьця, асабліва з канца XIX ст. — Я. Карскі, А. Шахматаў.
- Літоўска-руская (па-расейску: литовско-русский): расейскія дасьледнікі XIX ст. Кепен, архіпіскап Філарэт, С. Сахараў, Каратаеў.
- Літоўска-славянская (па-расейску: литово-славянский): расейскі дасьледнік XIX ст. Бараноўскі.
- Руска-польская і нават польскі дыялект: Штрытэр, польскія дасьледнікі Самуіл Багуміл Ліндэ, польскі пісьменьнік Вішнеўскі. Азначэньне выкарыстана і пры азначэньні мовы перакладу Бібліі Ф. Скарынам.
Паходжаньне [рэдагаваць]
Прынятая ў Расейскай імпэрыі афіцыйная канцэпцыя сьцьвярджала, што старабеларуская (беларуская) мова паходзіць з адзінай старажытнарускай прамовы, як і самі яе носьбіты разам з расейцамі і ўкраінцамі — са старажытнарускага этнасу. Аднак шэраг дасьледнікаў (С. Смаль-Стоцкі, Р. Піўтарак, В. Грыцкевіч і інш.) паказваюць на самастойнае паходжаньне кожнай з усходнеславянскіх моваў з агульнаславянскай прамовы. На карысьць гэтага адлюстраваньне фанэтычных, граматычных і лексычных рысаў жывога беларускага маўленьня ўжо ў фактычна першых арыгінальных тэкстах, створаных на беларускай тэрыторыі — граматах смаленскага князя Мсьціслава Давыдавіча з Рыгай і Гоцкім берагам (1229), полацкага япіскапа Якава (1300), вялікай княгіні Ўльяны царкве ў Азярышчах (1377) і інш.[8]
Усе найважнейшыя фанэтычныя, граматычныя і лексычныя рысы старабеларускай літаратурна-пісьмовай мовы склаліся да XVI ст.[16]
Шэраг асаблівасьцяў старабеларускай (беларускай) мовы маюць балцкае паходжаньне:
- пазыцыйная мяккасьць зычных;
- ётацыя пры зьбегу галосных;
- клічны склон;
- ступені параўнаньня прыметнікаў і прыслоўяў з прыназоўнікам «за»;
- асобная форма загаднага ладу для выслаўленьня супольнасьці;
- дробавыя лічэбнікі тыпу «паўтраця»;
- структурна-сэмантычная блізкасьць некаторых займеньнікаў, прыслоўяў і прыназоўнікаў;
- агульная валентнасьць паасобных дзеясловаў і інш.[8]
Аднак створанае для рэлігійных тэкстаў кірылічнае пісьмо, якое атаясамлівалася зь фіксаванымі ім хрысьціянскімі дагматамі, і таму было, як і самі гэтыя дагматы, недатыкальным, не дазваляла на ўзроўні нормы адлюстроўваць некаторыя найважнейшыя рысы жывога маўленьня («дзеканьне-цеканьне», «аканьне-яканьне», пераход «л» у «в» (ў), падаўжэньне зычных, пераход «е» ў «о», прыстаўныя «в» і «г»). Гэта дае падставу па-імпэрску і па-дзяржаўніцку настроеным навукоўцам і публіцыстам суседніх краінаў адмаўляць беларускай мове ў самастойнасьці. Але за агульнай пісьмовай абалонкай агульнаславянскіх словаў хавалася рознае іх вымаўленьне рознымі ўсходнеславянскімі народамі[16].
Прыклады [рэдагаваць]
Прыклад ужываньня старабеларускай мовы — першы абзац са звароту падканцлера ВКЛ Льва Сапегі да Жыгмонта III Вазы з нагоды прыняцьця Статуту Вялікага Княства Літоўскага, 1 сьнежня 1588 году, Берасьце:
 |
Наяснейшому пану, пану Жикгимонъту Третему [...] Были тые часы, наяснейшый милостивый г[о]с[по]д[а]ру королю, коли в томъ згромаженью а посполитован[ь]ю людскомъ, которое мы речью посполитою называем, не правомъ якимъ описанымъ або статутомъ, але только своимъ зданъемъ и уподобанъемъ владность свою г[о]с[по]д[а]ры и короли того света надъ людми ростегали. Але ижъ частокроть от пристойное своее повинности отступовали, а, на свой толко пожытокъ речы натегаючы, о сполное доброе всихъ мало дбали, оттул[ь] то было уросло, же люди, брыдечысе ихъ панованьемъ и звирхностю и не господарми, але тыранами оные называючы, на самом только статуте и праве описаномъ все беспеченство и доброе речы посполитое засажали. А прото онъ великий и зацный филозофъ греческий Арыстотелесъ поведилъ, же тамъ бельлуа, а по-нашому дикое звера, пануеть, где чоловекъ водлугъ уподобанья своего владность свою ростегаеть, а где опятъ право або статутъ гору маеть, там самъ богъ всимъ владнеть. |  |
На старабеларускай мове напісаныя ня толькі юрыдычныя дакумэнты (Статут ВКЛ, Мэтрыка Вялікага княства Літоўскага , афіцыйныя дакумэнты), але і мастацкая літаратура, у тым ліку перакладныя аповесьці:
Глядзіце таксама [рэдагаваць]
Крыніцы і заўвагі [рэдагаваць]
- ^ А. И. Журавский. Деловая письменность в системе старобелорусского литературного языка // Восточнославянское и общее языкознание. — М., 1978. — С. 185—191
- ^ Мечковская Н. Б. Социальная лингвистика: Пособие для студентов гуманит. вузов и учащихся лицеев. — 2-е изд., испр. — М.: Аспект-Пресс, 2000. С. 106
- ^ Языковая ситуация в Беларуси: этические коллизии двуязычия // Сацыякультурная прастора мовы (сацыяльныя і культурныя аспекты вывучэння беларускай мовы): На бел. і рус. мовах / С. Ф. Іванова, Я. Я. Іваноў, Н. Б. Мячкоўская. — Мн.: Веды, 1998.
- ^ Лариса Пуцилева (Болонский университет). Между Польским королевством и Российской империей: поиски национальной идентичности в белорусской поэзии // Contributi italiani al 14. congresso internazionale degli Slavisti: Ohrid, 10-16 settembre 2008 / a cura di Alberto Alberti ... [et al.]. — Firenze: Firenze University Press, 2008. [1] С. 202
- ^ Ольга Лазоркина. Дипломатическая деятельность канцелярии Великого княжества Литовского в XVII в. // Журнал международного права и международных отношений 2008 — № 1
- ^ Паводле працаў украінскага мовазнаўца П. Плюшча, украінскія пісьменьнікі 16—17 стагодзьдзяў называлі стараўкраінскую мову «русскою мовою», «речью русской», «российским языком» або «языком русским»
- ^ У Энцыкляпэдыі Вялікага Княства Літоўскага апісваецца як беларуская мова
- ^ а б в Уладзімір Свяжынскі. Беларуская мова // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. С. 300
- ^ Андрэй Катлярчук. Чаму беларусы не апанавалі літоўскай спадчыны // Arche № 2 (25) — 2003
- ^ Сяргей Дубавец, Генадзь Сагановіч. Старажытная Літва і сучасная Летува // З гісторыяй на «Вы». Выпуск 2. Менск, 1994.
- ^ а б Вячаслаў Насевіч. Літвіны // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. С. 206—208.
- ^ Эдвард Зайкоўскі. Літва гістарычная... // Народная Воля №99—100, 30.06.2009
- ^ Напрыклад, прыбыткова–расходная кніга магістрату Магілёва за 1709 вядзецца па-польску, аднак з 1710 зноў па-беларуску (кірыліцай); на пісьме пачынае адлюстроўвацца яскравая рыса беларускае мовы, як «дзеканьне» («у Госпадзе», «для чэлядзі») — Крыніца: Андрэй Катлярчук. З гісторыі перакладу Бібліі на старабеларускую мову // Запіскі Культурна-гістарычнай Калегіі імя Канстанціна Астрожскага / Рэд. М. Белямук. — Берасьце: АТТ «Брэсцкая друкарня», 2002. С. 43—47.
- ^ а б Вітаўт Тумаш. Дыпляматычная кантравэрсыя 1646 году за беларускую мову // Запісы Беларускага Інстытуту Навукі й Мастацтва, №12, 1974 г.
- ^ Яскевіч А. А. Старабеларускія граматыкі: да праблемы агульнафілалагічнай цэласнасці. — 2-е выд. — Мн.: Беларуская навука, 2001. С. 18
- ^ а б Уладзімір Свяжынскі. Беларуская мова // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. С. 301
Літаратура [рэдагаваць]
- Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 684 с.: іл. ISBN 985-11-0314-4.
- Уладзімір Свяжынскі. Праблема ідэнтыфікацыі афіцыйнай мовы Вялікага Княства Літоўскага. // METRICIANA: Даследаванні і матэрыялы Метрыкі Вялікага Княства Літоўскага. Том I (ATHENAEUM: Commentarii Historiae et Culturae. 1 (3) — 2001).
- Уладзімір Свяжынскі. Аб статусе беларускай і ўкраінскай моў у часы Вялікага Княства Літоўскага. // METRICIANA: Даследаванні і матэрыялы Метрыкі Вялікага Княства Літоўскага. Том II (ATHENAEUM: Commentarii Historiae et Culturae. VIII, 2003). С. 132—163.
- А. И. Журавский. Деловая письменность в системе старобелорусского литературного языка // Восточнославянское и общее языкознание. — М., 1978. — С. 185—191
- Золтан Андраш. Западнорусско-великорусские языковые контакты в области лексики в XV в. (К вопросу о западной традиции в деловой письменности Московской Руси). — Москва: МГУ им. М. В. Ломоносова. Филологический факультет, 1984
- Яскевіч А. А. Старабеларускія граматыкі: да праблемы агульнафілалагічнай цэласнасці. — 2-е выд. — Мн.: Беларуская навука, 2001. ISBN 985-08-0451-3.
Вонкавыя спасылкі [рэдагаваць]
- Старабеларускія першакрыніцы — вялікая калекцыя аўтэнтычных старажытных беларускіх тэкстаў
- Старабеларускі лексікон — слоўнік у якім сабраная ўнікальная старабеларуская лексыка
- Прыклад беларускай пісьмовай мовы XVII ст.
|
||||||||||||||||||||
|
|||||||||||||||||
Старабеларуская мова — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў
