Старабеларуская мова

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да: навігацыі, пошуку
Гэтая назва мае некалькі сэнсаў. Калі вас цікавяць іншыя сэнсы, глядзіце таксама літоўская мова, руская мова, стараўкраінская мова.
Старабеларуская мова
руский языкъ[1][2][3][4][5][6]
Ужываецца ў ВКЛ, Рэчы Паспалітай, Малдаўскім княстве
Рэгіён Усходняя Эўропа
Колькасьць карыстальнікаў
Клясыфікацыя

Індаэўрапейская сям’я

Афіцыйны статус
Афіцыйная мова ў ВКЛ, Рэчы Паспалітай, Малдаўскім княстве
Рэгулюецца
Код мовы
ISO 639-2(B) sla

Ста́рабелару́ская мова[a] (гістарычна ру́ская, літоўская[7][8][9][10][11], простая мова[12]) — усходнеславянская мова, дзяржаўная і пісьмовая мова Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай, а таксама Малдаўскага княства, у аснову якой, на думку некаторых дасьледнікаў, лягла тагачасная народная беларуская мова[b][1].

Мела шырокае распаўсюджаньне на землях Вялікага Княства Літоўскага да канца XVII ст., калі пачала саступаць месца польскай, захоўвалася ва ўжытку (прынамсі юрыдычным[c]) да другой трэці XIX ст., пакуль яе канчаткова ня выціснула расейская[14][15].

Тэрміналёгія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Я. Карскі — дасьледнік беларускай этнаграфіі, першы, хто стаў выкарыстоўваць тэрмін «старабеларуская мова»

Азначэньне «старабеларуская мова» ўвёў філёляг-славіст, дасьледнік беларускай этнаграфіі Я. Карскі (1893) на падставе яе роднаснай блізкасьці з народнымі беларускімі гаворкамі XIX ст.

У сучаснай беларускай гістарычнай і мовазнаўчай літаратуры часьцей за ўсё выкарыстоўваецца тэрмін старабеларуская мова, радзей замест яго выступае тэрмін беларуская мова[16]; гэтыя ж тэрміны сустракаюцца ў беларускамоўнай навуковай літаратуры эпохі СССР. У дарэвалюцыйнай і сучаснай расейскай гістарычнай і лінгвістычнай практыцы найбольш часта прымяняецца тэрмін заходнеруская мова (рас. западнорусский язык), поруч зь якім выкарыстоўваецца таксама тэрмін руская мова (рас. русский язык). Ва ўкраінскай гістарычнай і мовазнаўчай практыках часьцей ужываецца тэрмін стараўкраінская мова (укр. староукраїнська мова), які звычайна датычыць азначэньня пісьмовай мовы ВКЛ цалкам[d]. У заходнеэўрапейскай мовазнаўчай намэнклятуры старабеларуская мова, разам з паняцьцем стараўкраінская мова, разглядаецца як частка агульнага ідыёму і акрэсьліваецца тэрмінам руская мова (анг. ruthenian language), да якой прылічваюць літаратурную мову ўсіх усходнеславянскіх тэкстаў, якія немагчыма пэўна прылічыць да царкоўнаславянскіх, і якія паходзяць з ВКЛ і Рэчы Паспалітай XIV—XVIII стагодзьдзяў. Гэтая думка падтрымліваецца польскай і летувіскай навуковымі школамі. У згаданых краінах, а таксама ў працах асобных аўтараў могуць прымяняцца тэрміны пісьмовая мова ВКЛ, канцылярская мова ВКЛ і да т. п.

Сучасная беларуская літаратурная мова ўтварылася на аснове старабеларускіх народных гаворак, якія існавалі на этнічных беларускіх землях у XIX ст., і фіксуюцца ў помніках з XVII—XVIII стагодзьдзяў.

Гістарычныя назвы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • Беларуская (белорусскій язык[14], бѣлороccийский язык[17]): зрэдку ўжывалася ў колішняй Маскоўскай дзяржаве; таксама ў Ю. Крыжаніча. У прыватнасьці, у Маскоўскай дзяржаве выкарыстоўвалі тэрмін «беларускае пісьмо», якім пазначалі сукупнасьць графічных і лексычных асаблівасьцяў, якія адрозьнівалі афіцыйную ўсходнеславянскую мову ВКЛ ад афіцыйнае мовы тагачаснае Масквы[18][19]. Азначэньне «беларуская мова» (па-расейску: белорусский язык) у дачыненьні як мовы XIX ст., так і мовы Сярэднявечча, ужывалася ў працах расейскіх дасьледнікаў XIX ст. Буслаева, Аганоўскага, Жыцецкага, Сабалеўскага, Недзешава, Уладзімерава.
  • Літоўская (литовский язык, Litauwica lingua[10]): шмат спасылак у Маскоўскай дзяржаве, а таксама ў Сыгізмунда Гербэрштайна (1-я пал. XVI ст.), Л. Зізанія (канец XVI ст.)[10].
  • Руская або русінская, рутэнская (руски езыкъ): называлася так сучасьнікамі, у асноўным з Заходняй Эўропы. Неадназначны тэрмін, якія можа адносіцца і да старабеларускай, і да стараўкраінскай, і нават да мясцовага царкоўнаславянскага тэксту. Апошняе было зьвязана з раней існай у ВКЛ дыглясіяй (гл. ніжэй), у выніку чаго царкоўнаславянская й старабеларуская мова разглядаліся як два варыянты аднае мовы, з прычыны чаго дзьве мовы пазначаліся адзіным тэрмінам[12].
  • Простая руская або простая гаворка (простый руский язык або простая молва): варыянт папярэдняга, які сустракаўся, напрыклад, у выдаўца Рыгора Хадкевіча (XVI ст.). Аналягічна папярэдняму прыметніку, магла тычыцца таксама й царкоўнаславянскае мовы ў ВКЛ[12]. На думку беларускага гісторыка М. Ермаловіча, варыяцыі назвы выступалі ў пэяратыўным (прыніжальным) значэньні з боку жыхароў ВКЛ каталіцкага вызнаньня, якія засвойвалі польскую самасьвядомасьць[20].

Сучасныя назвы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • (Старая) заходнеруская мова або гаворка (па-расейску: (древний) западнорусский язык або наречие): сустракаецца пераважна ў тых дасьледнікаў, якія падтрымлівалі канцэпцыю протарускай стадыі разьвіцьця, асабліва з канца XIX ст. — Я. Карскі, А. Шахматаў. Падтрымліваецца й сучасным мовазнаўстве й гістарыяграфіі, пераважна расейскімі дасьледнікамі. Беларускім мовазнаўцам У. Сьвяжынскім зьвязваецца з уключэньнем беларускіх земляў у склад Расейскай імпэрыі, дзе існавала ідэалёгія заходнерусізму, якая адмаўляла ў беларускай моўнай ды этнічнай тоеснасьці, а таксама з папулярнасьцю канцэпцыяў падобнага напрамку ў гістарыяграфіі сучаснай Расеі[12].
  • Канцылярская мова ВКЛ (лет. LDK slavų kanceliarinė kalba, з варыяцыямі). Падтрымліваецца перадусім летувіскімі гістарыяграфіяй і мовазнаўствам.
  • Літоўска-руская (па-расейску: литовско-русский): расейскія дасьледнікі XIX ст. Кепен, архіяпіскап Філарэт, С. Сахараў, Каратаеў.
  • Літоўска-славянская (па-расейску: литово-славянский): расейскі дасьледнік XIX ст. Бараноўскі.
  • Руска-польская, руска-польскі дыялект[12]: Штрытэр, польскія дасьледнікі Самуіл Багуміл Ліндэ, польскі пісьменьнік Вішнеўскі.

Арэал[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Выкарыстоўвалася як дзяржаўная мова ў Вялікім Княстве Літоўскім, Малдаўскім і Валаскім княствах[1][21][22].

Гісторыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Паходжаньне[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Княствы ўсходніх славянаў у пэрыяд распаду старажытнарускае мовы

Як мяркуецца, ужо прыкладна ў часы існаваньня старажытнаўсходнеславянскае супольнасьці кожнае з усходнеславянскіх плямёнаў мела ўласныя дыялекты. У гэтую эпоху адзначалася існаваньне асобных гаворак у дрыгавічоў і расейскіх вяцічаў, якія разам характарызавалаіся поўным тыпам аканьня й яканьнем, з поўдня зь імі межавалі гаворкі севяранаў, якія паступова засвойвалі асаблівасьці дрыгавіцкіх і вяціцкіх гаворак, але гэты працэс быў спынены дзякуючы ўтварэньню Вялікага Княства Літоўскага. Ужо з ХІІІ ст. у межах ВКЛ на базе гаворак, што паходзілі ад пляменных дыялектаў дрыгавічоў, паўднёва-ўсходніх крывічоў, часткова радзімічаў і севяранаў пачынае складвацца тагачасная беларуская мова, прычым у яе фармаваньні бралі ўдзел некаторыя з дыялектаў паўднёвых плямёнаў усходніх славянаў[23].

З гэтага ж пэрыяду, на думку шэрагу дасьледнікаў гісторыі Беларусі, адлічваецца пачатак этапу фармаваньня беларускага этнасу. Існуюць таксама і гіпотэзы, якія адносяць на гэты ж пэрыяд, XIII ст., канец утварэньня беларускага этнасу[24][25]. Тым ня менш існуе меркаваньне, якое разглядае старабеларускую мову як выключна пісьмовую, якая мае царкоўнаславянскія або наогул штучныя карані, на якія ўплывалі мясцовыя беларускія й украінскія гаворкі (З. Зінкявічус, Ё. Палёніс)[12].

Прынятая ў Расейскай імпэрыі афіцыйная канцэпцыя сьцьвярджала, што старабеларуская (беларуская) мова паходзіць з адзінай старажытнарускай прамовы, як і самі яе носьбіты разам з расейцамі і ўкраінцамі — са старажытнарускага этнасу. Аднак шэраг дасьледнікаў (С. Смаль-Стоцкі, Р. Піўтарак, В. Грыцкевіч і інш.) паказваюць на самастойнае паходжаньне кожнай з усходнеславянскіх моваў з агульнаславянскай прамовы. На карысьць гэтага адлюстраваньне фанэтычных, граматычных і лексычных рысаў жывога беларускага маўленьня ўжо ў фактычна першых арыгінальных тэкстах, створаных на беларускай этнічнай тэрыторыі — граматах смаленскага князя Мсьціслава Давыдавіча з Рыгай і Гоцкім берагам (1229), полацкага япіскапа Якава (1300), вялікай княгіні Ўльяны царкве ў Азярышчах (1377) і інш.[7] Аднак створанае для рэлігійных тэкстаў кірылічнае пісьмо, якое атаясамлівалася зь фіксаванымі ім хрысьціянскімі дагматамі, і таму было, як і самі гэтыя дагматы, недатыкальным, не дазваляла на ўзроўні нормы адлюстроўваць некаторыя найважнейшыя рысы жывога маўленьня («дзеканьне-цеканьне», «аканьне-яканьне», пераход «л» у «в» (ў), падаўжэньне зычных, пераход «е» ў «о», прыстаўныя «в» і «г»). Гэта дае падставу па-імпэрску і па-дзяржаўніцку настроеным навукоўцам і публіцыстам суседніх краінаў адмаўляць беларускай мове ў самастойнасьці[12]. Але за агульнай пісьмовай абалонкай агульнаславянскіх словаў хавалася рознае іх вымаўленьне рознымі ўсходнеславянскімі народамі[26][27]. Акрамя таго, у часе назіралася паступовае набліжэньне старабеларускіх тэкстаў да рэальнае маўленчае практыкі, што пацьвярджаецца пры параўнаньні раньніх і позьніх тэкстаў на старабеларускай мове.

Найранейшай пісьмовай фіксацыяй старабеларускай мовы можна лічыць дагавор Полацку з Рыгай, складзены ў 1330 годзе[28]. У гэты ж час дзяржаўныя пераўтварэньні аддзяляюць тагачасныя ўсходнеславянскія гаворкі сучасных Беларусі й Украіны ад усходнеславянскіх гаворак цяперашняе Расеі[29]. Полацкія і смаленскія дакумэнты гэтай эпохі сьведчаць аб пачатку працэсу складваньня тагачасных формаў беларускае мовы[30][31].

Як меркаваў нарвэскі славіст Х. Станг, першапачаткова на тэрыторыі ВКЛ існавала некалькі тыпаў актавай старабеларускай мовы, якія адрозьніваліся адна ад адной граматычнымі й артаграфічнымі рысамі. Такія тыпы ўключалі ў сябе моўную форму Полацку, Віцебску й Смаленску, мову канцылярыі Вітаўта, мову граматаў Казімера, а таксама канцылярскую мову часоў Аляксандра.

У моўнай форме Віцебску, Смаленску ды Полацку вылучалася цоканьне (зьмяшэньне гукаў [t͡ʃ] ды [t͡s]), зьмяшэньне е ды і, а таксама зьвязка есме ў пэрфэкце). Такіх рысаў няма ў мове канцылярыі Вітаўта, якая падзяляе некаторыя характарыстыкі з моваю ўкраінскіх канцылярыяў. У пісьмовасьці часоў Казімера паўднёвавалынскі ўплыў зьмяншаецца, у выніку чаго форма мовы стала належыць да паўночнавалынскага або паўднёвабеларускага тыпу (пры гэтым тагачасныя граматы паходзяць у асноўным зь беларускіх рэгіёнаў, маючы, напрыклад, супадзеньне е і яця ва ўсіх пазыцыях). Пры Аляксандры мова стандартызуецца і дасягае стабільнай формы, а за часамі Жыгімонта Аўгуста зьнікае паўднёвы (украінскі) тып актавае мовы; тагачасная канцылярская мова ВКЛ выступала ўжо як мова, блізкая да беларускіх гаворак каля Вільні. У гэтай жа мове паступова распусьцілася й полацка-смаленская форма старабеларускай мовы[1][32][33].

На думку Я. Станкевіча, з XIV літаратурная старабеларуская мова засноўвалася на гаворках паўднëвай Полаччыны. З XV ст. уплыў павялічылі гаворкі паўночнага ўсходу, але гэты працэс быў спынены літоўска-маскоўскімі войнамі, пасьля чаго літаратурная аснова мовы перасунулася на заходнія гаворкі цэнтральнага дыялекту[34].

Як устанавіў Я. Карскі, на народным грунце паступова выпрацавалася досыць штучная мова, якая стала выкарыстоўвацца як у дзяржаўных галінах дзейнасьці, так і ў іншых (напрыклад, сьвецкіх творах)[1]. На думку І. Лапо, вялікую ролю ў фармаваньні старабеларускай літаратурнай мовы адыгралі ня толькі фактары літаратуры, але й патрэбы дзяржаўных функцыяў[35]. Тым ня менш, мова сялянства зьяўлялася досыць далёкай ад пісьмовай мовы, але да яе было бліжэй маўленьне вышэйшае клясы дзяржавы[1]. Адметным зьяўляецца таксама той факт, што ў дзелавой літаратуры тых часоў уплыў мясцовых гаворак адбіваецца менш, чымся ў рукапіснай рэлігійнай літаратуры[1].

Выкарыстаньне па пашырэньні ВКЛ[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

З часоў Крэўскай уніі пачынаецца працэс выцясьненьня старабеларускае мовы польскай[12]. З XV ст. у сувязі са збліжэньнем з Польшчай царкоўнаславянская мова выцясьняецца спачатку з жыціяў, на замену якой прыходзіць старабеларуская мова, у пачатку наступнага стагодзьдзя старабеларуская мова займае нішу кананічных рэлігійных тэкстаў[36]. У часы свайго найбольш актыўнага выкарыстаньня старабеларуская мова мела статус афіцыйнае мовы Вялікага Княства Літоўскага й ужывалася як сродак зносінаў між тагачаснымі беларусамі й іншымі этнічнымі групамі краіны (летувісамі-аўкштайтамі, жамойтамі, латгаламі, татарамі, габрэямі, цыганамі, караімамі й інш.)[37].

Эпохай росквіту дзелавой пісьмовасьці на старабеларускай мове можна лічыць XVI ст., калі на мове выйшла тры Статуты ВКЛ (1529, 1566, 1588), складаліся афіцыйныя дакумэнты агульнадзяржаўнага й мясцовага ўзроўню[1]. У Другім літоўскім Статуце мова атрымала афіцыйнае замацаваньне[38]. Пісьмовыя помнікі гэтага ж стагодзьдзя сьведчаць на карысьць складаньня на той час усіх характэрных асаблівасьцяў мовы, якія сталі ўласьцівымі й у тым ліку сучаснай беларускай мове[26]. Далей, як лічыцца, адбывалася паступовае разьмеркаваньне тых ці іншых лінгвістычных рысаў паводле асобных дыялектаў мовы[36].

Пасьля Люблінскай уніі ў асяродзьдзі этнічна балтыйскае знаці складаецца пэўная апазыцыя супраць выкарыстаньня старабеларускае мовы, што праяўлялася ў імкненьні да нібыта роднаснай летувіскай мове лаціны, што падмацоўвалася псэўдагістарычнымі палажэньнямі аб паходжаньні балтаў ВКЛ ад лацінянаў (гл. Палямон). Адным з выбітных прадстаўнікоў антыстарабеларускай апазыцыі сярод балтаў ВКЛ стаў тагачасны гісторык Міхалон Літвін, на думку якога старабеларуская мова не адпавядае плянам па культурным разьвіцьці літоўскае знаці, у сувязі з чым прапаноўвалася адмова ад старабеларускае мовы[39]. Іншым прыхільнікам падобных ідэяў стаў тагачасны віленскі войт Аўгустын Ратундус, які ў сваім перакладзе Статуту ВКЛ адзначыў быццам бы роднасны для балтаў характар лаціны і зьвярнуў увагу на падабенства старабеларускае мовы да мовы Маскоўскае дзяржавы, а таксама некаторую неўнармаванасьць старабеларускае мовы[40][41][42]. Апрача таго, таксама з гэтага ж пэрыяду сярод знаці ВКЛ набывае пашырэньне польскае мовы, што было выклікана галоўным чынам прэстыжам культуры польскай арыстакратыі сярод шляхты ВКЛ[43].

Дыглясія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

«Бивлиѧ руска» Ф. Скарыны, XVI ст. — прыклад старабеларускага тэксту з паралельным выкарыстаньнем царкоўнаславянскае мовы.

Да пачатку XVII ст. на тэрыторыях этнічнага арэалу ўсходніх славянаў, у тым ліку й у ВКЛ, дзейнічаў стан дыглясіі з удзелам царкоўнаславянскае й старабеларускае моваў, што спрычынялася да выкарыстаньня абедзьвюх моваў у розных галінах грамадзтва й недапушчэньня іх ужываньня ў адной і той жа галіне[44][45][46]. Дыглясія прыводзіла да выкарыстаньня аднаго й таго ж тэрміну датычна адразу старабеларускай і царкоўнаславянскай моваў (гл. вышэй).

У часы пашырэньня царкоўнаславянскае мовы ў галіне праваслаўных літургічных тэкстаў уласна царкоўнаславянская мова, у сваю чаргу, зазнавала ўплыў з боку старабеларускае мовы, што надае падставы шэрагу дасьледчыкаў вылучаць асобны ізвод царкоўнаславянскае мовы ВКЛ[14]. Падобнае ўзьдзеяньне зазнавала таксама польская мова (напрыклад, адметна старабеларускія запазычваньні ў дыярыюшах Мацея Стрыйкоўскага)[47].

Дзякуючы пранікненьню ў ВКЛ ідэяў Рэнэсансу, Рэфармацыі й гуманізму адбываўся зрух з царкоўнаславянска-старабеларускай дыглясіі да сытуацыі білінгвізму, што, на думку, Б. Усьпенскага, стала вынікам капіяваньня сытуацыі лацінска-польскага білінгвізму ў Польшчы, якая на той момант выступала як пасрэднік пры атрыманьні ВКЛ ідэяў Заходняй Эўропы. На карысьць узьнікненьня білінгвізму ў ВКЛ і таго, што гэтая зьява зьявілася дзякуючы польскаму ўплыву, сьведчаць пераклады рэлігійных (але некананічных) «Страсьцяў Хрыстовых», «Аб трох каралёх-валхвох» і «Жыціе Аляксея, чалавека Божага», ажыцьцёўленыя ў каталіцкім асяродзьдзі[12]. Пачатак старабеларуска-царкоўнаславянскаму білінгвізму ў ВКЛ паклала ідэя перакладу Бібліі Скарынам, пры гэтым, аднак, у выданьнях Скарыны назіраецца сынтэз старабеларускіх і царкоўнаславянскіх элемэнтаў зь перавагай апошніх[12][48]. Працэс ня быў рэзкім і адбываўся пасьлядоўна: так, уплыў старабеларуска-царкоўнаславянскае дыглясіі назіраўся ў старабеларускіх тэкстах Сымона Буднага. Адзначаецца, што царкоўнаславянская мова мела ролю сымбалю непарушнасьці існых культурных установак, што прывяло да негатоўнасьці прыняцьця новых моўных ідэяў у асяродку праваслаўнае грамадзкасьці ВКЛ[12]. Нягледзячы на тое, што працэс адмаўленьня ад дыглясіі збольшага быў закладзены Скарынам, у гэтую эпоху ўжо не назіраецца зьмяшэньня тэрмінаў адносна царкоўнаславянскай і старабеларускай: напрыклад, абноўлены, інавацыйны варыянт кірыліцы, якім друкаваліся выданьні Скарыны, акрэсьліваліся выдаўцом тэрмінам, асобным ад тэрміну для царкоўнаславянскае мовы (рускими словами а словенским языком)[12][49]. У гэты ж пэрыяд Васілём Цяпінскім зьдзяйсьняецца пераклад і выданьне Эвангельля на старабеларускай мове[50].

Пашырэньне ўжываньня[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У другой палове XVI ст. выкарыстаньне старабеларускае мовы пашыраецца дзякуючы пранікненьню мовы ў канфэсійную галіну, адбывалася разьвіцьцё дзелавой камунікацыі на гэтай мове. Пашырэньне выкарыстаньня старабеларускае мовы цягнула за сабою яе стабілізацыю з прычыны павелічэньня колькасьці пісьмовых узораў мовы; рост прэстыжу старабеларускае мовы засьведчаны дзякуючы перакладам на мову літургічных дакумэнтаў неславянскіх этнасаў ВКЛ (татараў, габрэяў). Падобны рост статусу старабеларускае мовы зьвязваецца са зьнікненьнем уплыву царкоўнаславянскае мовы, таксама на гэтае ж стагодзьдзе прыпадае выпрацоўка нормаў лексыкі, артаграфіі й граматыкі дзелавой старабеларускай мовы, прычынаю чаго, імаверна, стала ўзьдзеяньне народнае мовы або імкненьне да набліжэньня да яе[12]. Самай прагрэсіўнай галіной графікі старабеларускай дзелавой мовы апынулася графіка, дзе адбылося адкіданьне дублетных графічных сродкаў[51].

На мяжы XVIXVII стагодзьдзяў на старабеларускай мове пачынаюць складацца палемічныя творы, што было спрычынена падзеямі Берасьцейскай уніі; друкаваныя тэксты гэтае галіны мелі больш архаічны характар з прычыны ранейшага выкарыстаньня царкоўнаславянскае мовы ў друку, у той час як рукапісныя палемічныя творы былі больш набліжаныя да народнага маўленьня. Тым ня менш, выкарыстаньне тагачаснае старабеларускае мовы ў рэлігійным дачыненьні было частковым і найчасьцей было распаўсюджана ў пропаведзях і тлумачэньнях рэлігійных твораў[36].

Да сярэдзіны XVII ст. усё мацней пачала праўляцца тэндэнцыя да дыфэрэнцыяцыі старабеларускай мовы й тагачасных формаў украінскае мовы. Акрамя таго, структурныя адрозьненьні, а таксама сьведчаньні сучасьнікаў гавораць на карысьць яўнага разьмежаваньня паміж старабеларускай і тагачаснай расейскай мовамі[52]. Ва ўласна Маскоўскай дзяржаве існаваў тэрмін «беларускае пісьмо», пад якім разумелі лексычныя й графічныя рысы афіцыйнай мовы ВКЛ, што адрозьнівалі яе ад пісьмовае мовы Масквы (гл. вышэй)[18][19].

Заняпад[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

На думку Х. Станга, паступовы працэс звужэньня карыстаньня старабеларускае мовы на карысьць польскай адлічваецца прыкладна з 1480 году[47].

У новастворанай дзяржаве Рэчы Паспалітай адбывалася паступовая палянізацыя мясцовага насельніцтва ВКЛ, перш за ўсё буйных магнатаў і шляхты, з-за чаго старабеларуская пісьмовая мова зазнала заняпад і ўрэшце была выведзеная са справаводзтва 29 жніўня 1696 году[53][38]. Скарачэньне ўжываньня старабеларускае мовы намецілася ўжо прыкладна ў сярэдзіне XV ст. і ў мэтах прадухіленьня працэсу палянізацыі, у другім і трэціх статутах ВКЛ быў упершыню замацаваны статус старабеларускай мовы як афіцыйнай мовы ў княстве. Іншымі чыньнікамі заняпаду старабеларускае мовы сталі вайсковыя канфлікты на тэрыторыі ВКЛ другой паловы ХVII — пачатку XVIII стст., што прыводзілі да скарачэньня насельніцтва, а таксама дэзынтэграцыя насельніцтва краіны паводле сацыяльна-рэлігійнае прыналежнасьці[54].

З часу XVIIXVIII стст. вядомая страта старабеларускае мовы ў асяродзьдзі літоўскіх габрэяў, прычынаю чаго паслужыла павелічэньне міграцыі габрэяў зь нямецкіх дзяржаваў, якія выкарыстоўвалі ідыш[55]. Разам з тым, нягледзячы на агульны заняпад старабеларускае мовы і скарачэньне яе галінаў карыстаньня мова працягвала захоўвацца як традыцыйны сродак дыпляматычнага кантактаваньня між Рэччу Паспалітай і Масковіяй, хоць у 1646 годзе ў сувязі з дапушчэньнем памылак у тытулятуры маскоўскага цара паслы Рэчы Паспалітай прапаноўвалі адмовіцца ад выкарыстаньня старабеларускае мовы на карысьць польскай[14].

Разам з гэтым, польская мова аказвала ўплыў практычна на ўсе ўзроўні старабеларускае мовы, што было зьвязана палітычным уплывам і зьяўленьнем новых паняткаў[52]. Нягледзячы на гэта, цягам усяго XVIII ст. старабеларуская мова знаходзіла выкарыстаньне ў іншых галінах (напрыклад, у якасьці рэплік у тагачасных камэдыях). У мове гэтай галіны дзейнасьці сустракаюцца беларускія простамоўныя словы (якія нярэдка супадаюць зь лексыкай сучаснай беларускай мовы), дыялектызмы, русізмы і палянізмы, у пісьмовасьці гэтага пэрыяду вылучалася збліжэньне этымалягічнага правапісу з фанэтычным (як у сучаснай беларускай мове)[38]. Маўленьне гэтага пэрыяду ў цэлым заклала асновы новай беларускай літаратурнай мовы, гэтыя варыянты старабеларускае мовы былі зьвязаныя з народнымі гаворкамі[38][47][56].

Лінгвістычная характарыстыка[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Фанэтыка, фаналёгія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Цягам ХІXIV ст. адбылося падзеньне рэдукаваных старажытнарускіх ь, ъ, што пазьней адлюстравалася ў тым ліку й на лексычным і марфалягічным узроўнях мовы[36].

Некаторыя з асаблівасьцяў мовы пачынаюць адлюстроўвацца ўжо ў пісьмовых дакумэнтах XIV ст., складзеных на тэрыторыі этнічнага арэалу будучага беларускага этнасу. Сярод іх у фанэтыцы пераход ѣ > e (ехати, тобе, мне, у дворе, хотелъ, терпети), выпадзеньне ініцыяльнага и (шолъ), пераход e > o пасьля шыпячых (бочокъ, пришолъ, хочомъ), паляталізацыя заднянёбных г, к, х > з, ц, с (в Різѣ), цоканьне (толькі ў смаленска-полацкіх гаворках, гл. вышэй)[12]. Тэксты часоў ХІІІ ст. паказваюць існаваньне пераходу в > у (у Ризе, уздумал)[57].

На думку У. Анічэнкі, колькасьць падобных прыкладаў была параўнальна маленькай, аднак у будучыні яны выступілі ў якасьці ўзораў пісьма[58]. Дзякуючы балтыйскаму ўплыву ўзьніклі пазыцыйная мяккасьць зычных і ётацыя пры зьбегах галосных[7].

На працягу XIVXVI стагодзьдзяў у тагачаснай старабеларускай мове разьвіваюцца такія фанэтычныя рысы, як зацьвярдзеньне [r], пераход гістарычна паляталізаваных [t, d] у паляталізаваныя афрыкаты [t͡sʲ, d͡zʲ] (цеканьне й дзеканьне) і да т.п. Старым формам украінскай мовы старабеларуская разам з расейскай была супрацьпастаўленая дзякуючы пашырэньню аканьня (гл. вышэй), пераходу [e] > [o] у становішчы перад цьвёрдай зычнай і пасьля мяккай зычнай, супадзеньню праславянскага *ě з [е] (гл. вышэй) і аглушэньне звонкіх зычных на канцы словаў; разам з тым, тагачасныя формы ўкраінскай і беларускай моваў былі супрацьпастаўленыя расейскай праз разьвіцьцё ў першых дзьвюх паляталізацыі ў давальным і месным склонах (параўн. суч. назе, руцэ, укр. нозі, руці, але рас. ноге, руке), надзвычай пашыранае (у параўнаньні з расейскай) выкарыстаньне фрыкатыўнага [ɣ], пераход праславянскіх напружаных рэдукаваных галосных у ы (у адрозьненьне ад расейскага о), частае разьвіцьцё пратэтычнага [v], пераходу гістарычных в, л > [w][36]. У часы існаваньня рэгіянальных формаў старабеларускае мовы існавалі пэўныя дыялектныя адрозьненьні, якія адлюстроўваліся на пісьме (гл. вышэй).

Марфалёгія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Марфалягічны лад зазнаў вялікі рад зьменаў у параўнаньні са старажытнарускай мовай: так, старабеларускай мове было ўласьцівае аб’яднаньне назоўнікаў у тыпы скланеньня паводле радоў, што кардынальна адрозьнівалася ад ранейшых формаў; вялікая колькасьць дзеяслоўных часоў (аорыст, імпэрфэкт і часткова плюсквампэрфэкт) былі выцесьненыя пэрфэктам, які стаў асноўным сродкам выражэньня мінулага часу дзеясловаў, што было зьвязана з афармленьнем выражэньня дзеяслоўнага трываньня, пры гэтым згодна з традыцыяй зьніклыя часы некаторы пэрыяд захоўваліся й далей[36].

Да ХІІІXIV стст. адбылася страта некаторых старых тыпаў скланеньня (прыкладам, са старажытнай асновай на зычную й *ū), узаемаўплыў цьвёрдага й мяккага відаў скланеньня на *ŏ ды *ā, што прыводзіла да іх уніфікацыі, а таксама ўзаемаўплыў склонавых флексіяў унутры адной парадыгмы; разьвіўся шырокі ўплыў флексіяў жаночага роду ў множным ліку на парадыгмы мужчынскага й жаночага радоў, што прывяло да фактычнае страты адрозьненьня ў тыпах скланеньня назоўнікаў у множным ліку, атрымала разьвіцьцё катэгорыя адушаўлёнасьці—неадушаўлёнасьці. Было страчана скланеньне кароткіх прыметнікаў, якія захавалі толькі формы назоўнага склону адзіночнага й множнага лікаў[59].

ХІІІXIV стагодзьдзямі датуецца зьнікненьне парнага ліку, які выкарыстоўваўся для адрозьненьня парных прадметаў, што значна перабудавала парадыгмы назоўнікаў, прыметнікаў і дзеясловаў. Пашырылася значэньне пратэтычнага в і інтэрвакальнага дж у дзеяслове першай асобы адзіночнага ліку, што, зрэшты, было характэрна таксама для тагачасных формаў украінскае мовы[36]. Некаторыя старабеларускія асаблівасьці ў марфалёгіі (напрыклад, клічны склон, ступені параўнаньня прыметнікаў і прыслоўяў з прыназоўнікам за, асобная форма загаднага ладу для выслаўленьня супольнасьці) маюць балтыйскае паходжаньне[7].

У пісьмовых дакумэнтах XIV ст. у марфалягічным дачыненьні пачалі адлюстроўвацца замена суфіксальнага л у дзеясловах мужчынскага роду мінулага часу ў в (оубоявся), замена прыназоўніку в на у перад зычнымі і такая ж замена прыстаўкі в- (у витьбескъ, у чомъ, у томъ, улюбилъ, оузяти), пашырэньне канчатку ў дачыненьні да роднага склону рэчыўных, абстрактных і, радзей, канкрэтных назоўнікаў мужчынскага роду адзіночнага ліку (воску), пашырэньне канчатку –ы () пры дапасаваньні з колькаснымі лічэбнікамі два, тры, чатыры (берковескы, копи), пашырэньне канчатку ў мяккіх асновах назоўнікаў меснага склону (у клети), пераход > , –ы ў каранёх неасабовых займеньнікаў ва ўскосным склоне (тымъ, чимъ), у лексыцы — пачашчэньне выкарыстаньня лексэмаў, што маюць паралелі зь лексэмамі сучаснае беларускае мовы (жито, кривда, ыстобъка, боронити, ведати)[12]. Аналягічна з адлюстраваньнем фанэтыкі ў дакумэнтах гэтага ж пэрыяду (гл. вышэй), гэтыя пісьмовыя прыклады сталі ўзорамі для пазьнейшых складальнікаў старабеларускіх дакумэнтаў[58].

Украінскім уплывам тлумачыцца распаўсюджваньне дзеяслоўнага канчатку -мо ў помніках тэрыторыі Беларусі, дзе падобны канчатак адсутны (терпимо, спимо, идемо, пожадаемо, прагнемо), формаў назоўнага і вінавальнага склону множнага ліку назоўнікаў на ѣ (вѣршѣ складати). Кантакты адразу з стараўкраінскай і польскай мовамі спрычыніліся да ўзьнікненьня з XVII ст. у пісьмовых помніках безасабовых канструкцыяў дзеепрыметніку на -но/-то; канчаткаў -ови/-еви назоўнікаў мужчынскага роду множнага ліку ў давальным склоне (лебедеви), утварэньне загаднага ладу на -ете і формы прыметнікаў жаночага роду адзіночнага ліку ў вінавальным склоне на -ои (жаднои речи, покорнои мудрости)[47].

Сынтаксіс[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Зьвесткі пісьмовых помнікаў старабеларускае мовы дэманструюць шэраг інавацыяў у тым ліку й у галіне сынтаксісу, сярод якіх адзначаліся, у прыватнасьці, пашырэньне выкарыстаньня складаназалежных сказаў і замена прыназоўнікавымі канструкцыямі беспрыназоўнікавых[36].

Лексыка[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Аркуш зь першага слоўніка Лаўрэнція Зізанія (1596), зьлева словы на царкоўнаславянскай мове, справа — адпаведнікі «простай мовай»

Аналягічна іншым славянскім мовам, бальшыню лексычнага фонду мовы складалі лексэмы славянскага паходжаньня, асабліва ўсходнеславянскага.

Існавала пашырэньне лексэмаў, якія раней зьяўляліся агульнавядомымі для славянаў, але мелі статус дыялектызмаў, у якасьці агульнаўжываных у мове. На аснове славянскіх каранёў было мажлівым утварэньне новых словаў, пры гэтым асноўным шляхам была афіксацыя з прыцягненьнем суфіксаў і прыставак[36].

Адметная фразэалёгія зафіксаваная ўжо ў вышэйзгаданай смаленскай «праўдзе» (дамове) з Гоцкім берагам і Рыгай 1229 (люди с колы перавести)[57].

  • Запазычваньні:

Сярод запазычваньняў адзначаліся палянізмы, лацінізмы, германізмы (у прыватнасьці, са скандынаўскіх моваў), царкоўнаславянізмы, літуанізмы, цюркізмы (гл. таксама татарская мова ў Беларусі), элінізмы (запазычваньні з грэцкае мовы), уралізмы (запазычваньні з уральскіх моваў)[36]. З праславянскае й старажытнарускае моваў былі ўспадкаваныя запазычваньні ў гэтых мовах (элінізмы, грэцызмы, цюркізмы, іранізмы і да т.п.).

Дзякуючы пісьмовым кантактам унутры ВКЛ і прытоку ўкраінскага духавенства ў Амсьціслаўскае ваяводзтва пасьля падпісаньня Берасьцейскай царкоўнай уніі ў старабеларускую мову пранікалі запазычваньні ўкраінскага паходжаньня, якія рэалізоўваліся таксама ў перайманьні агаласоўкі слова (котрий, що, сокіра) і зьмяшэньня на пісьме иы (печаты |и|, влади |ы|-ка) і ѣи (види(ѣ)ти, терпи(ѣ)ти)[60][47].

Кантактам з балтыйскімі мовамі прыпісваецца паходжаньне дробавых лічэбнікаў тыпу «паўтраця»; структурна-сэмантычнай блізкасьці некаторых займеньнікаў, прыслоўяў і прыназоўнікаў; агульнай валентнасьці паасобных дзеясловаў[7].

Старабеларускія тэксты кітабаў, адносячыся пераважна да рэлігійнага рэгістру мовы, праяўляюць наяўнасьць спэцыфічных арыенталізмаў з галіны рэлігійнай лексыкі ісламскага абраду: [дуа́] «малітва», [с’элам] «прывітаньне», [вас’ійат] «запавет»[61].

Асаблівым чынам вылучаюцца лацінскія запазычваньні, якія ўмоўна падзяляюцца на некалькі групаў:

  • словы, што амаль не зьмянілі свайго вымаўленьня й значэньня (артыкулъ «частка дакумэнту» < articulus, магистратъ);
  • словы з захаваным гучаньнем, але зьмененым значэньнем (дуктъ «дакумэнт з апісаньнем ходу мяжы» < ductus праз польскае пасрэдніцтва; пры гэтым словы падобнага тыпу мелі нэўтральнае значэньне ў лацінскай, але набылі юрыдычнае значэньне ў старабеларускай);
  • словы са зьмененым гучаньнем, але захаваным значэньнем (шкрутыниумъ, шкрутаторъ). У некаторых падобных словах адзначаецца пераход лацінскага першапачатковага s у старабеларускае ш, што тлумачыцца польскім уплывам пры засваеньні гэтых словаў;
  • словы са зьмененымі гучаньнем і значэньнем (гл. вышэй);
  • словы, адсутныя ў лацінскай мове, але ўтвораныя на аснове лацінскіх каранёў.

Асноўны аб’ём лацінізмаў у старабеларускай мове склалі словы першай, другой і пятай групаў. Невялікая колькасьць словаў, што зьмянілі сваё вымаўленьне пад уплывам трэцяе мовы, сьведчыць пра прыход асноўнай часткі лацінскай лексыкі непасрэдна з мовы-арыгіналу[62]. Пісьмовыя помнікі старабеларускага пісьменства пэрыяду XVXVIII стст. сьведчаць пра захаваньне пры працэсе запазычаньня іншамоўных лексэмаў такіх зьяваў як цьвёрдасьць зычных перад e (сэнат, фэстъ), перадаваньне сярэднеэўрапейскага l як л’ (люнаты, лaбири [л’а], капалaнъ [л'а], каппеллѧ [л'а]) і аналягічнае перадаваньне лексэмаў арабскага паходжаньня (корабеля), захаваньне цьвёрдага характару s, z (сындикъ, сынодъ, визытовати), перадаваньне грэцкіх β як б (дьѧбл-, барбар(ъ)) і θ — як т (аритметыка, ωртокграθеѧ)[63][64][65][66][67]. Дзякуючы пасярэдніцтву польскае мовы ў старабеларускую мову, у прыватнасьці, пранікалі запазычваньні з моваў Заходняй Эўропы, існаваў асобны слой уласна польскіх запазычваньняў. У тэкстах пэрыяду пасьля скасаваньня афіцыйнага статусу мовы — павелічэньне колькасьці палянізмаў, царкоўнаславянізмаў і русізмаў.

Пісьмовасьць[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У пісьмовай старабеларускай мове ў асноўным выкарыстоўваўся кірылічны альфабэт. Складам літараў і прынцыпам артаграфіі старабеларуская мова істотна адрозьнівалася ад сучаснай, маючы вялікі склад літараў і этымалягічны прынцып у правапісе, праз што старабеларуская пісьмовасьць значна разыходзілася з вуснай (у адрозьненьне ад сучаснай беларускай мовы). Адзначаецца зьвязанасьць пісьмовай традыцыі старабеларускае мовы з царкоўнаславянскай[68].

Выкарыстоўваліся таксама лацінскі альфабэт (эпізадычна, напрыклад Хроніка Быхаўца) і арабскае пісьмо (дакумэнты беларускіх татараў, якія выкарыстоўвалі арабскае пісьмо для трансьлітарацыі старабеларускай пісьмовасьці).

Як адзначаецца, выкарыстаньне кірылічнага альфабэту было замацаванае радам канонаў, што рабіла артаграфічную сыстэму досыць архаічнай і не дазваляла ў поўнай ступені адлюстраваць фанэтычныя асаблівасьці старабеларускае мовы[12][26][27]. Пры пераходзе на іншыя, менш традыцыйныя сыстэмы пісьма (напрыклад, арабіцу), традыцыйнасьць, прынятая ў кірылічным запісе, зьнікала, што прыводзіла да больш дакладнае перадачы гукавага ладу мовы[69][70]. Разам з тым, існавала пэўнае адхіленьне ад гэтых нормаў, што станавілася прычынай зьнікненьня некаторых літараў, што пазначалі ў старабеларускай адзіную фанэму (напрыклад, выкарыстаньне е на месцы этымалягічнага ѣ)[71]. З другой паловы XVI ст. у пісьмовай старабеларускай мове паўстала тэндэнцыя да перадачы выбухнога [g] шляхам літары г або спалучэньня кг; замены рэдукаваных старых усходнеславянскіх ъ, ь на о ды е адпаведна, вялікага юсу на у; перадачы ы перад р, ж, ч, ш, щ, ц; прыбраньня на пісьме ѣ і перадачы а як е пасьля мяккіх зычных (паметь «памяць», месец «месяц»)[72].

Працэс выцясьненьня этымалягічнага прынцыпу пісьма фанэтычным узмацніўся ў XVIII ст.[38]

Прыклады[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Узор тэксту з дамовы («праўды») 1229 году між Смаленскам і Рыгай ды Гоцкім берагам, у якой, як лічыцца, ужо праяўляюцца прыкметы беларускай мовы[73][74]:

« Уздумал князь Смоленьскыи Мьстислав Давыдов сын, прислал в Ригу своего лучьшего попа Ерьмея и с нимь умьна мужа Пантелья и с своего города Смоленска: та два была послъем у Ризе, из Ригы ехали на Гочкыи берег, тамо твердити мир. »

Прыклад ужываньня старабеларускай мовы — першы абзац са звароту падканцлера ВКЛ Льва Сапегі да Жыгмонта III Вазы з нагоды прыняцьця Статуту Вялікага Княства Літоўскага, 1 сьнежня 1588 году, Берасьце:

« Наяснейшому пану, пану Жикгимонъту Третему [...] Были тые часы, наяснейшый милостивый г[о]с[по]д[а]ру королю, коли в томъ згромаженью а посполитован[ь]ю людскомъ, которое мы речью посполитою называем, не правомъ якимъ описанымъ або статутомъ, але только своимъ зданъемъ и уподобанъемъ владность свою г[о]с[по]д[а]ры и короли того света надъ людми ростегали. Але ижъ частокроть от пристойное своее повинности отступовали, а, на свой толко пожытокъ речы натегаючы, о сполное доброе всихъ мало дбали, оттул[ь] то было уросло, же люди, брыдечысе ихъ панованьемъ и звирхностю и не господарми, але тыранами оные называючы, на самом только статуте и праве описаномъ все беспеченство и доброе речы посполитое засажали. А прото онъ великий и зацный филозофъ греческий Арыстотелесъ поведилъ, же тамъ бельлуа, а по-нашому дикое звера, пануеть, где чоловекъ водлугъ уподобанья своего владность свою ростегаеть, а где опятъ право або статутъ гору маеть, там самъ богъ всимъ владнеть. »

Трансьлітарацыя сучасным запісам тэксту аднаго з кітабаў, XVII ст.:[61]

« Сюлейман казал собі палац вусокій збудова[ц]і... алі рыба одна мором плыне і стала... рэкла: — Господару Сюлеймане... пан Бог казал мні ў [ц]ебе йесь[ц]і піці просі[ц]ь. Сюлейман рэк: — Міла рыба. Праўда. Ото майеш што йесь[ц]і і пі[ц]і. »

Урывак з трэцяй, арыгінальнай часткі Хронікі Быхаўца (складзеная каля першай паловы XVI ст.; вядомая толькі ў вэрсіі мяжы XVIIXVIII стст., перапісанай лацініцай)[75]:

« Y tyie panowe wsi zjechalisia do Holszan do kniazia Jurja y umyślili y odnostaynuiu radu wczynili, wziaty sobi hospodarem na Welikoie kniastwo korolewicza Kazimira, syna Jagoyłowa, otczycza Litowskoie zemli, y posyłaiut posłow w Ladckuiu zemlu do korolewicza k Sudomiru. Y otprawił do neho w posełstwe z panow Kezgayłowych Michayła a Jana. »

На старабеларускай мове напісаныя ня толькі юрыдычныя дакумэнты (Статут ВКЛ, Мэтрыка Вялікага Княства Літоўскага, афіцыйныя дакумэнты), але і мастацкая літаратура, у тым ліку перакладныя аповесьці: Аповесьць пра Баву, Аповесьць пра Скандэрбэга, Аповесьць пра Трою, Аповесьць пра Трышчана і інш.

Дасьледаваньне[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Адным зь першых дасьледнікаў старабеларускае мовы стаў Сымон Будны, які займаўся ў тым ліку вывучэньнем гісторыі старабеларускае мовы, а таксама фанэтыку, лексыку, марфалёгію й роднасныя сувязі іншых славянскіх моваў[76].

На цяперашні час дасьледнікамі вызначаная пісьмовасьць мовы (так, напрыклад, з ХІХ ст. пачынаючы з расейскага ўсходазнаўца А. Мухлінскага пачалося вывучэньне кітабаў[61]), яе тыпалягічныя паказчыкі (фаналёгія, фанэтыка, марфалёгія, сынтаксіс, лексыка), а таксама функцыянальныя стылі, аднак у галіне дасьледаваньня мовы застаецца шэраг нявызначаных пытаньняў[12]. Адным з падобных пытаньняў зьяўляецца пытаньне нацыянальнага й дзяржаўнага статусу ўсходнеславянскае мовы тагачаснае Беларусі й ВКЛ наогул[12], у сувязі з чым старабеларуская мова можа разглядацца як адзін з варыянтаў старажытнарускае мовы, як варыянт старажытнаўкраінскае мовы або як асобная мова ў дачыненьні да абедзьвюх.

Заўвагі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ У Энцыкляпэдыі Вялікага Княства Літоўскага апісваецца як беларуская мова.
  2. ^ У рэтраспэктыўным сэнсе.
  3. ^ Напрыклад, прыбыткова–расходная кніга магістрату Магілёва за 1709 вядзецца па-польску, аднак з 1710 зноў па-беларуску (кірыліцай); на пісьме пачынае адлюстроўвацца яскравая рыса беларускае мовы, як «дзеканьне» («у Госпадзе», «для чэлядзі»)[13].
  4. ^ У адрозьненьне ад айчыннай традыцыі, дзе стараўкраінскую звычайна разглядаюць асобным дыялектам пісьмовай мовы ВКЛ.

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ а б в г д е ё ж А.И. Журавский. Деловая письменность в системе старобелорусского литературного языка. — М.: Восточнославянское и общее языкознание, 1978.
  2. ^ Мечковская Н. Б. Социальная лингвистика: Пособие для студентов гуманит. вузов и учащихся лицеев. — 2-е изд., испр. — М.: Аспект-Пресс, 2000. С. 106.
  3. ^ Языковая ситуация в Беларуси: этические коллизии двуязычия // Сацыякультурная прастора мовы (сацыяльныя і культурныя аспекты вывучэння беларускай мовы): На бел. і рус. мовах / С. Ф. Іванова, Я. Я. Іваноў, Н. Б. Мячкоўская. — Мн.: Веды, 1998.
  4. ^ Лариса Пуцилева (Болонский университет). Между Польским королевством и Российской империей: поиски национальной идентичности в белорусской поэзии // Contributi italiani al 14. congresso internazionale degli Slavisti: Ohrid, 10-16 settembre 2008 / a cura di Alberto Alberti ... [et al.]. — Firenze: Firenze University Press, 2008. [1] С. 202.
  5. ^ Ольга Лазоркина. Дипломатическая деятельность канцелярии Великого княжества Литовского в XVII в. // Журнал международного права и международных отношений 2008 — № 1.
  6. ^ Паводле працаў украінскага мовазнаўца П. Плюшча, украінскія пісьменьнікі 16—17 стагодзьдзяў называлі стараўкраінскую мову «русскою мовою», «речью русской», «российским языком» або «языком русским».
  7. ^ а б в г д Уладзімір Свяжынскі. Беларуская мова // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. С. 300
  8. ^ Андрэй Катлярчук. Чаму беларусы не апанавалі літоўскай спадчыны // Arche № 2 (25) — 2003
  9. ^ Сяргей Дубавец, Генадзь Сагановіч. Старажытная Літва і сучасная Летува // З гісторыяй на «Вы». Выпуск 2. Менск, 1994.
  10. ^ а б в Вячаслаў Насевіч. Літвіны // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. С. 206—208.
  11. ^ Эдвард Зайкоўскі. Літва гістарычная... // Народная Воля №99—100, 30.06.2009
  12. ^ а б в г д е ё ж з і к л м н о п р с Свяжынскі У. Праблема ідэнтыфікацыі афіцыйнай мовы Вялікага Княства Літоўскага // METRICIANA: даследаванні і матэрыялы Метрыкі Вялікага Княства Літоўскага. ATHENAEUM: Commentarii Historiae et Culturae. — 2001. — В. 1. — № 3.
  13. ^ Андрэй Катлярчук. З гісторыі перакладу Бібліі на старабеларускую мову // Запіскі Культурна-гістарычнай Калегіі імя Канстанціна Астрожскага / Рэд. М. Белямук. — Берасьце: АТТ «Брэсцкая друкарня», 2002. С. 43—47.
  14. ^ а б в г Тумаш В. Дыпляматычная кантравэрсыя 1646 году за беларускую мову // Запісы Беларускага Інстытуту Навукі й Мастацтва. — 1974. — № 12.
  15. ^ Древнерусский язык / ред. П. З. Савочкин. — Мн.: Издат. БГУ, 1970. — 87-90 с.
  16. ^ Гл., напрыклад, паводле Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 684 с.: іл. ISBN 985-11-0314-4.
  17. ^ Яскевіч А. А. Старабеларускія граматыкі: да праблемы агульнафілалагічнай цэласнасці. — 2-е выд. — Мн.: Беларуская навука, 2001. С. 18
  18. ^ а б А. Белы. Сумежная і падуладная // Хроніка «Белай Русі». Нарыс гісторыі адной геаграфічнай назвы. — Мн.: Энцыклапедыкс, 2000. — С. 164-165. — 238 с. — (Бібліятэка часопісу «Беларускі гістарычны агляд»). — ISBN 985-6599-12-1
  19. ^ а б А. Белы. Дзесяць тэзісаў пра Белую Русь // Хроніка «Белай Русі». Нарыс гісторыі адной геаграфічнай назвы. — Мн.: Энцыклапедыкс, 2000. — С. 189. — 238 с. — (Бібліятэка часопісу «Беларускі гістарычны агляд»). — ISBN 985-6599-12-1
  20. ^ Ермаловіч М. Наступ каталіцтва, падрыхтоўка і правядзенне Берасцейскай царкоўнай Уніі // Беларуская дзяржава Вялікае Княства Літоўскае. — Мн.: Беллітфонд, 2003. — С. 352. — 448 с. — ISBN 985-6576-08-3
  21. ^ Филин Ф. П. Об истоках русского литературного языка. — Вестник языкознания, 1974. — № 3. — С. 9.
  22. ^ Станкевіч Я. Гісторыя беларускага языка. — Вільня: Ekspres, 1939. — С. 4. — 16 с.
  23. ^ Филин Ф. П. Происхождение русского, украинского и белорусского языков. Историко-диалектологический очерк. — изд. второе, стереотипное. — М.: КмоКнига. — С. 61. — 656 с.
  24. ^ Чаквін І. У. Беларуская народнасць // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 1: А — Беліца / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: М. В. Біч і інш.; Прадм. М. Ткачова; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1993. — 494 с., [8] к.: іл. ISBN 5-85700-074-2.
  25. ^ Каробушкіна Т. М., Штыхаў Г. В Усходнія славяне — асноўнае насельніцтва Беларусі ў ІХ — першай палове ХІІІ ст. // Нарысы гісторыі Беларусі. У 2-х ч. Ч. 1 / М. П. Касцюк, У. Ф. Ісаенка, Г. В. Штыхаў і інш. — Мн.: Беларусь, 1994. — С. 70. — 527 с. — ISBN 5-338-00929-3
  26. ^ а б в Уладзімір Свяжынскі. Беларуская мова // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. С. 301
  27. ^ а б Булыка А. М. Развіццё арфаграфічнай сістэмы старабеларускай мовы. — Мн.: 1970. — С. 68-97.
  28. ^ М. Р. Судник. Белорусский язык // Лингвистический энциклопедический словарь / под. ред. В. Н. Ярцевой. — М.: Советская Энциклопедия, 1990.
  29. ^ В. В. Иванов. Древнерусский язык // Лингвистический энциклопедический словарь / под ред. В. Н. Ярцевой. — М.: Советская Энциклопедия, 1990.
  30. ^ Каробушкіна Т. М., Штыхаў Г. В. ІІ // Нарысы гісторыі Беларусі. — Мн.: Беларусь, 72. — Т. 1.
  31. ^ Карский Е. Ф. Белорусы. — Вильно: 1904 Т. 1. — С. 105.
  32. ^ Chr. S. Stang. Die westrussische Kanzleisprache des Grossfurstentums Litauen. — Oslo: 1935. — С. 19-20, 52, 163.
  33. ^ Chr. S. Stang. Die altrussische Urkundensprache der Stadt Polozk. — Oslo: 1939. — С. 147.
  34. ^ Станкевіч Я. Гісторыя беларускага языка. — Вільня: Ekspres, 1939. — С. 3-4. — 16 с.
  35. ^ И. И. Лаппо. Литовский статут 1588 года.
  36. ^ а б в г д е ё ж з і Жураўскі А. І. Беларуская мова // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 1: А — Беліца / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: М. В. Біч і інш.; Прадм. М. Ткачова; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1993. — 494 с., [8] к.: іл. ISBN 5-85700-074-2.
  37. ^ І. Чаквін. Беларусы // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 684 с.: іл. ISBN 985-11-0314-4.
  38. ^ а б в г д В. В. Аниченко. Развитие белорусского литературного языка в XVIII в. — М.: Вопросы языкознания, 1978.
  39. ^ Jakubowski J. Studia nad stosunkami narodowościowymi na Litwie przed Unią Lubelską. — Warszawa: 1912. — С. 64.
  40. ^ Martel A. La langue polonaise dans les pays ruthenes, Ukraine et Russie blanche. — Lile: 1938. — С. 51-54.
  41. ^ Martel A. La langue polonaise dans les pays ruthenes, Ukraine et Russie blanche. — Lile: 1938. — С. 308-310.
  42. ^ Maciūnas, Vincas. Senoji lietuvių literatūra // Lietuva. Lietuvių enciklopedija. — Vilnius: 1990 Т. 13. — С. 597.
  43. ^ Martel A. La langue polonaise dans les pays ruthenes, Ukraine et Russie blanche. — Lile: 1938. — С. 45-51.
  44. ^ Успенский Б. А. Языковая ситуация и языковое сознание в Московской Руси: восприятие церковнославянского и русского языка // Византия и Русь. — М.: 1989. — С. 206-226.
  45. ^ Хюттль-Фольтер Г. Диглоссия в Древней Руси // Wiener Slawistisches Jahrbuch. — 1978. — № 24.
  46. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мн.: 1967. — С. 335.
  47. ^ а б в г д Свяжынскі У. Аб статусе беларускай і ўкраінскай моў у часы Вялікага Княства Літоўскага // METRICIANA: Dasledavańni i materyjały Metryki Vialikaha Kniastva Litoŭskaha. — ATHENAEUM: Commentarii Historiae et Culturae, 2003. — В. ІІ. — Т. VIII. — С. 132-163.
  48. ^ Жураўскі А. І. Мова друкаваных выданняў Ф. Скарыны. — Мн.: 1968. — С. 277-304. — (450 год беларускага кнігадрукавання).
  49. ^ Мечковская Н. Б. Религия и язык. — М.: 1997. — С. 256.
  50. ^ Мяснікоў, А. Ф. Васіль Цяпінскі // Сто асоб беларускай гісторыі: гістарычныя партрэты / Анатоль Мяснікоў. — Мн.: Литература и Искусство, 2008. — С. 57. — 344 с. — ISBN 978-985-6720-26-3
  51. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мн.: 1967. — С. 262.
  52. ^ а б У. Свяжынскі. Народы і мовы // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 684 с.: іл. ISBN 985-11-0314-4.
  53. ^ Ермаловіч М. Апошняя трэць XVII ст. // Беларуская дзяржава Вялікае Княства Літоўскае. — Мн.: Беллітфонд, 2003. — С. 400. — 448 с. — ISBN 985-6576-08-3
  54. ^ Лойка П. А. Палітычныя адносіны ў Вялікім княстве Літоўскім // Нарысы гісторыі Беларусі. У 2-х ч. Ч. 1 / М. П. Касцюк, У. Ф. Ісаенка, Г. В. Штыхаў і інш. — Мн.: Беларусь, 1994. — С. 139. — 527 с. — ISBN 5-338-00929-3
  55. ^ Станкевіч Я. Гісторыя беларускага языка. — Вільня: Ekspres, 1939. — С. 8. — 16 с.
  56. ^ Ціванова Г. К. Асаблівасці графікі і правапісу беларускіх тэкстаў у зборніку Марашэўскага // Пытанні беларускага і славянскага мовазнаўства. — Мн.: 1980. — С. 78-87.
  57. ^ а б Ганцова С. К., Чамярыцкі В. А., Штыхаў Г. В. Сведкі беларускай мінуўшчыны: зборнік дакументаў і матэрыялаў па гісторыі Беларусі VI — XV стст / рэд. Г. В. Штыхаў. — Мн.: 1996. — С. 71.
  58. ^ а б Анічэнка У. В. Беларускія граматы // Беларуская мова. Энцыклапедыя. — Мн.: 1994. — С. 90.
  59. ^ В. В. Иванов. Восточнославянские языки // Лингвистический энциклопедический словарь / под ред. В. Н. Ярцевой. — М.: Советская Энциклопедия, 1990.
  60. ^ У. В. Анічэнка. Украінізм // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 16: Трыпалі — Хвіліна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн., 2003. — 576 с.: іл. ISBN 985-11-0263-6 (т. 16), ISBN 985-11-0035-8.
  61. ^ а б в Каткоўскі У. Кітабы — унікальная зьява ў беларускай мове // pravapis.org.
  62. ^ А.Ю. Мусорин. Латинизмы в юиридической терминологии Статута Великого княжества Литовского 1588 года. — Новосибирск: 1997.
  63. ^ Бушлякоў Ю., Вячорка В., Санько З., Саўка З. Беларускі клясычны правапіс. Збор правілаў: сучасная нармалізацыя. — 2005.
  64. ^ Булыка А. М. Даўнія запазычанні беларускай мовы. — Мн.: 1972.
  65. ^ Булыка А. М. Лексічныя запазычанні ў беларускай мове XVI‑XVIII стст. — Мн.: 1980.
  66. ^ Гістарычны слоўнік беларускай мовы. — Мн.: 1982-2005 Т. Т. 1–24 (А-П).
  67. ^ Канкарданс беларускай мовы XIX ст. У 11 т. — Мн.: 1992.
  68. ^ Станкевіч Я. Гісторыя беларускага языка. — Вільня: Ekspres, 1939. — С. 9. — 16 с.
  69. ^ Антонович А. К. Белорусские тексты, писанные арабским письмом. — Вильнюс: 1968. — С. 363.
  70. ^ Станкевіч Я. Гісторыя беларускага языка. — Вільня: Ekspres, 1939. — С. 6. — 16 с.
  71. ^ Анічэнка У. В. Беларускія граматы // Беларуская мова. Энцыклапедыя. — Мн.: 1994. — С. 89.
  72. ^ Станкевіч Я. Гісторыя беларускага языка. — Вільня: Ekspres, 1939. — С. 5. — 16 с.
  73. ^ гАНЦОВА с. к., Чамярыцкі В. А., шТЫХАЎ г. в Сведкі беларускай мінуўшчыны: зборнік дакументаў і матэрыялаў па гісторыі Беларусі VI — XV стст / рэд. Г. В. Штыхаў. — Мн.: 1996. — С. 72.
  74. ^ Памятники права феодально-раздробленной Руси ХІІ — XV вв / сост. А. А. Зимин. — М.: С. 57-69.
  75. ^ Хроники : Литовская и Жмойцкая, и Быховца; Летописи : Баркулабовская, Аверки и Панцырного // Полное собрание русских летописей / отв. ред. Б. А. Рыбаков. — М.: Издательство «Наука», 1975. — Т. 32.
  76. ^ Мяснікоў, А. Ф. Сымон Будны // Сто асоб беларускай гісторыі: гістарычныя партрэты / Анатоль Мяснікоў. — Мн.: Литература и Искусство, 2008. — С. 53. — 344 с. — ISBN 978-985-6720-26-3

Літаратура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Commons-logo.svg  Старабеларуская мовасховішча мультымэдыйных матэрыялаў