Старабеларуская мова

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да: навігацыі, пошуку
Гэтая назва мае некалькі сэнсаў. Калі вас цікавяць іншыя сэнсы, глядзіце таксама Стараўкраінская мова, Літоўская мова, Руская мова.
Старабеларуская
Руский языкъ[1][2][3][4][5][6]
Ужываецца ў ВКЛ, Рэч Паспалітая, Малдаўскае княства
Рэгіён Усходняя Эўропа
Колькасьць карыстальнікаў
Клясыфікацыя

Індаэўрапейская сям'я

Афіцыйны статус
Афіцыйная мова ў ВКЛ, Рэчы Паспалітай, Малдаўскім княстве
Рэгулюецца
Код мовы
ISO 639-2(B) sla

Ста́рабелару́ская мова[7] (гістарычна ру́ская, літоўская[8][9][10][11][12], простая мова) — усходнеславянская мова, дзяржаўная й пісьмовая мова Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай, а таксама Малдаўскага княства, у аснову якой, на думку некаторых дасьледчыкаў, легла тагачасная народная беларуская мова[13].

Мела шырокае распаўсюджаньне на землях Вялікага Княства Літоўскага да XVII ст. і захоўвалася ва ўжытку (прынамсі юрыдычным[14]) да пачатку XIX ст., пакуль яе канчаткова ня выціснула расейская мова.[15]

Тэрміналёгія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Аркуш зь першага слоўніка Лаўрэнція Зізанія (1596), зьлева словы на царкоўнаславянскай мове, справа — адпаведнікі «простай мовай»

Азначэньне «старабеларуская мова» ўвёў Я. Карскі (1893) на падставе яе роднаснай блізкасьці з народнымі беларускімі гаворкамі XIX ст.

У заходнеэўрапейскай мовазнаўчай намэнклятуры старабеларуская літаратурная мова, разам са стараўкраінскай, разглядаецца як частка абагульняльнай існасьці «русінская мова» (па-ангельску: Ruthenian language), да якой прылічваюць літаратурную мову ўсіх усходнеславянскіх тэкстаў, якія немагчыма пэўна прылічыць да царкоўнаславянскіх, і якія паходзяць з ВКЛ і Рэчы Паспалітай XIV—XVIII стагодзьдзяў. Гэтая думка падтрымліваецца польскай і летувіскай навуковымі школамі.

Сучасная беларуская літаратурная мова ўтварылася на аснове старабеларускіх народных гаворак, якія існавалі на этнічных беларускіх землях у XIX ст., і фіксуюцца ў помніках з XVII—XVIII стагодзьдзяў.

Гістарычныя назвы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • Беларуская (белорусскій язык[15], бѣлороccийский язык[16]): зрэдку ўжывалася ў колішняй Маскоўскай дзяржаве; таксама ў Ю. Крыжаніча. Азначэньне «беларуская мова» (па-расейску: белорусский язык) у дачыненьні як мовы XIX ст., так і мовы Сярэднявечча, ужывалася ў працах расейскіх дасьледнікаў XIX ст. Буслаева, Аганоўскага, Жыцецкага, Сабалеўскага, Недзешава, Уладзімірава.
  • Літоўская (литовский язык, Litauwica lingua[11]): шмат спасылак у Маскоўскай дзяржаве, а таксама ў Сігізмунда Герберштэйна (1-я пал. XVI ст.), Л. Зізанія (канец XVI ст.), Памвы Бярынды (1653).
  • Руская або русінская, рутэнская (руски езыкъ): называлася так сучасьнікамі, але, звычайна, не ў тагачаснай Маскоўскай дзяржаве. Неадназначны тэрмін, якія можа адносіцца і да старабеларускай, і да стараўкраінскай, і нават да мясцовага царкоўнаславянскага тэксту.
    • Простая руская або простая гаворка (простый руский язык або простая молва): варыянт папярэдняга, сустраканы, напрыклад, у выдаўца Рыгора Хадкевіча (XVI ст.).

Сучасныя назвы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • (Старая) заходнеруская мова або гаворка (па-расейску: (древний) западнорусский язык або наречие: сустракаецца пераважна ў тых дасьледнікаў, якія падтрымлівалі канцэпцыю прата-рускай стадыі разьвіцьця, асабліва з канца XIX ст. — Я. Карскі, А. Шахматаў.
  • Літоўска-руская (па-расейску: литовско-русский): расейскія дасьледнікі XIX ст. Кепен, архіяпіскап Філарэт, С. Сахараў, Каратаеў.
  • Літоўска-славянская (па-расейску: литово-славянский): расейскі дасьледнік XIX ст. Бараноўскі.
  • Руска-польская і нават польскі дыялект: Штрытэр, польскія дасьледнікі Самуіл Багуміл Ліндэ, польскі пісьменьнік Вішнеўскі. Азначэньне выкарыстана і пры азначэньні мовы перакладу Бібліі Ф. Скарынам.

Паходжаньне[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Прынятая ў Расейскай імпэрыі афіцыйная канцэпцыя сьцьвярджала, што старабеларуская (беларуская) мова паходзіць з адзінай старажытнарускай прамовы, як і самі яе носьбіты разам з расейцамі і ўкраінцамі — са старажытнарускага этнасу. Аднак шэраг дасьледнікаў (С. Смаль-Стоцкі, Р. Піўтарак, В. Грыцкевіч і інш.) паказваюць на самастойнае паходжаньне кожнай з усходнеславянскіх моваў з агульнаславянскай прамовы. На карысьць гэтага адлюстраваньне фанэтычных, граматычных і лексычных рысаў жывога беларускага маўленьня ўжо ў фактычна першых арыгінальных тэкстах, створаных на беларускай тэрыторыі — граматах смаленскага князя Мсьціслава Давыдавіча з Рыгай і Гоцкім берагам (1229), полацкага япіскапа Якава (1300), вялікай княгіні Ўльяны царкве ў Азярышчах (1377) і інш.[8]

Усе найважнейшыя фанэтычныя, граматычныя і лексычныя рысы старабеларускай літаратурна-пісьмовай мовы склаліся да XVI ст.[17]

Шэраг асаблівасьцяў старабеларускай (беларускай) мовы маюць балцкае паходжаньне:

  • пазыцыйная мяккасьць зычных;
  • ётацыя пры зьбегу галосных;
  • клічны склон;
  • ступені параўнаньня прыметнікаў і прыслоўяў з прыназоўнікам «за»;
  • асобная форма загаднага ладу для выслаўленьня супольнасьці;
  • дробавыя лічэбнікі тыпу «паўтраця»;
  • структурна-сэмантычная блізкасьць некаторых займеньнікаў, прыслоўяў і прыназоўнікаў;
  • агульная валентнасьць паасобных дзеясловаў і інш.[8]

Аднак створанае для рэлігійных тэкстаў кірылічнае пісьмо, якое атаясамлівалася зь фіксаванымі ім хрысьціянскімі дагматамі, і таму было, як і самі гэтыя дагматы, недатыкальным, не дазваляла на ўзроўні нормы адлюстроўваць некаторыя найважнейшыя рысы жывога маўленьня («дзеканьне-цеканьне», «аканьне-яканьне», пераход «л» у «в» (ў), падаўжэньне зычных, пераход «е» ў «о», прыстаўныя «в» і «г»). Гэта дае падставу па-імпэрску і па-дзяржаўніцку настроеным навукоўцам і публіцыстам суседніх краінаў адмаўляць беларускай мове ў самастойнасьці. Але за агульнай пісьмовай абалонкай агульнаславянскіх словаў хавалася рознае іх вымаўленьне рознымі ўсходнеславянскімі народамі[17].

Гісторыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Найранейшай пісьмовай фіксацыяй старабеларускай мовы можна лічыць дамову Полацку з Рыгай, складзеную ў 1330 годзе[18].

Як меркаваў нарвэскі славіст Х. Станг, першапачаткова на тэрыторыі ВКЛ існавала некалькі тыпаў актавай старабеларускай мовы, якія адрозьніваліся адна ад адной граматычнымі й артаграфічнымі рысамі. Такія тыпы ўключалі ў сябе моўную форму Полацку, Віцебску й Смаленску, мову канцылярыі Вітаўта, мову граматаў Казімера, а таксама канцылярскую мову часоў Аляксандра.

У моўнай форме Віцебску, Смаленску ды Полацку вылучалася цоканьне (зьмяшэньне гукаў [ч] ды [ц]), зьмяшэньне е ды і, а таксама зьвязка есме ў пэрфэкце. Такіх рысаў няма ў мове канцылярыі Вітаўта, якая падзяляе некаторыя характарыстыкі з моваю ўкраінскіх канцылярыяў. У пісьмовасьці часоў Казімера паўднёвавалынскі ўплыў зьмяншаецца, у выніку чаго форма мовы стала належыць да паўночнавалынскага або паўднёвабеларускага тыпу (пры гэтым тагачасныя граматы паходзяць у асноўным зь беларускіх рэгіёнаў, маючы, напрыклад, супадзеньне е і яця ва ўсіх пазыцыях). Пры Аляксандры мова стандартызуецца і дасягае стабільнай формы, а за часамі Жыгімонта Аўгуста зьнікае паўднёвы (украінскі) тып актавае мовы; тагачасная канцылярская мова ВКЛ выступала ўжо як мова, блізкая да беларускіх гаворак каля Вільні. У гэтай жа мове паступова распусьцілася й полацка-смаленская форма старабеларускай мовы[13][19][20].

Як устанавіў Я. Карскі, на народным грунце паступова выпрацавалася досыць штучная мова, якая стала выкарыстоўвацца як у дзяржаўных галінах дзейнасьці, так і ў іншых (напрыклад, сьвецкіх творах)[13]. На думку І. Лапо, вялікую ролю ў фармаваньні старабеларускай літаратурнай мовы адыгралі ня толькі фактары літаратуры, але й патрэбы дзяржаўных функцыяў[21]. Тым ня менш, мова сялянства зьяўлялася досыць далёкай ад пісьмовай мовы, але да яе было бліжэй маўленьне вышэйшае клясы дзяржавы[13]. Цікавым зьяўляецца таксама той факт, што ў дзелавой літаратуры тых часоў уплыў мясцовых гаворак адбіваецца менш, чымся ў рукапіснай рэлігійнай літаратуры[13].

Эпохай росквіту дзелавой пісьмовасьці на старабеларускай мове можна лічыць XVI ст., калі на мове выйшла тры Статуты ВКЛ (1529, 1566, 1588), складаліся афіцыйныя дакумэнты агульнадзяржаўнага й мясцовага ўзроўню[13]. У Другім літоўскім Статуце мова атрымала афіцыйнае замацаваньне[22].

Пры ўзьнікненьні й разьвіцьці Рэчы Паспалітай паступова пашырылася палянізацыя, з-за чаго старабеларуская пісьмовая мова зазнала заняпад і ўрэшце была выведзеная са справаводзтва ў 1696 годзе[22]. Нягледзячы на гэта, цягам усяго XVIII ст. старабеларуская мова знаходзіла выкарыстаньне ў іншых галінах (напрыклад, у якасьці рэплік у тагачасных камэдыях). У мове гэтай галіны дзейнасьці сустракаюцца беларускія прастамоўныя словы (якія нярэдка супадаюць зь лексыкай сучаснай беларускай мовы), дыялектызмы, русізмы і палянізмы, у пісьмовасьці гэтага пэрыяду вылучалася збліжэньне этымалягічнага правапісу з фанэтычным (як у сучаснай беларускай мове)[22]. Маўленьне гэтага пэрыяду ў цэлым заклала асновы новай беларускай літаратурнай мовы[22].

Пісьмовасьць[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У пісьмовай старабеларускай мове ў асноўным выкарыстоўваўся кірылічны альфабэт. Складам літараў і прынцыпам артаграфіі старабеларуская мова істотна адрозьнівлаася ад сучаснай, маючы вялікі склад літараў і этымалягічны прынцып у правапісе, праз што старабеларуская пісьмовасьць значна разыходзілася з вуснай (у адрозьненьне ад сучаснай беларускай мовы). Выкарыстоўваліся таксама лацінскі альфабэт (эпізадычна, напрыклад Хроніка Быхаўца) і арабскае пісьмо (дакумэнты беларускіх татараў, якія выкарыстоўвалі арабскае пісьмо для трансьлітарацыі старабеларускай пісьмовасьці).

Запазычваньні[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Як і іншыя мовы, старабеларуская пісьмовая мова зьведвала ўплывы іншых моваў. Так, асаблівым чынам вылучаюцца лацінскія запазычваньні, якія ўмоўна падзяляюцца на некалькі групаў:

  • словы, што амаль не зьмянілі свайго вымаўленьня й значэньня (артыкул, магістрат);
  • словы з захаваным гучаньнем, але крыху зьмененым значэньнем (дукт, рэстытуцыя і т.п. — пры гэтым словы падобнага тыпу мелі нэўтральнае значэньне ў лацінскай, але набылі юрыдычнае значэньне ў старабеларускай);
  • словы са зьмененым гучаньнем, але захаваным значэньнем (шкрутыниум, шкрутатар). У некаторых падобных словах адзначаецца пераход лацінскага першапачатковага s у старабеларускае ш, што тлумачыцца польскім уплывам пры засваеньні гэтых словаў;
  • словы са зьмененымі гучаньнем і значэньнем;
  • словы, адсутныя ў лацінскай мове, але ўтвораныя на аснове лацінскіх каранёў.

Асноўную масу лацінізмаў у старабеларускай мове склалі словы першай, другой і пятай групаў. Невялікая колькасьць словаў, што зьмянілі сваё вымаўленьне пад уплывам трэцяе мовы, сьведчыць пра прыход асноўнай часткі лацінскай лексыкі непасрэдна з мовы-арыгіналу[23].

Прыклады[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Прыклад ужываньня старабеларускай мовы — першы абзац са звароту падканцлера ВКЛ Льва Сапегі да Жыгмонта III Вазы з нагоды прыняцьця Статуту Вялікага Княства Літоўскага, 1 сьнежня 1588 году, Берасьце:

« Наяснейшому пану, пану Жикгимонъту Третему [...] Были тые часы, наяснейшый милостивый г[о]с[по]д[а]ру королю, коли в томъ згромаженью а посполитован[ь]ю людскомъ, которое мы речью посполитою называем, не правомъ якимъ описанымъ або статутомъ, але только своимъ зданъемъ и уподобанъемъ владность свою г[о]с[по]д[а]ры и короли того света надъ людми ростегали. Але ижъ частокроть от пристойное своее повинности отступовали, а, на свой толко пожытокъ речы натегаючы, о сполное доброе всихъ мало дбали, оттул[ь] то было уросло, же люди, брыдечысе ихъ панованьемъ и звирхностю и не господарми, але тыранами оные называючы, на самом только статуте и праве описаномъ все беспеченство и доброе речы посполитое засажали. А прото онъ великий и зацный филозофъ греческий Арыстотелесъ поведилъ, же тамъ бельлуа, а по-нашому дикое звера, пануеть, где чоловекъ водлугъ уподобанья своего владность свою ростегаеть, а где опятъ право або статутъ гору маеть, там самъ богъ всимъ владнеть. »

На старабеларускай мове напісаныя ня толькі юрыдычныя дакумэнты (Статут ВКЛ, Мэтрыка Вялікага Княства Літоўскага, афіцыйныя дакумэнты), але і мастацкая літаратура, у тым ліку перакладныя аповесьці:

Глядзіце таксама[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ А. И. Журавский. Деловая письменность в системе старобелорусского литературного языка // Восточнославянское и общее языкознание. — М., 1978. — С. 185—191
  2. ^ Мечковская Н. Б. Социальная лингвистика: Пособие для студентов гуманит. вузов и учащихся лицеев. — 2-е изд., испр. — М.: Аспект-Пресс, 2000. С. 106
  3. ^ Языковая ситуация в Беларуси: этические коллизии двуязычия // Сацыякультурная прастора мовы (сацыяльныя і культурныя аспекты вывучэння беларускай мовы): На бел. і рус. мовах / С. Ф. Іванова, Я. Я. Іваноў, Н. Б. Мячкоўская. — Мн.: Веды, 1998.
  4. ^ Лариса Пуцилева (Болонский университет). Между Польским королевством и Российской империей: поиски национальной идентичности в белорусской поэзии // Contributi italiani al 14. congresso internazionale degli Slavisti: Ohrid, 10-16 settembre 2008 / a cura di Alberto Alberti ... [et al.]. — Firenze: Firenze University Press, 2008. [1] С. 202
  5. ^ Ольга Лазоркина. Дипломатическая деятельность канцелярии Великого княжества Литовского в XVII в. // Журнал международного права и международных отношений 2008 — № 1
  6. ^ Паводле працаў украінскага мовазнаўца П. Плюшча, украінскія пісьменьнікі 16—17 стагодзьдзяў называлі стараўкраінскую мову «русскою мовою», «речью русской», «российским языком» або «языком русским»
  7. ^ У Энцыкляпэдыі Вялікага Княства Літоўскага апісваецца як беларуская мова
  8. ^ а б в Уладзімір Свяжынскі. Беларуская мова // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. С. 300
  9. ^ Андрэй Катлярчук. Чаму беларусы не апанавалі літоўскай спадчыны // Arche № 2 (25) — 2003
  10. ^ Сяргей Дубавец, Генадзь Сагановіч. Старажытная Літва і сучасная Летува // З гісторыяй на «Вы». Выпуск 2. Менск, 1994.
  11. ^ а б Вячаслаў Насевіч. Літвіны // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. С. 206—208.
  12. ^ Эдвард Зайкоўскі. Літва гістарычная... // Народная Воля №99—100, 30.06.2009
  13. ^ а б в г д е А.И. Журавский. Деловая письменность в системе старобелорусского литературного языка. — М.: Восточнославянское и общее языкознание, 1978.
  14. ^ Напрыклад, прыбыткова–расходная кніга магістрату Магілёва за 1709 вядзецца па-польску, аднак з 1710 зноў па-беларуску (кірыліцай); на пісьме пачынае адлюстроўвацца яскравая рыса беларускае мовы, як «дзеканьне» («у Госпадзе», «для чэлядзі») — Крыніца: Андрэй Катлярчук. З гісторыі перакладу Бібліі на старабеларускую мову // Запіскі Культурна-гістарычнай Калегіі імя Канстанціна Астрожскага / Рэд. М. Белямук. — Берасьце: АТТ «Брэсцкая друкарня», 2002. С. 43—47.
  15. ^ а б Вітаўт Тумаш. Дыпляматычная кантравэрсыя 1646 году за беларускую мову // Запісы Беларускага Інстытуту Навукі й Мастацтва, №12, 1974 г.
  16. ^ Яскевіч А. А. Старабеларускія граматыкі: да праблемы агульнафілалагічнай цэласнасці. — 2-е выд. — Мн.: Беларуская навука, 2001. С. 18
  17. ^ а б Уладзімір Свяжынскі. Беларуская мова // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. С. 301
  18. ^ М. Р. Судник. Белорусский язык. — Лингвистический энциклопедический словарь. — М.: 1990.
  19. ^ Chr. S. Stang. Die westrussische Kanzleisprache des Grossfurstentums Litauen. — Oslo: 1935. — С. 19-20, 52, 163.
  20. ^ Chr. S. Stang. Die altrussische Urkundensprache der Stadt Polozk. — Oslo: 1939. — С. 147.
  21. ^ И. И. Лаппо. Литовский статут 1588 года.
  22. ^ а б в г В. В. Аниченко. Развитие белорусского литературного языка в XVIII в.. — М.: Вопросы языкознания, 1978.
  23. ^ А.Ю. Мусорин. Латинизмы в юиридической терминологии Статута Великого княжества Литовского 1588 года. — Новосибирск: 1997.

Літаратура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Commons-logo.svg  Старабеларуская мовасховішча мультымэдыйных матэрыялаў