Старабеларуская мова

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да: навігацыі, пошуку
Гэтая назва мае некалькі сэнсаў. Калі вас цікавяць іншыя сэнсы, глядзіце таксама Стараўкраінская мова, Літоўская мова, Руская мова.
Старабеларуская
Руский языкъ[1][2][3][4][5][6]
Ужываецца ў ВКЛ, Рэч Паспалітая, Малдаўскае княства
Рэгіён Усходняя Эўропа
Колькасьць карыстальнікаў
Клясыфікацыя

Індаэўрапейская сям'я

Афіцыйны статус
Афіцыйная мова ў ВКЛ, Рэчы Паспалітай, Малдаўскім княстве
Рэгулюецца
Код мовы
ISO 639-2(B) sla

Ста́рабелару́ская мова[a] (гістарычна ру́ская, літоўская[7][8][9][10][11], простая мова) — усходнеславянская мова, дзяржаўная й пісьмовая мова Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай, а таксама Малдаўскага княства, у аснову якой, на думку некаторых дасьледчыкаў, легла тагачасная народная беларуская мова[12].

Мела шырокае распаўсюджаньне на землях Вялікага Княства Літоўскага да XVII ст. і захоўвалася ва ўжытку (прынамсі юрыдычным[13]) да пачатку XIX ст., пакуль яе канчаткова ня выціснула расейская мова[14].

Тэрміналёгія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Аркуш зь першага слоўніка Лаўрэнція Зізанія (1596), зьлева словы на царкоўнаславянскай мове, справа — адпаведнікі «простай мовай»

Азначэньне «старабеларуская мова» ўвёў Я. Карскі (1893) на падставе яе роднаснай блізкасьці з народнымі беларускімі гаворкамі XIX ст.

У сучаснай беларускай гістарычнай і мовазнаўчай літаратуры часьцей за ўсё выкарыстоўваецца тэрмін старабеларуская мова, радзей замест яго выступае тэрмін беларуская мова[15]; гэтыя ж тэрміны сустракаюцца ў беларускамоўнай навуковай літаратуры эпохі СССР. У расейскай гістарычнай і лінгвістычнай практыцы найбольш часта прымяняецца тэрмін заходнеруская мова (рас. западнорусский язык), поруч зь якім выкарыстоўваецца таксама тэрмін руская мова (рас. русский язык). Ва ўкраінскай гістарычнай і мовазнаўчай практыках самае частае распаўсюджваньне мае тэрмін стараўкраінская мова (укр. староукраїнська мова), які звычайна датычыць усяго азначэньня пісьмовай мовы ВКЛ. У заходнеэўрапейскай мовазнаўчай намэнклятуры старабеларуская літаратурная мова, разам з паняцьцем стараўкраінская мова, разглядаецца як частка абагульняльнай існасьці «руская мова» (анг. Ruthenian language), да якой прылічваюць літаратурную мову ўсіх усходнеславянскіх тэкстаў, якія немагчыма пэўна прылічыць да царкоўнаславянскіх, і якія паходзяць з ВКЛ і Рэчы Паспалітай XIV—XVIII стагодзьдзяў. Гэтая думка падтрымліваецца польскай і летувіскай навуковымі школамі. У згаданых краінах, а таксама ў працах асобных аўтараў могуць прымяняцца тэрміны пісьмовая мова ВКЛ, канцылярская мова ВКЛ і да т.п. Функцыянаваньне і карэктнасьць таго ці іншага тэрміну звычайна азначаецца з пазыцыяў гістарыяграфіі і сацыялінгвістыкі эпохі выкарыстаньня мовы.

Сучасная беларуская літаратурная мова ўтварылася на аснове старабеларускіх народных гаворак, якія існавалі на этнічных беларускіх землях у XIX ст., і фіксуюцца ў помніках з XVII—XVIII стагодзьдзяў.

Гістарычныя назвы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • Беларуская (белорусскій язык[14], бѣлороccийский язык[16]): зрэдку ўжывалася ў колішняй Маскоўскай дзяржаве; таксама ў Ю. Крыжаніча. Азначэньне «беларуская мова» (па-расейску: белорусский язык) у дачыненьні як мовы XIX ст., так і мовы Сярэднявечча, ужывалася ў працах расейскіх дасьледнікаў XIX ст. Буслаева, Аганоўскага, Жыцецкага, Сабалеўскага, Недзешава, Уладзімірава. У прыватнасьці, у Маскоўскай дзяржаве карысталі тэрмін «беларускае пісьмо», якім пазначалі сукупнасьць графічных і лексычных асаблівасьцяў, якія адрозьнівалі афіцыйную ўсходнеславянскую мову ВКЛ ад афіцыйнае мовы тагачаснае Масквы[17][18].
  • Літоўская (литовский язык, Litauwica lingua[10]): шмат спасылак у Маскоўскай дзяржаве, а таксама ў Сігізмунда Герберштэйна (1-я пал. XVI ст.), Л. Зізанія (канец XVI ст.), Памвы Бярынды (1653).
  • Руская або русінская, рутэнская (руски езыкъ): называлася так сучасьнікамі, але, звычайна, не ў тагачаснай Маскоўскай дзяржаве. Неадназначны тэрмін, якія можа адносіцца і да старабеларускай, і да стараўкраінскай, і нават да мясцовага царкоўнаславянскага тэксту.
    • Простая руская або простая гаворка (простый руский язык або простая молва): варыянт папярэдняга, сустраканы, напрыклад, у выдаўца Рыгора Хадкевіча (XVI ст.).

Сучасныя назвы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • (Старая) заходнеруская мова або гаворка (па-расейску: (древний) западнорусский язык або наречие: сустракаецца пераважна ў тых дасьледнікаў, якія падтрымлівалі канцэпцыю прата-рускай стадыі разьвіцьця, асабліва з канца XIX ст. — Я. Карскі, А. Шахматаў.
  • Літоўска-руская (па-расейску: литовско-русский): расейскія дасьледнікі XIX ст. Кепен, архіяпіскап Філарэт, С. Сахараў, Каратаеў.
  • Літоўска-славянская (па-расейску: литово-славянский): расейскі дасьледнік XIX ст. Бараноўскі.
  • Руска-польская і нават польскі дыялект: Штрытэр, польскія дасьледнікі Самуіл Багуміл Ліндэ, польскі пісьменьнік Вішнеўскі. Азначэньне выкарыстана і пры азначэньні мовы перакладу Бібліі Ф. Скарынам.

Паходжаньне[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Прынятая ў Расейскай імпэрыі афіцыйная канцэпцыя сьцьвярджала, што старабеларуская (беларуская) мова паходзіць з адзінай старажытнарускай прамовы, як і самі яе носьбіты разам з расейцамі і ўкраінцамі — са старажытнарускага этнасу. Аднак шэраг дасьледнікаў (С. Смаль-Стоцкі, Р. Піўтарак, В. Грыцкевіч і інш.) паказваюць на самастойнае паходжаньне кожнай з усходнеславянскіх моваў з агульнаславянскай прамовы. На карысьць гэтага адлюстраваньне фанэтычных, граматычных і лексычных рысаў жывога беларускага маўленьня ўжо ў фактычна першых арыгінальных тэкстах, створаных на беларускай тэрыторыі — граматах смаленскага князя Мсьціслава Давыдавіча з Рыгай і Гоцкім берагам (1229), полацкага япіскапа Якава (1300), вялікай княгіні Ўльяны царкве ў Азярышчах (1377) і інш.[7]

Усе найважнейшыя фанэтычныя, граматычныя і лексычныя рысы старабеларускай літаратурна-пісьмовай мовы склаліся да XVI ст.[19]

Шэраг асаблівасьцяў старабеларускай (беларускай) мовы маюць балцкае паходжаньне:

  • пазыцыйная мяккасьць зычных;
  • ётацыя пры зьбегу галосных;
  • клічны склон;
  • ступені параўнаньня прыметнікаў і прыслоўяў з прыназоўнікам «за»;
  • асобная форма загаднага ладу для выслаўленьня супольнасьці;
  • дробавыя лічэбнікі тыпу «паўтраця»;
  • структурна-сэмантычная блізкасьць некаторых займеньнікаў, прыслоўяў і прыназоўнікаў;
  • агульная валентнасьць паасобных дзеясловаў і інш.[7]

Аднак створанае для рэлігійных тэкстаў кірылічнае пісьмо, якое атаясамлівалася зь фіксаванымі ім хрысьціянскімі дагматамі, і таму было, як і самі гэтыя дагматы, недатыкальным, не дазваляла на ўзроўні нормы адлюстроўваць некаторыя найважнейшыя рысы жывога маўленьня («дзеканьне-цеканьне», «аканьне-яканьне», пераход «л» у «в» (ў), падаўжэньне зычных, пераход «е» ў «о», прыстаўныя «в» і «г»). Гэта дае падставу па-імпэрску і па-дзяржаўніцку настроеным навукоўцам і публіцыстам суседніх краінаў адмаўляць беларускай мове ў самастойнасьці. Але за агульнай пісьмовай абалонкай агульнаславянскіх словаў хавалася рознае іх вымаўленьне рознымі ўсходнеславянскімі народамі[19]. Акрамя таго, у часе назіралася паступовае набліжэньне старабеларускіх тэкстаў да рэальнае маўленчае практыкі, што пацьвярджаецца пры параўнаньні раньніх і позьніх тэкстаў на старабеларускай мове.

Гісторыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Як мяркуецца, ужо прыкладна ў часы існаваньня старажытнаўсходнеславянскае супольнасьці кожнае з усходнеславянскіх плямёнаў мела ўласныя дыялекты. У гэтую эпоху адзначалася існаваньне асобных гаворак у дрыгавічоў і расейскіх вяцічаў, якія разам характарызавалаіся поўным тыпам аканьня й яканьнем, з поўдня зь імі межавалі гаворкі севяранаў, якія паступова засвойвалі асаблівасьці дрыгавіцкіх і вяціцкіх гаворак, але гэты працэс быў спынены дзякуючы ўтварэньню Вялікага Княства Літоўскага. Ужо з ХІІІ ст. у межах ВКЛ на базе гаворак, што паходзілі ад пляменных дыялектаў дрыгавічоў, паўднёва-ўсходніх крывічоў, часткова радзімічаў і севяранаў пачынае складвацца тагачасная беларуская мова, прычым у яе фармаваньні бралі ўдзел некаторыя з дыялектаў паўднёвых плямёнаў усходніх славянаў[20]. З гэтага ж пэрыяду, на думку шэрагу дасьледчыкаў гісторыі Беларусі, адлічваецца пачатак этапу фармаваньня беларускага этнасу (зрэшты, існуюць гіпотэзы, якія адносяць на гэты ж пэрыяд ужо канец утварэньня беларускага этнасу)[21].

Найранейшай пісьмовай фіксацыяй старабеларускай мовы можна лічыць дамову Полацку з Рыгай, складзеную ў 1330 годзе[22]. У часы свайго найбольш актыўнага выкарыстаньня старабеларуская мова мела статус афіцыйнае мовы Вялікага Княства Літоўскага й ужывалася як сродак зносінаў між тагачаснымі беларусамі й іншымі этнічнымі групамі краіны (летувісамі-аўкштайтамі, жамойтамі, латгаламі, татарамі, габрэямі, цыганамі, караімамі й інш.)[23].

Як меркаваў нарвэскі славіст Х. Станг, першапачаткова на тэрыторыі ВКЛ існавала некалькі тыпаў актавай старабеларускай мовы, якія адрозьніваліся адна ад адной граматычнымі й артаграфічнымі рысамі. Такія тыпы ўключалі ў сябе моўную форму Полацку, Віцебску й Смаленску, мову канцылярыі Вітаўта, мову граматаў Казімера, а таксама канцылярскую мову часоў Аляксандра.

У моўнай форме Віцебску, Смаленску ды Полацку вылучалася цоканьне (зьмяшэньне гукаў [ч] ды [ц]), зьмяшэньне е ды і, а таксама зьвязка есме ў пэрфэкце. Такіх рысаў няма ў мове канцылярыі Вітаўта, якая падзяляе некаторыя характарыстыкі з моваю ўкраінскіх канцылярыяў. У пісьмовасьці часоў Казімера паўднёвавалынскі ўплыў зьмяншаецца, у выніку чаго форма мовы стала належыць да паўночнавалынскага або паўднёвабеларускага тыпу (пры гэтым тагачасныя граматы паходзяць у асноўным зь беларускіх рэгіёнаў, маючы, напрыклад, супадзеньне е і яця ва ўсіх пазыцыях). Пры Аляксандры мова стандартызуецца і дасягае стабільнай формы, а за часамі Жыгімонта Аўгуста зьнікае паўднёвы (украінскі) тып актавае мовы; тагачасная канцылярская мова ВКЛ выступала ўжо як мова, блізкая да беларускіх гаворак каля Вільні. У гэтай жа мове паступова распусьцілася й полацка-смаленская форма старабеларускай мовы[12][24][25].

Як устанавіў Я. Карскі, на народным грунце паступова выпрацавалася досыць штучная мова, якая стала выкарыстоўвацца як у дзяржаўных галінах дзейнасьці, так і ў іншых (напрыклад, сьвецкіх творах)[12]. На думку І. Лапо, вялікую ролю ў фармаваньні старабеларускай літаратурнай мовы адыгралі ня толькі фактары літаратуры, але й патрэбы дзяржаўных функцыяў[26]. Тым ня менш, мова сялянства зьяўлялася досыць далёкай ад пісьмовай мовы, але да яе было бліжэй маўленьне вышэйшае клясы дзяржавы[12]. Цікавым зьяўляецца таксама той факт, што ў дзелавой літаратуры тых часоў уплыў мясцовых гаворак адбіваецца менш, чымся ў рукапіснай рэлігійнай літаратуры[12].

З XV ст. у сувязі са збліжэньнем з Польшчай царкоўнаславянская мова выцясьняецца спачатку з жыціяў, на замену якой прыходзіць старабеларуская мова, у пачатку наступнага стагодзьдзя старабеларуская мова займае нішу кананічных рэілігійных тэкстаў[27].

Эпохай росквіту дзелавой пісьмовасьці на старабеларускай мове можна лічыць XVI ст., калі на мове выйшла тры Статуты ВКЛ (1529, 1566, 1588), складаліся афіцыйныя дакумэнты агульнадзяржаўнага й мясцовага ўзроўню[12]. У Другім літоўскім Статуце мова атрымала афіцыйнае замацаваньне[28]. Пісьмовыя помнікі гэтага ж стагодзьдзя сьведчаць на карысьць складаньня на той час усіх характэрных асаблівасьцяў мовы, якія сталі ўласьцівымі й у тым ліку сучаснай беларускай мове. Далей, як лічыцца, адбывалася паступовае разьмеркаваньне тых ці іншых лінгвістычных рысаў па асобных дыялектах мовы[27].

На мяжы XVIXVII стст. на старабеларускай мове пачынаюць складацца палемічныя творы, што было спрычынена падзеямі Берасьцейскай уніі; друкаваныя тэксты гэтае галіны мелі больш архаічны характар з прычыны ранейшага выкарыстаньня царкоўнаславянскае мовы ў друку, у той час як рукапісныя палемічныя творы былі больш набліжаныя да народнага маўленьня. Тым ня менш, выкарыстаньне тагачаснае старабеларускае мовы ў рэлігійным дачыненьні было частковым і найчасьцей было распаўсюджана ў пропаведзях і тлумачэньнях рэлігійных твораў[27].

Да сярэдзіны XVI ст. усё мацней пачала праўляцца тэндэнцыя да дыфэрэнцыяцыі старабеларускай мовы й тагачасных формаў украінскае мовы. Акрамя таго, структурныя адрозьненьні, а таксама сьведчаньні сучасьнікаў сьведчаць на карысьць яўнага разьмежаваньня між старабеларускай і тагачаснай расейскай мовамі[29]. Ва ўласна Маскоўскай дзяржаве існаваў тэрмін «беларускае пісьмо», пад якім разумелі лексычныя й графічныя рысы афіцыйнай усходнеславянскай мовы ВКЛ, што адрозьнівалі яе ад пісьмовае мовы Масквы (гл. вышэй)[17][18].

Пры ўзьнікненьні й разьвіцьці Рэчы Паспалітай паступова пашырылася палянізацыя, з-за чаго старабеларуская пісьмовая мова зазнала заняпад і ўрэшце была выведзеная са справаводзтва ў 1696 годзе[28]. Скарачэньне ўжываньня старабеларускае мовы намецілася ўжо прыкладна ў сярэдзіне XV ст. (напрыклад, у мэтах прадухіленьня гэтага працэсу ў другім статуце ВКЛ быў замацаваны афіцыйны статус мовы), але выцясьненьне мовы было паступовым. Разам з гэтым, польская мова аказвала ўплыў практычна на ўсе ўзроўні старабеларускае мовы, што было зьвязана палітычным уплывам і зьяўленьнем новых паняткаў[29]. Нягледзячы на гэта, цягам усяго XVIII ст. старабеларуская мова знаходзіла выкарыстаньне ў іншых галінах (напрыклад, у якасьці рэплік у тагачасных камэдыях). У мове гэтай галіны дзейнасьці сустракаюцца беларускія прастамоўныя словы (якія нярэдка супадаюць зь лексыкай сучаснай беларускай мовы), дыялектызмы, русізмы і палянізмы, у пісьмовасьці гэтага пэрыяду вылучалася збліжэньне этымалягічнага правапісу з фанэтычным (як у сучаснай беларускай мове)[28]. Маўленьне гэтага пэрыяду ў цэлым заклала асновы новай беларускай літаратурнай мовы[28].

Лінгвістычная характарыстыка[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Фанэтыка, фаналёгія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Цягам ХІXIV ст. адбылося падзеньне рэдукаваных старажытнарускіх ь, ъ, што пазьней адлюстравалася ў тым ліку й на лексычным і марфалягічным узроўнях мовы.

На працягу XIVXVI стст. у тагачаснай старабеларускай мове разьвіваюцца такія фанэтычныя рысы як зацьвярдзеньне [r], пераход гістарычна паляталізаваных [t, d] у паляталізаваныя афрыкаты [t͡sʲ, d͡zʲ] (цеканьне й дзеканьне) і да т.п. Старым формам украінскай мовы старабеларуская разам з расейскай была супрацьпастаўленая дзякуючы пашырэньню аканьня (гл. вышэй), пераходу [e] > [o] у становішчы перад цьвёрдай зычнай і пасьля мяккай зычнай, супадзеньню праславянскага *ě з [е] і аглушэньне звонкіх зычных на канцы словаў; разам з тым, тагачасныя формы ўкраінскай і беларускай моваў былі супрацьпастаўленыя расейскай праз разьвіцьцё ў першых дзьвюх паляталізацыі ў давальным і месным склонах (параўн. суч. назе, руцэ, укр. нозі, руці, але рас. ноге, руке), надзвычай пашыранае (у параўнаньні з расейскай) выкарыстаньне фрыкатыўнага [ɣ], пераход праславянскіх напружаных рэдукаваных галосных у ы (у адрозьненьне ад расейскага о), частае разьвіцьцё пратэтычнага [v], пераходу гістарычных в, л > [w][27]. У часы існаваньня рэгіянальных формаў старабеларускае мовы існавалі пэўныя дыялектныя адрозьненьні, якія адлюстроўваліся на пісьме (гл. вышэй).

Марфалёгія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Марфалягічны лад зазнаў вялікі шэраг зьменаў у параўнаньні са старажытнарускай мовай: так, старабеларускай мове было ўласьцівае аб’яднаньне назоўнікаў у тыпы скланеньня паводле радоў, што кардынальна адрозьнівалася ад ранейшых формаў; вялікая колькасьць дзеяслоўных часоў (аорыст, імпэрфэкт і часткова плюсквампэрфэкт) былі выцесьненыя пэрфэктам, які стаў асноўным сродкам выражэньня мінулага часу дзеясловаў, што было зьвязана афармленьнем выражэньня дзеяслоўнага трываньня, пры гэтым згодна з традыцыяй зьніклыя часы некаторы пэрыяд захоўваліся й далей. ХІІІXIV стст. датуецца зьнікненьне парнага ліку, які выкарыстоўваўся для адрозьненьня парных прадметаў, што значна перабудавала парадыгмы назоўнікаў, прыметнікаў і дзеясловаў. Пашырылася значэньне пратэтычнага в і інтэрвакальнага дж у дзеяслове першай асобы адзіночнага ліку, што, зрэшты, было характэрна таксама для тагачасных формаў украінскае мовы[27].

Сынтаксіс[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Зьвесткі пісьмовых помнікаў старабеларускае мовы дэманструюць шэраг інавацыяў у тым ліку й у галіне сынтаксісу, сярод якіх адзначаліся, у прыватнасьці, пашырэньне выкарыстаньня складаназалежных сказаў і замена прыназоўнікавымі канструкцыямі беспрыназоўнікавых[27].

Лексыка[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Аналягічна іншым славянскім мовам, бальшыню лексычнага фонду мовы складалі лексэмы славянскага паходжаньня, асабліва ўсходнеславянскага.

Існавала пашырэньне лексэмаў, якія раней зьяўляліся агульнавядомымі для славянаў, але мелі статус дыялектызмаў, у якасьці агульнаўжываных у мове. На аснове славянскіх каранёў было мажлівым утварэньне новых словаў, пры гэтым асноўным шляхам была афіксацыя з прыцягненьнем суфіксаў і прыставак[27].

Як і іншыя мовы, старабеларуская пісьмовая мова зьведвала ўплывы іншых моваў. Сярод запазычваньняў адзначаліся палянізмы, лацінізмы, германізмы (у прыватнасьці, са скандынаўскіх моваў), царкоўнаславянізмы, літуанізмы, цюркізмы (гл. таксама татарская мова ў Беларусі), элінізмы (запазычваньні з грэцкае мовы), уралізмы (запазычваньні з уральскіх моваў)[27]. З праславянскае й старажытнарускае моваў былі ўспадкаваныя запазычваньні ў гэтых мовах (элінізмы, грэцызмы, цюркізмы, іранізмы і да т.п.). Асаблівым чынам вылучаюцца лацінскія запазычваньні, якія ўмоўна падзяляюцца на некалькі групаў:

  • словы, што амаль не зьмянілі свайго вымаўленьня й значэньня (артыкул, магістрат);
  • словы з захаваным гучаньнем, але крыху зьмененым значэньнем (дукт, рэстытуцыя і т.п. — пры гэтым словы падобнага тыпу мелі нэўтральнае значэньне ў лацінскай, але набылі юрыдычнае значэньне ў старабеларускай);
  • словы са зьмененым гучаньнем, але захаваным значэньнем (шкрутыниум, шкрутатар). У некаторых падобных словах адзначаецца пераход лацінскага першапачатковага s у старабеларускае ш, што тлумачыцца польскім уплывам пры засваеньні гэтых словаў;
  • словы са зьмененымі гучаньнем і значэньнем;
  • словы, адсутныя ў лацінскай мове, але ўтвораныя на аснове лацінскіх каранёў.

Асноўную масу лацінізмаў у старабеларускай мове склалі словы першай, другой і пятай групаў. Невялікая колькасьць словаў, што зьмянілі сваё вымаўленьне пад уплывам трэцяе мовы, сьведчыць пра прыход асноўнай часткі лацінскай лексыкі непасрэдна з мовы-арыгіналу[30]. Дзякуючы пасярэдніцтву польскае мовы ў старабеларускую мову, у прыватнасьці, пранікалі запазычваньні з моваў Заходняй Эўропы, існаваў асобны слой уласна польскіх запазычваньняў. У тэкстах пэрыяду пасьля скасаваньня афіцыйнага статусу мовы — павелічэньне колькасьці палянізмаў, царкоўнаславянізмаў і русізмаў. Асаблівым чынам можна вылучыць даўнія ўкраінізмы, што пранікалі дзякуючы пісьмовым кантактам з украінскімі землямі ВКЛ.

Пісьмовасьць[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У пісьмовай старабеларускай мове ў асноўным выкарыстоўваўся кірылічны альфабэт. Складам літараў і прынцыпам артаграфіі старабеларуская мова істотна адрозьнівлаася ад сучаснай, маючы вялікі склад літараў і этымалягічны прынцып у правапісе, праз што старабеларуская пісьмовасьць значна разыходзілася з вуснай (у адрозьненьне ад сучаснай беларускай мовы). Выкарыстоўваліся таксама лацінскі альфабэт (эпізадычна, напрыклад Хроніка Быхаўца) і арабскае пісьмо (дакумэнты беларускіх татараў, якія выкарыстоўвалі арабскае пісьмо для трансьлітарацыі старабеларускай пісьмовасьці).

Прыклады[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Прыклад ужываньня старабеларускай мовы — першы абзац са звароту падканцлера ВКЛ Льва Сапегі да Жыгмонта III Вазы з нагоды прыняцьця Статуту Вялікага Княства Літоўскага, 1 сьнежня 1588 году, Берасьце:

« Наяснейшому пану, пану Жикгимонъту Третему [...] Были тые часы, наяснейшый милостивый г[о]с[по]д[а]ру королю, коли в томъ згромаженью а посполитован[ь]ю людскомъ, которое мы речью посполитою называем, не правомъ якимъ описанымъ або статутомъ, але только своимъ зданъемъ и уподобанъемъ владность свою г[о]с[по]д[а]ры и короли того света надъ людми ростегали. Але ижъ частокроть от пристойное своее повинности отступовали, а, на свой толко пожытокъ речы натегаючы, о сполное доброе всихъ мало дбали, оттул[ь] то было уросло, же люди, брыдечысе ихъ панованьемъ и звирхностю и не господарми, але тыранами оные называючы, на самом только статуте и праве описаномъ все беспеченство и доброе речы посполитое засажали. А прото онъ великий и зацный филозофъ греческий Арыстотелесъ поведилъ, же тамъ бельлуа, а по-нашому дикое звера, пануеть, где чоловекъ водлугъ уподобанья своего владность свою ростегаеть, а где опятъ право або статутъ гору маеть, там самъ богъ всимъ владнеть. »

На старабеларускай мове напісаныя ня толькі юрыдычныя дакумэнты (Статут ВКЛ, Мэтрыка Вялікага Княства Літоўскага, афіцыйныя дакумэнты), але і мастацкая літаратура, у тым ліку перакладныя аповесьці:

Глядзіце таксама[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ У Энцыкляпэдыі Вялікага Княства Літоўскага апісваецца як беларуская мова
  1. ^ А. И. Журавский. Деловая письменность в системе старобелорусского литературного языка // Восточнославянское и общее языкознание. — М., 1978. — С. 185—191.
  2. ^ Мечковская Н. Б. Социальная лингвистика: Пособие для студентов гуманит. вузов и учащихся лицеев. — 2-е изд., испр. — М.: Аспект-Пресс, 2000. С. 106.
  3. ^ Языковая ситуация в Беларуси: этические коллизии двуязычия // Сацыякультурная прастора мовы (сацыяльныя і культурныя аспекты вывучэння беларускай мовы): На бел. і рус. мовах / С. Ф. Іванова, Я. Я. Іваноў, Н. Б. Мячкоўская. — Мн.: Веды, 1998.
  4. ^ Лариса Пуцилева (Болонский университет). Между Польским королевством и Российской империей: поиски национальной идентичности в белорусской поэзии // Contributi italiani al 14. congresso internazionale degli Slavisti: Ohrid, 10-16 settembre 2008 / a cura di Alberto Alberti ... [et al.]. — Firenze: Firenze University Press, 2008. [1] С. 202.
  5. ^ Ольга Лазоркина. Дипломатическая деятельность канцелярии Великого княжества Литовского в XVII в. // Журнал международного права и международных отношений 2008 — № 1.
  6. ^ Паводле працаў украінскага мовазнаўца П. Плюшча, украінскія пісьменьнікі 16—17 стагодзьдзяў называлі стараўкраінскую мову «русскою мовою», «речью русской», «российским языком» або «языком русским».
  7. ^ а б в Уладзімір Свяжынскі. Беларуская мова // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. С. 300
  8. ^ Андрэй Катлярчук. Чаму беларусы не апанавалі літоўскай спадчыны // Arche № 2 (25) — 2003
  9. ^ Сяргей Дубавец, Генадзь Сагановіч. Старажытная Літва і сучасная Летува // З гісторыяй на «Вы». Выпуск 2. Менск, 1994.
  10. ^ а б Вячаслаў Насевіч. Літвіны // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. С. 206—208.
  11. ^ Эдвард Зайкоўскі. Літва гістарычная... // Народная Воля №99—100, 30.06.2009
  12. ^ а б в г д е А.И. Журавский. Деловая письменность в системе старобелорусского литературного языка. — М.: Восточнославянское и общее языкознание, 1978.
  13. ^ Напрыклад, прыбыткова–расходная кніга магістрату Магілёва за 1709 вядзецца па-польску, аднак з 1710 зноў па-беларуску (кірыліцай); на пісьме пачынае адлюстроўвацца яскравая рыса беларускае мовы, як «дзеканьне» («у Госпадзе», «для чэлядзі») — Крыніца: Андрэй Катлярчук. З гісторыі перакладу Бібліі на старабеларускую мову // Запіскі Культурна-гістарычнай Калегіі імя Канстанціна Астрожскага / Рэд. М. Белямук. — Берасьце: АТТ «Брэсцкая друкарня», 2002. С. 43—47.
  14. ^ а б Вітаўт Тумаш. Дыпляматычная кантравэрсыя 1646 году за беларускую мову // Запісы Беларускага Інстытуту Навукі й Мастацтва, №12, 1974 г.
  15. ^ Гл., напрыклад, паводле Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 684 с.: іл. ISBN 985-11-0314-4.
  16. ^ Яскевіч А. А. Старабеларускія граматыкі: да праблемы агульнафілалагічнай цэласнасці. — 2-е выд. — Мн.: Беларуская навука, 2001. С. 18
  17. ^ а б А. Белы. Сумежная і падуладная // Хроніка «Белай Русі». Нарыс гісторыі адной геаграфічнай назвы. — Мн.: Энцыклапедыкс, 2000. — С. 164-165. — 238 с. — (Бібліятэка часопісу «Беларускі гістарычны агляд»). — ISBN 985-6599-12-1
  18. ^ а б А. Белы. Дзесяць тэзісаў пра Белую Русь // Хроніка «Белай Русі». Нарыс гісторыі адной геаграфічнай назвы. — Мн.: Энцыклапедыкс, 2000. — С. 189. — 238 с. — (Бібліятэка часопісу «Беларускі гістарычны агляд»). — ISBN 985-6599-12-1
  19. ^ а б Уладзімір Свяжынскі. Беларуская мова // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. С. 301
  20. ^ Филин Ф. П. Происхождение русского, украинского и белорусского языков. Историко-диалектологический очерк. — изд. второе, стереотипное. — М.: КмоКнига. — С. 61. — 656 с.
  21. ^ І. У. Чаквін. Беларуская народнасць // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 1: А — Беліца / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: М. В. Біч і інш.; Прадм. М. Ткачова; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1993. — 494 с., [8] к.: іл. ISBN 5-85700-074-2.
  22. ^ М. Р. Судник. Белорусский язык // Лингвистический энциклопедический словарь. — М.: 1990.
  23. ^ І. Чаквін. Беларусы // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 684 с.: іл. ISBN 985-11-0314-4.
  24. ^ Chr. S. Stang. Die westrussische Kanzleisprache des Grossfurstentums Litauen. — Oslo: 1935. — С. 19-20, 52, 163.
  25. ^ Chr. S. Stang. Die altrussische Urkundensprache der Stadt Polozk. — Oslo: 1939. — С. 147.
  26. ^ И. И. Лаппо. Литовский статут 1588 года.
  27. ^ а б в г д е ё ж Жураўскі А. І. Беларуская мова // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 1: А — Беліца / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: М. В. Біч і інш.; Прадм. М. Ткачова; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1993. — 494 с., [8] к.: іл. ISBN 5-85700-074-2.
  28. ^ а б в г В. В. Аниченко. Развитие белорусского литературного языка в XVIII в.. — М.: Вопросы языкознания, 1978.
  29. ^ а б У. Свяжынскі. Народы і мовы // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 684 с.: іл. ISBN 985-11-0314-4.
  30. ^ А.Ю. Мусорин. Латинизмы в юиридической терминологии Статута Великого княжества Литовского 1588 года. — Новосибирск: 1997.

Літаратура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Commons-logo.svg  Старабеларуская мовасховішча мультымэдыйных матэрыялаў