Стоўпцы

Стоўпцы
У цэнтры места
Герб Стоўпцаў
Магдэбурскае права:	1729
Вобласьць:	Менская
Раён:	Стаўпецкі
Насельніцтва:	15,5 тыс. (2006)
Часавы пас:	UTC+3
Тэлефонны код:	+375 1717
Паштовы індэкс:	222660
Геаграфічныя каардынаты:	53°29′ пн. ш. 26°44′ у. д.
Стоўпцы на мапе Беларусі Стоўпцы
Галерэя здымкаў у Wikimedia Commons

Сто́ўпцы — места ў Беларусі, на правым беразе ракі Нёман. Адміністрацыйны цэнтар Стаўпецкага раёну Менскай вобласьці. Насельніцтва 15,5 тыс. чал. (2006). Знаходзяцца за 78 км на паўднёвы захад ад Менску. Чыгуначная станцыя на лініі Менск — Берасьце; каля магістралі Менск — Берасьце, вузел аўтамабільных дарог на Мір, Івянец, Нясьвіж, Рубяжэвічы.

Стоўпцы — даўняе магдэбурскае мястэчка гістарычнай Меншчыны, колішняя сталіца графства.

Назва

Існуе некалькі меркаваньня датычна паходжаньня тапоніму «Стоўпцы». Паводле аднаго зь іх назва паселішча ўтварылася ад слупоў (стаўпцоў, стаўпоў) на рацэ Нёман, з дапамогай якіх ажыцьцяўлялася праца парома. На думку беларускага географа В. Жучкевіча, тапонім зьяўляецца назвай-арыенцірам: у даўнія часы стаўпамі пазначалі дарогі празь непрыкметную мясцовасьць. Згодна з паданьнем, стаўпамі пазначылі месца былога манастыра, насельнікі якога памерлі ў часе эпідэміі халеры. Існуе і такая вэрсія: Стоўпцы, ад слова «стоўпы» — невялікія вежы для манахаў — затворнікаў або «стоўпнікаў», што маглі жыць пры кляштары, заснаваным тут у 1624. Краязнаўцы таксама не адкідваюць вэрсіі пра стаўпы, што дзялілі ўладаньні Слушкаў і Радзівілаў.

Афіцыйнае напісаньне назвы места — Стоўбцы (рас. Столбцы).

Гісторыя

Паводле некаторых зьвестак, Стоўпцы існавалі яшчэ ў 1511. Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай (1565—1566) мясьціна ўвайшла ў склад Менскага павету Менскага ваяводзтва. У пач. XVII ст. Стоўпцы знаходзіліся ў валоданьні А. Слушкі, які ў 1623 заснаваў тут касьцёл, а ў 1639 — кляштар дамініканаў.

Касьцёл дамініканаў, XVIII ст.

У Трынаццацігадовую вайну (1654—1667) у верасьні 1655 маскоўскія захопнікі разрабавалі і спалілі Стоўпцы, зруйнавалі касьцёл. Акупанты зьнішчылі больш за палову жыхароў мястэчка. Аднак Стоўпцы хутка аднавіліся і ў 1669 атрымалі прывілей на правядзеньне таргоў і кірмашоў. 14 сьнежня 1675 у мястэчку пад тытулам Сьв. Казімера кансэкравалі новы мураваны касьцёл.

У пач. XVIIІ ст. Стоўпцы знаходзіліся ў валоданьні С. Дэнгафа. Мястэчка пацярпела ў Вялікую Паўночную вайну (1700—1721), але зноў хутка аднавілася. У 1728 Стоўпцы перайшлі да Чартарыйскіх і зрабіліся цэнтрам графства. У гэты час тут было 144 двары, царква, касьцёл, ратуша, школа і кляштар са шпіталем, карчма, буйная рачная прыстань з 16 складамі. У 1729 мястэчка атрымала Магдэбурскае права.

У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793) Стоўпцы апынуліся ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе ў 1796 зрабіліся цэнтрам воласьці Менскага павету. У 1799 на Нёмане збудавалі мост, які злучыў мястэчка з Новым Сьвержанем і дарогамі на Нясьвіж і Мір. У 1822 адкрылася прыходзкая вучэльня.

Па здушэньні вызвольнага паўстаньня (1830—1831) расейскія ўлады канфіскавалі Стоўпцы ў Чартарыйскіх у дзяржаўны скарб, а ў 1844 зачынілі кляштар дамініканаў. Станам на 1859 у мястэчку быў 301 двор, на прыстані 20 дзяржаўных і 17 прыватных складоў, на 1867 — 310 двароў. У 1860 ад Стоўпцаў у Каралявец водным шляхам вывезьлі каля мільёна пудоў іржы, пшаніцы, аўса, ячменю і інш.

Па здушэньні нацыянальна-вызвольнага паўстаньня (1863—1864) 12 траўня 1868 расейкія ўлады гвалтоўна перарабілі касьцёл Сьв. Казімера на праваслаўную царкву Маскоўскага патрыярхату. У 1869 з мэтаю маскалізацыі краю ў мястэчку адкрылі народную вучэльню для хлопчыкаў, у 1875 — для дзяўчынак. У 1871 за 2 км ад Стоўпцаў на Маскоўска-Берасьцейскай чыгунцы адкрылася аднайменная чыгуначная станцыя. У 1874 у мястэчку пачала працаваць запалкавая фабрыка. Станам на 1886 у Стоўпцах было 186 двароў, 2 царквы, сынагога, 2 юдаісцкія малітоўныя дамы, школа, 20 крамаў. На 1897 на станцыі было 8 двароў.

У 1905 у Стоўпцах адбыўся буйны страйк лесарубаў, у кастрычніку — жалобная дэманстрацыя з нагоды Курлоўскага растрэлу. У 1909 у мястэчку адкрылася меская вучэльня.

Згодна з Рыскай мірнай дамовй (1921) Стоўпцы апынуліся ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, дзе атрымалі статус места і зрабіліся цэнтрам гміны і павету ў Наваградзкім ваяводзтве. Станцыя Стоўпцы зрабілася прыгранічнай. 4 жніўня 1924 на мястэчка напала вялікая дывэрсійная банда. 15 ліпеня 1931 у Стоўпцах пачало дзейнічаць Беларускае таварыства дабрачыннасьці.

У 1939 Стоўпцы ўвайшлі ў БССР, дзе 15 студзеня 1940 зрабіліся цэнтрам раёну. У Другую сусьветную вайну з 28 чэрвеня 1941 да 2 ліпеня 1944 места знаходзілася пад нямецкай акупацыяй. У 1960-я савецкія ўлады злачынна ўзарвалі помнік архітэктуры XVII ст. — касьцёл Сьвятога Казімера. У 2001 Міжнародны Камітэт Міру абвясьціў Стоўпцы «Местам Міру».

• Места на старых фатаздымках
• 

  Касьцёл па мураўёўскай перабудове

• 

  Аднаўленьне касьцёла па вяртаньні каталікам

• 

  Касьцёл, інтэр'ер

• 

  Касьцёл, амбон

• 

  Панарама

• 

  Чыгуначная станцыя

• 

  Царква

• 

  Сябры стралецкага зьвязу

Насельніцтва

• XIX стагодзьдзе: 1867 — 2035 чал.; 1886 — 1070 чал.
• XX стагодзьдзе: 1921 — 2956 чал.; 1939 — 7,5 тыс. чал.; 1970 — 7,5 тыс. чал.; 1989 — 12,1 тыс. чал.; 1991 — 14,2 тыс. чал.; 2000 — 16,8 тыс. чал.
• XXI стагодзьдзе: 2006 — 15,5 тыс. чал.

Адукацыя

У Стоўпцах працуюць 3 сярэднія, вячэрняя, пачатковая, спартовая школы, школа мастацтваў, школа-сад, дом дзіцячай і юнацкай творчасьці, 6 дашкольных установаў.

Мэдыцына

Мэдычныя паслугі надаюць мескія лякарня і паліклініка.

Культура

Дзейнічаюць філярмонія, дом культуры, карцінная галерэя, 2 бібліятэкі, кінатэатар.

Забудова

Стоўпцы разьвіваліся ад Нёмана ў паўночным кірунку, паміж аўтамабільнай дарогай і чыгункай, што абумовіла складанае нерэгулярнае квартальнае плянаваньне. Гістарычны цэнтар знаходзіцца ў паўднёвай частцы места, у раёне цэнтральнага сквэру і сучаснай плошчы Леніна, пры перакрыжаваньні восевай магістралі вуліцы Ленінскай з пэрпэндыкулярнымі ёй вуліцамі Гагарына і Першамайскай. У наш час тут месьцяцца крамы і кінатэатр. Пры перасячэньні вуліцаў Ленінскай і Сацыялістычнай сфармаваўся сучасны адміністрацыйна-грамадзкі цэнтар. Гандлёвы цэнтар у паўночнай частцы, вакол прывакзальнай плошчы. Тут месьцяцца некалькі крамаў, рэстаран, гасьцініца. Новае жытловае будаўніцтва вядзецца ў двух мікрараёнах у паўночна-заходняй частцы Стоўпцаў. Мікрараёны абмяжоўвае вуліца Ленінскай, па другі бок якой знаходзіцца мескі парк.

Эканоміка

Прадпрыемствы харчовай, машынабудаўнічай, дрэваапрацоўчай прамысловасьці.

Пералік прамысловых прадпрыемстваў Стоўпцаў
ЭРУП «Дарожныя аўтарамонтныя майстэрні» Беларускай чыгункі Філія ВРУП «Менскі маторны завод» у м. Стоўпцы АСП «Камбінат каапэратыўнай прамысловасьці» Стаўпецкага раённага спажывецкага таварыства Стаўпецкая дзялянка РУП «Менскдругмэт» МАВГУП «Стаўпецкі мясакамбінат» МАУП «Стаўпецкі садавінагародніны завод» МАУП «Стаўпецкая ўзбуйненая друкарня» ААТ «Стаўпецкая цагельня»

Турыстычная інфармацыя

Уздоўж берагоў Нёмана — зона адпачынку дзяржаўнага значэньня «Стоўпцы». У месьце дзейнічае мастацкая галерэя, у Акінчыцах — мэмарыяльная сядзіба Якуба Коласа (частка філіі Літаратурна-мэмарыяльнага музэю Якуба Коласа). Спыніцца можна ў гасьцініцы «Стоўпцы».

Выдатныя мясьціны

• Гістарычная забудова (ХІХ — пач. ХХ стст.)
• Могілкі: габрэйскія; каталіцкія, каплічка (ХІХ ст.)
• Сынагога (кан. ХІХ ст.)
• Царква Сьв. Ганны (1825; колішняя грэка-каталіцкая)

Страчаная спадчына

• Касьцёл Сьв. Казімера і кляштар дамініканаў (1640)

Галерэя

• Краявіды Стоўпцаў
• 

  Царква Сьв. Ганны

• 

  Вуліца

• 

  Камяніца

• 

  Новы касьцёл

Вядомыя асобы

• Фабіян Акінчыц (1886—1943) — беларускі грамадзка-палітычны дзяяч, публіцыст, рэдактар
• Канстанцін Лапко (нар. 1946) — беларускі навуковец, кандыдат хімічных навук
• Юры Сабалеўскі (1889—1957) — беларускі палітычны і нацыянальны дзяяч
• Івонка Сурвіла (Шыманец) (нар. 1936) — дзяячка беларускай эміграцыі, Старшыня Рады БНР у выгнаньні

Літаратура

• Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т.Т. 6. Кн. 1: Пузыны — Усая / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 2001. — 591 с.: іл. ISBN 985-11-0214-8.
• Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 788 с.: іл. ISBN 985-11-0378-0.
• Stołpce // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Tom XI: Sochaczew — Szlubowska Wola. — Warszawa, 1890. S. 365—366.

Вонкавыя спасылкі

 Стоўпцы — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў

• Прагноз надвор’я ў м. Стоўпцы
• м. Стоўпцы на Radzima.org
• Здымкі на Globus.tut.by

Стоўпцы ў сучасным адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле Беларусі