Талачын

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да: навігацыі, пошуку
Талачын
Колішні манастыр базылянаў
Колішні манастыр базылянаў
Coat of Arms of Tałačyn, Belarus.svg Flag of Talačyn and Talačyn Rajon.svg
Герб Талачына Сьцяг Талачына
Першыя згадкі: 1433
Краіна: Беларусь
Вобласьць: Віцебская
Раён: Талачынскі
Насельніцтва: 10 155 чал. (2009)[1]
Часавы пас: UTC+3
Тэлефонны код: +375 2136
Паштовы індэкс: 211070
Нумарны знак: 2
Геаграфічныя каардынаты: 54°24′ пн. ш. 29°42′ у. д. / 54.4° пн. ш. 29.7° у. д. / 54.4; 29.7Каардынаты: 54°24′ пн. ш. 29°42′ у. д. / 54.4° пн. ш. 29.7° у. д. / 54.4; 29.7
Талачын на мапе Беларусі ±
Талачын
Талачын
Талачын
Талачын
Талачын
Талачын
Commons-logo.svg Галерэя здымкаў у Вікісховішчы

Талачы́н — места ў Беларусі, на рацэ Друць. Адміністрацыйны цэнтар Талачынскага раёну Віцебскай вобласьці. Насельніцтва 10 155[1] чал. (2009). Знаходзіцца за 124 км на паўднёвы захад ад Віцебску. Чыгуначная станцыя на лініі Менск — Масква. Празь места праходзіць аўтамабільная дарога Менск — Масква, а таксама дарогі ў кірунках на Круглае, Чашнікі, Сянно.

Талачын — даўняе места гістарычнай Аршаншчыны (частка Віцебшчыны).

Назва[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Існуе дзьве вэрсіі паходжаньня тапоніму «Талачын». Першая зьвязвае назву паселішча з словам «талака» — згуртаваньнем людзей дзеля калектыўнай працы (напрыклад, будова хаты, вал лесу)[2]. Прыхільнікі другой вэрсіі мяркуюць, што тапонім утварыўся ад слова «толочея» — сыноніму кірмаша[3].

Гісторыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Першы пісьмовы ўпамін пра Талачын датуецца 1433, калі ён ужо меў статус места ў Друцкім княстве (у складзе Вялікага Княства Літоўскага) і знаходзіўся ў валоданьні князёў Друцкіх[4]. У сяр. XVI ст. Талачын згадваецца як гандлёвае мястэчка, дзе рэгулярна праводзілася 3 кірмашы. У гэты час мясьціна належала Друцкім-Талачынскім. Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай (15651566) Талачын увайшоў у Аршанскі павет Віцебскага ваяводзтва. У кан. XVI ст.[4] мясьціна перайшла ў валоданьне Сапегаў, пазьней — Сангушкаў.

У 1604 Леў Сапега збудаваў у Талачыне касьцёл, школу і шпіталь для хворых. На 1621 у мястэчку было 314 будынкаў. У вайну Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (16541667) Талачын спалілі маскоўскія захопнікі; колькасьць будынкаў скарацілася да 142[4].

У 1769 князі Сангушкі фундавалі ў Талачыне базылянскі манастыр. У выніку першага падзелу Рэчы Паспалітай (1772) усходняя частка мястэчка апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі (атрымала назву Стары Талачын), тым часам заходняя частка, што разьмяшчалася за Друцьцю, пачала называцца Новым ці Зарэчным Талачыном. У 17721793 мястэчка было пагранічным пунктам з мытняй. 15 лютага 1782 у царскім указе Талачын значыцца як места, аднак ва ўказе ад 9 лютага 1783 — як мястэчка. У 1779 пры базылянскім манастыры адкрыліся школа і шпіталь.

У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793) Новы Талачын таксама апынуўся ў складзе Расейскай імпэрыі. Стары Талачын лічыўся цэнтрам Стараталачынскай воласьці, якая ўвайшла ў Копыскі павет; Новы Талачын быў цэнтрам Зарэчнаталачынскай воласьці Сеньненскага павету Магілёўскай губэрні.

У вайну 1812 году ў Талачыне згарэлі 2 касьцёлы, паштовы двор, 30 крамаў, 56 двароў. У ліпені і лістападзе ў мястэчку спыняўся Напалеон, на загад якога тут спалілі сьцягі «Вялікай арміі».

На 1847 у Талачыне рэгулярна праводзілася 3 кірмашы — Мікалаеўскі (9 траўня), Ільлінскі (20 ліпеня), Усьпенскі (8 верасьня). З 1859 каля мястэчка дзейнічала гута. У 1860-я беларускіх сялянаў вёскі Загарадзьдзе каля Талачына, што актыўна ўдзельнічалі ў нацыянальна-вызвольным руху, расейскія ўлады вывезьлі за межы Беларусі. Саму ж вёску засялілі 15 сялянскімі сем’ямі з цэнтральнай Расеі (Разанская губэрня)[5].

У 1861 Стары Талачын увайшоў у Аршанскі павет. У 1863 тут адкрылася народная вучэльня. У 1869 у Зарэчным Талачыне таксама адкрылася вучэльня, у 1881 — пачаў працаваць крухмальны завод. У пач. XХ ст. у Талачыне быў 391 будынак, працавалі 2 гарбарныя, крухмальны, цагельны, піваварны заводы, а таксама шкляная гута, вадзяны млын; дзейнічалі 2 народныя вучэльні, школа, царква і касьцёл; мясцовае насельніцтва гандлявала збожжам і лесам.

1 студзеня 1919 згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі Талачын увайшоў у склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала мястэчка разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР. У 1924 Талачын вярнулі БССР, дзе ён стаў цэнтрам раёну Аршанскай акругі. У 1938 паселішча атрымала афіцыйны статус пасёлку гарадзкога тыпу, у Віцебскай вобласьці. На 1939 у Талачыне працаваў ільнозавод, а таксама шпалапільны, гарбарны заводы, былі іншыя прадпрыемствы, у тым ліку ткацкая фабрыка. У Другую сусьветную вайну з 8 ліпеня 1941 да 26 чэрвеня 1944 мястэчка знаходзілася пад нямецкай акупацыяй.

22 ліпеня 1955 Талачын атрымаў статус места. 28 лютага 2011 адбылося зацьверджаньне мескага сьцяга[6].

Насельніцтва[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Адукацыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У Талачыне працуюць 3 сярэднія, 1 пачатковая школы.

Культура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Дзейнічаюць 4 бібліятэкі, дом культуры, пры якім — народная самадзейная кінастудыя «Летапіс». У 2001 годзе адкрыўся гістарычна-краязнаўчы музэй.

Мэдыі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У месьце выдаецца раённая газэта «Наша Талачыншчына» (да 2001 мела назву «Сцяг Ільіча»). Наклад — больш за 5000 асобнікаў.

Забудова[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Цэнтар Талачына склаўся яшчэ ў XVIXVІI стагодзьдзях. Яго плянавальная структура сфармавалася ў XVІІIXIХ стагодзьдзях. Паводле генэральных плянаў, распрацаваных у 1968 і 1977, утвораны мікрараён. У цэнтры места 2—4-павярховыя будынкі.

Вуліцы і пляцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Афіцыйная назва Гістарычная назва
Леніна вуліца Аршанская вуліца
Пушкіна вуліца Мікольская вуліца
Энгельса вуліца Зарачанская вуліца
 ? Рынак пляц

Эканоміка[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Прадпрыемствы тэкстыльнай, першаснай апрацоўкі лёну, харчовай прамысловасьці.

Транспарт[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Праз Талачын праходзяць аўтамабільныя дарогі Р19 (Талачын — Крупкі), Р25 (Віцебск — Талачын) і Р26 (Талачын — Круглае — Нежкава). За 5 км ад места праходзіць аўтамагістраль М1E30.

Маецца рэгулярнае аўтобуснае злучэньне зь Менскам, Віцебскам і Воршай.

Чыгуначная станцыя Талачын на лініі Масква — Менск. Пасажырскія і хуткія цягнікі на Менск, Воршу, Маскву, прымескае злучэньне з Воршай і Менскам.

Турыстычная інфармацыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Працуе Талачынскі гістарычна-краязнаўчы музэй. Спыніцца можна ў мескай гасьцініцы[11].

Выдатныя мясьціны[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Страчаная спадчына[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • Сынагога

Галерэя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вядомыя асобы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ а б в Перепись населения — 2009. Витебская область(рас.) Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь
  2. ^ Жучкевич В. А. Краткий топонимический словарь Белоруссии. — Мн.: Изд-во БГУ, 1974. С. 375.
  3. ^ Чарвінскі М. Талачын // «Радыё Свабода», 2 сьнежня 2002.
  4. ^ а б в Талачын // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. С. 655.
  5. ^ Гісторыя Талачынскага раёна: Дарэвалюцыйны перыяд на Прыдзвінскі крайн: Гісторыя і сучаснасць
  6. ^ Об учреждении официальных геральдических символов административно-территориальных единиц Витебской области. Указ Президента Республики Беларусь от 28.02.2011 г. № 86(рас.)
  7. ^ Tołoczyn // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich(пол.). Tom XII: Szlurpkiszki — Warłynka. — Warszawa, 1892. S. 367.
  8. ^ Толочин // Большой энциклопедический словарь / Гл. ред. В. П. Шишков. — М.: НИ «Большая Российская энциклопедия», 1998. — 640 с.: ил. ISBN 5-85270-262-5.
  9. ^ Дулеба Г. Хаўратовіч І. Талачын // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 6. Кн. 1: Пузыны — Усая / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 2001. С. 495.
  10. ^ Дулеба Г., Хаўратовіч І. Талачын // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн., 2002. С. 398.
  11. ^ Толочин // Туристская энциклопедия Беларуси / редкол. Г. П. Пашков [и др.]; под общ. ред. И. И. Пирожника. — Мн., 2007.

Літаратура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Commons-logo.svg  Талачынсховішча мультымэдыйных матэрыялаў