Талачын

Талачын
Колішні манастыр базылянаў
Герб Талачына Сьцяг Талачына
Першыя згадкі:	1433
Вобласьць:	Віцебская
Раён:	Талачынскі
Насельніцтва:	10 155 (2009)
Часавы пас:	UTC+3
Тэлефонны код:	+375 2136
Паштовы індэкс:	211070
Аўтамабільны код:	2
Геаграфічныя каардынаты:	54°25′ пн. ш. 29°42′ у. д.
Талачын на мапе Беларусі Талачын
Галерэя здымкаў у Wikimedia Commons

Талачы́н — места ў Беларусі, на рацэ Друць. Адміністрацыйны цэнтар Талачынскага раёну Віцебскай вобласьці. Насельніцтва 10 155 чал. (2009). Знаходзіцца за 124 км на паўднёвы захад ад Віцебску. Чыгуначная станцыя на лініі Менск — Масква. Празь места праходзіць аўтамабільная дарога Менск — Масква, а таксама дарогі ў кірунках на Круглае, Чашнікі, Сянно.

Назва

Існуе дзьве вэрсіі паходжаньня тапоніму «Талачын». Першая зьвязвае назву паселішча са словам «талака» — згуртаваньнем людзей дзеля калектыўнай працы (напрыклад, будова хаты, вал лесу). Прыхільнікі другой вэрсіі мяркуюць, што тапонім утварыўся ад слова «толочея» — сыноніму кірмаша.

Гісторыя

Першы пісьмовы ўспамін пра Талачын датуецца 1433, калі ён ужо меў статус места ў Друцкім княстве (у складзе Вялікага Княства Літоўскага) і знаходзіўся ў валоданьні князёў Друцкіх. У сяр. XVI ст. Талачын згадваецца як гандлёвае мястэчка, дзе рэгулярна праводзілася 3 кірмашы. У гэты час мясьціна належала Друцкім-Талачынскім. Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай (1565—1566) Талачын увайшоў у Аршанскі павет Віцебскага ваяводзтва. У кан. XVI ст. мясьціна перайшла ў валоданьне Сапегаў, пазьней — Сангушкаў.

У 1604 Леў Сапега збудаваў у Талачыне касьцёл, школу і шпіталь для хворых. Станам на 1621 у мястэчку было 314 будынкаў. У Трынаццацігадовую вайну (1654—1667) Талачын спалілі маскоўскія захопнікі; колькасьць будынкаў скарацілася да 142.

У 1769 Сангушкі фундавалі ў Талачыне базылянскі кляштар. У выніку першага падзелу Рэчы Паспалітай (1772) усходняя частка мястэчка апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі (атрымала назву Стары Талачын), тым часам заходняя частка, што разьмяшчалася за Друцьцю, пачала называцца Новым ці Зарэчным Талачыном. Цягам 1772—1793 мястэчка было памежным пунктам з мытняй. 15 лютага 1782 у царскім указе Талачын значыцца як места, аднак ва ўказе ад 9 лютага 1783 — як мястэчка. У 1779 пры базылянскім кляштары адкрыліся школа і шпіталь.

У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793) Новы Талачын таксама апынуўся у складзе Расейскай імпэрыі. Стары Талачын лічыўся цэнтрам Стараталачынскай воласьці, якая ўвайшла ў Копыскі павет; Новы Талачын быў цэнтрам Зарэчнаталачынскай воласьці Сеньненскага павету Магілёўскай губэрні.

У вайну 1812 году ў Талачыне згарэлі 2 касьцёлы, паштовы двор, 30 крамаў, 56 двароў. У ліпені і лістападзе тут спыняўся Напалеон, на загад якога тут спалілі сьцягі «Вялікай арміі».

Касьцёл Сьв. Антонія ў пач. XX ст.

Станам на 1847 у Талачыне праводзілася 3 кірмашы на рок — Мікалаеўскі (9 траўня), Ільлінскі (20 ліпеня), Усьпенскі (8 верасьня). З 1859 каля мястэчка дзейнічала гута. У 1860-я беларускіх сялянаў вёскі Загарадзьдзе каля Талачына, што актыўна ўдзельнічалі ў нацыянальна-вызвольным руху, расейскія ўлады вывезьлі за межы Беларусі. Саму ж вёску засялілі 15 сялянскімі сем’ямі з цэнтральнай Расеі (Разанская губэрня).

У 1861 Стары Талачын увайшоў у Аршанскі павет. У 1863 тут адкрылася народная вучэльня. У 1869 у Зарэчным Талачыне таксама адкрылася вучэльня, у 1881 — пачаў працаваць крухмальны завод. У пач. XХ ст. у Талачыне быў 391 будынак, працавалі 2 гарбарныя, крухмальны, цагельны, піваварны заводы, а таксама шкляная гута, вадзяны млын; дзейнічалі 2 народныя вучэльні, школа, царква і касьцёл; мясцовае насельніцтва гандлявала збожжам і лесам.

1 студзеня 1919 згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі Талачын увайшоў у склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала мястэчка разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР. У 1924 Талачын вярнулі БССР, дзе ён зрабіўся цэнтрам раёну Аршанскай акругі. У 1938 паселішча атрымала афіцыйны статус пасёлку гарадзкога тыпу, у Віцебскай вобласьці. Станам на 1939 у Талачыне працаваў ільнозавод, а таксама шпалапільны, гарбарны заводы, былі іншыя прадпрыемствы, у тым ліку ткацкая фабрыка. У Другую сусьветную вайну з 8 ліпеня 1941 да 26 чэрвеня 1944 мястэчка знаходзілася пад нямецкай акупацыяй.

22 ліпеня 1955 Талачын атрымаў статус места. 28 лютага 2011 адбылося зацьверджаньне мескага сьцяга.

Насельніцтва

• XIX стагодзьдзе: 1880 — 543 чал., у тым ліку 290 праваслаўных і 253 юдэі ў Новым Талачыне; 3581 чал., у тым ліку 432 праваслаўныя, 30 каталікоў і 1119 юдэяў у Старым Талачыне; 1897 — 2614 чал.
• XX стагодзьдзе: 1917 — 2181 чал.; 1939 — 6100 чал.; 1991 — 10,2 тыс. чал.; 2000 — 10,6 тыс. чал.
• XXI стагодзьдзе: 2003 — 10,4 тыс. чал.; 2006 — 10,3 тыс. чал.; 2009 — 10 155 чал. (перапіс)

Адукацыя

У Талачыне працуюць 3 сярэднія, 1 пачатковая школы.

Культура

Дзейнічаюць 4 бібліятэкі, дом культуры, пры якім — народная самадзейная кінастудыя «Летапіс». У 2001 годзе адкрыўся гістарычна-краязнаўчы музэй.

Мэдыі

У месьце выдаецца раённая газэта «Наша Талачыншчына» (да 2001 мела назву «Сцяг Ільіча»). Наклад — больш за 5000 асобнікаў.

Забудова

Цэнтар Талачына склаўся яшчэ ў XVI—XVІI стст. Яго плянавальная структура сфармавалася ў XVІІI—XIХ стст. Паводле генэральных плянаў, распрацаваных у 1968 і 1977, утварыўсяя мікрараён. У цэнтпы места 2—4-павярховыя будынкі.

Эканоміка

Прадпрыемствы тэкстыльнай, першаснай апрацоўкі лёну, харчовай прамысловасьці.

Пералік прамысловых прадпрыемстваў Талачыны
УП «Талачынскі кансэрвавы завод» ААТ «Талачынскі масларобча-сыраробчы завод» Талачынская тэкстыльная фабрыка УП «Талачынскае ПМС»

Транспарт

Праз Талачын праходзяць аўтамабільныя дарогі Р19 (Талачын — Крупкі), Р25 (Віцебск — Талачын) і Р26 (Талачын — Круглае — Нежкава). За 5 км ад места праходзіць аўтамагістраль М1E30.

Маецца рэгулярнае аўтобуснае злучэньне зь Менскам, Віцебскам і Воршай.

Чыгуначная станцыя Талачын на лініі Масква — Менск. Пасажырскія і хуткія цягнікі на Менск, Воршу, Маскву, прымескае злучэньне з Воршай і Менскам.

Турыстычная інфармацыя

Працуе Талачынскі гістарычна-краязнаўчы музэй. Спыніцца можна ў мескай гасьцініцы.

Выдатныя мясьціны

• Гістарычная забудова (кан. XIX — пач. XX стст.; фрагмэнты)
• Касьцёл Сьвятога Антонія Падуанскага (XIX ст.)
• Могілкі габрэйскія
• Царква і манастыр базылянаў (1793; былая грэка-каталіцкая, цяпер праваслаўная царква Покрыва Прасьв. Багародзіцы)

Страчаная спадчына

• Сынагога

Галерэя

• 

  Пакроўская царква

• 

  Фасад Пакроўскай царквы

• 

  Касьцёл Сьв. Антонія Падуанскага

• 

  Касьцёл, фрагмэнт

Вядомыя асобы

• Валеры Анісенка (нар. 1944) — беларускі актор, рэжысэр, заслужаны дзяяч мастацтва
• Уладзімер Гарбачоў (нар. 1926) — беларускі навуковец-мэдык
• Лявон Баразна (1929—1972) — беларускі мастак і фальклярыст
• Аркадзь Жураўскі (1924—2009) — беларускі мовазнавец
• Міхаіл Савіцкі (1922—2010) — беларускі мастак

Літаратура

• Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 788 с.: іл. ISBN 985-11-0378-0.
• Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Талачынскага раёна / рэдкал. І.П. Шамякін [і інш.]. — Мн., 1988.ISBN 5-85700-007-6.
• Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 6. Кн. 1: Пузыны — Усая / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 2001. — 591 с.: іл. ISBN 985-11-0214-8.
• Tołoczyn // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Tom XII: Szlurpkiszki — Warłynka. — Warszawa, 1892. S. 367.
• Шнейдер А. Толочин: историко-экономический очерк. — Мн., 1983. — 62 с.

Вонкавыя спасылкі

 Талачын — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў

• м. Талачын на Radzima.org
• Талачын на Прыдзвінскі крайн: Гісторыя і сучаснасць
• Талачын — парафія святога Антонія Падуанскага на Catholic.by