Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 году

Першы аркуш III Статуту ВКЛ. Выданьне друкарні Мамонічаў, 1588

Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 году, Трэці Статут Вялікага Княства Літоўскага — звод законаў фэўдальнага права Вялікага Княства Літоўскага, помнік беларускай пісьменнасьці, мовы і юрыдычнай думкі. Завяршыў кадыфікацыю права ў дзяржаве.

Дзейнічаў з 1589, па анэксіі тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага Расейскай імпэрыяй: у Віцебскай і Магілёўскай губэрнях — да 1831, у Віленскай, Гарадзенскай, Менскай, Кіеўскай, Падольскай і Валынскай губэрнях — да 1840.

Па панаваньні Расейскай імпэрыі і СССР на тэрыторыі Беларусі не засталося ніводнага выданьня на старабеларускай мове. Асобнікі найбольш масавага выданьня 1594—1595 разьмеркаваліся наступным чынам: Расея (11), Польшча (6), Летува (6), Украіна (5), Вялікабрытанія (1). У 2012 дзякуючы прыватным ахвяраваньням адзін з асобнікаў быў выкуплены з расейскага аўкцыёну і вярнуўся на Беларусь.

Падрытоўка

Прыняцьце Другога Статуту не спыніла кадыфікацыйную працу. Берасьцейскі (1566) і Гарадзенскі соймы ўнесьлі папраўкі ў некаторыя артыкулы. На апошнім утварылася камісія для дапрацоўкі зводу, абраная на на Люблінскім сойме (2569). Кіравалі камісіяй складальнікаў канцлер Астафей Валовіч і падканцлер Леў Сапега. Да канца 1584 праца завяршылася, аднак у зьвязку з тым, што звод ігнараваў акт Люблінскай уніі, прадстаўнікі Каралеўства Польскага не дапускалі яго зацьвярджэньне на агульным сойме Рэчы Паспалітай. Каб захаваць вялікакняскі сталец, Жыгімонт Ваза зацьвердзіў Статут уласным прывілеем ад 28 студзеня 1588.

Крыніцы права: Першы і Другі Статуты, соймавыя пастановы 1573, 1578, 1580 і 1584, прывілеі, пастановы павятовых соймікаў.

Зьмест

Падрыхтаваны на высокіх тэарэтычным узроўні, улучыў нормы дзяржаўнага (канстытуцыйнага) права, чаго на той час не было ў заканадаўчай практыцы іншых эўрапейскіх дзяржаваў. Абагульніў тагачасныя дзяржаўна-праўныя ідэі, некаторыя зь якіх апярэджвалі свой час. У Статуце знайшла адлюстраваньне тэорыя падзелу ўлады на заканадаўчую (сойм), выканаўчую (вялікі князь, адміністрацыйны апарат) і судовую (Галоўны Трыбунал, земскія і падкаморскія суды, выбарныя і незалежныя ад адміністрацыі).

Старонка зь дзяржаўным гербам Пагоня

Складаецца з 14 разьдзелаў і 488 артыкулаў. У I—IV разьдзелах зьмяшчаюцца нормы дзяржаўнага права і судовага ладу, у V—X і часткова ў XIII — шлюбна-сямейнага, зямельнага і цывільнага права, у XI—XII, XIV і часткова ў XIII — крымінальнага і крымінальна-працэсуальнага права. Ідэі Рэфармацыі і верацярпімасьці замацоўваюцца ў артыкуле III разьдзела III, паводле якога вялікаму князю і ўсім дзяржаўным органам прадпісвалася забясьпечваць спакой усіх жыхароў дзяржавы, незалежна ад таго, якога вучэньня яны прытрымліваюцца ў хрысьціянскай веры. Ідэі гуманізму адбіліся і на нормах крымінальнага, цывільнага права. Так, у пэўнай ступені гарантаваліся маёмасныя і асабістыя правы мяшчанаў. Кожны вольны чалавек мог пры ахвоце выехаць за граніцу, калі гэта рабілася не на шкоду сваёй краіне.

Юрыдычна замацаваў фактычную адасобленасьць Вялікага Княства Літоўскага ад Каралеўства Польскага ў фэдэрацыйных рамках Рэчы Паспалітай, што працягвалася і па падпісаньні акту Люблінскай уніі. У прыватнасьці, вызначаў адасобленасьць дзяржаўных установаў, войска, заканадаўства, эканомікі і фінансаў. У Статуце акт Люблінскай уніі ня згадваецца і нават замацоўваецца праграма аднаўленьня ранейшых граніцаў дзяржавы. Таксама прадугледжваў, што атрымліваць маёнткі і займаць духоўныя і дзяржаўныя пасады маглі толькі мясцовыя ўраджэнцы і ні ў якім выпадку «чужаземцы», «загранічнікі» ці «суседзі».

Уладаром дзяржавы вызнаваўся вялікі князь, названы ў Статуце гаспадаром. Але многія ягоныя паўнамоцтвы абмяжоўваліся і выконваць іх ён мог толькі са згоды сойму, найвышэйшых дзяржаўных службовых асобаў. Замацоўваў наяўнасьць фэўдалаў і залежных сялянаў. Асабліва вылучыў князёў, паноў радных і паноў харугоўных, якія мелі права судзіць ня толькі простых людзей, але і залежную ад іх шляхту, даваць ёй у часовае карыстаньне землі, маёнткі, а таксама адбіраць гэтыя маёнткі, нягледзячы на даўнасьць уладаньня імі (разьдзел III, артыкул X). Рэглямэнтаваў таксама некаторыя правы і абавязкі простых людзей і прадстаўнікоў этнічных групаў (сялянаў, слугаў, чэлядзі, мяшчанаў, рамесьнікаў, жыдоў, татараў). Для шляхты прадугледжваў крымінальную адказнасьць за забойства простага чалавека, забараняў перадачу ў няволю вольнага чалавека за даўгі або злачынства, абмяжоўваў пакараньне непаўналетніх да 16 гадоў. Дэкляравалася нават, што ўсе паспалітыя людзі разам зь фэўдаламі могуць удзельнічаць у абраньні гаспадара (разьдзел III, артыкул II), аднак простых людзей не дапускалі ў сойм, а іх удзел у палітычным жыцьці абмяжоўваўся толькі мясцовымі валаснымі справамі.

Выданьні

Адварот тытульнага аркуша з партрэтам вялікага князя Жыгімонта Вазы і гаспадарскім лістом на друк

Упершыню выйшаў у 1588 у віленскай друкарні Мамонічаў на беларускай мове пад наглядам падканцлера Льва Сапегі. Паўторныя выданьні: каля 1592—1593 і каля 1600, абодва з выхадной датай «1588». У 1614, 1619 і каля 1623 (з датай «1619») Л. Мамоніч выдаў Статут на польскай мове. У 1648 Статут на польскай мове надрукаваў у Варшаве каралеўскі друкар П. Элерт. Наступныя польскамоўныя выданьні выйшлі ў Акадэмічнай друкарні ў Вільні ў 1693, 1744, 1786 і ў друкарні А. Марціноўскага ў 1819. У 1811 Статут у перакладзе на польскую і расейскую мову выдалі ў Санкт-Пецярбурзе, у 1854 — у Маскве на старабеларускай мове.

У 1989 выдавецтва «Беларуская Энцыклапедыя» падрыхтавала комплекснае выданьне, прысьвечанае III Статуту Вялікага Княства Літоўскага. Выданьне ўлучае: нарыс «Сацыяльна-гістарычныя ўмовы ўзнікнення Статута Вялікага княства Літоўскага 1588 г.», дзе паказваюцца ўмовы, пры якіх адбывалася падрыхтоўка і ўвядзеньне ў дзеяньне Статута; факсымільнае ўзнаўленьне тэксту Статуту, яго арыгінальны тэкст і пераклад на расейскую мову; энцыкляпэдычны даведнік з 820 артыкулаў; паартыкульны камэнтар; тэрміналягічны і імянны паказальнікі. Асноўная частка матэрыялаў даведніка — артыкулы пра тагачасныя адміністрацыйна-тэрэтарыяльны падзел ВКЛ, катэгорыі насельніцтва, станы, ураднікаў і ўрады, судовы лад; віды злачынстваў і парушэньняў права, захады пакараньня і ўзьдзеяньня за іх; грашовая сыстэму, адзінкі вымярэньня і інш. Зьмяшчаюцца артыкулы пра крыніцы Статуту і іншыя праўныя акты і дакумэнты XV—XVI стст., пра гісторыю падрыхтоўкі і выданьня Статуту, ягоныя паліграфічныя і мастацкія асаблівасьці. Шэраг артыкулаў прысьвячаецца выкарыстаньню, зьбераганьню і гісторыі дасьледаваньня Статуту. У камэнтарах разглядаецца праўная сутнасьць і гісторыя распрацоўкі кожнай з улучаных у яго нормаў.

Пераклады

У XVII—XIX стст. перакладаўся на польскую, лацінскую, украінскую, нямецкую, францускую і расейскую мовы.

Выкарыстоўваўся пры кадыфікацыі ў канцы XVI ст. прускага права, складаньні Саборнага улажэньня (1649) у Маскоўскай дзяржаве, афіцыйна незацьверджаных зборнікаў «Права за якими судится малороссийский народ» (2-я чвэрць XVIII ст.), «Суд и разправка в правах малороссийских» (1750—1758). У заканадаўстве і судах Польшчы, Латвіі, Эстоніі ўжываўся як дадатковая крыніца права. Быў галоўным пісьмовым зводам дзейнага права на Ўкраіне (пераважна ў рэдакцыі 1614).

Глядзіце таксама

• Статуты Вялікага Княства Літоўскага

Літаратура

• Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 788 с.: іл. ISBN 985-11-0378-0.
• Статут Вялікага княства Літоўскага 1588: Тэксты. Даведнік. Камэнтарыі. — Мн., 1989.
• Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 6. Кн. 1: Пузыны — Усая / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 2001. — 591 с.: іл. ISBN 985-11-0214-8.
• Юхо І. Крыніцы беларуска-літоўскага права. — Мн., 1991.
• Шишанов, В. А. К истории экземпляра Статута ВКЛ 1588 г. из библиотеки А. П. Сапунова // Віцебскія старажытнасці: матэрыялы навук. канф., прысвеч. 50-годдзю знаходкі берасцаной граматы ў Віцебску і 150-годдзю з дня нараджэння А. Р. Брадоўскага, 22 — 23 кастрыч. 2009 г., Віцебск. / рэдкал. Г. У. Савіцкі [і інш.]. — Мінск: Медысонт, 2010. — С. 263—267.