Украінская лацінка

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да: навігацыі, пошуку
Тытульная старонка кнігі «Ruskoje wesile» (1835) Ёсіпа Лазінскага; гэтая кніга была прэзэнтацыяй ягонага праекту лацінкі для ўкраінскае мовы.

Украі́нская лаці́нка (па-ўкраінску: українська латинка альбо проста latynka) — агульная назва розных варыянтаў лацінскага альфабэта для ўкраінскае мовы. Нейкія зь іх засталіся праектамі, а нейкія былі ў адносна актыўным ужытку на працягу пэўнага часу. Фактычна можна выдзяліць тры тыпы ўкраінскае лацінкі: на аснове польскага альфабэта, на аснове чэскага/харвацкага альфабэта ды на аснове ангельскага правапісу.

Афіцыйны правапіс украінскае мовы прадугледжвае ўжываньне толькі кірылічнага альфабэта, а дыскусіі наконт статусу ды формы лацінкі фактычна трываюць дацяпер.

Варыянты[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Першыя спробы перавесьці ўкраінскую мову на лацінку адбываліся на мяжы XVIII і XIX стагодзьдзяў, а ў аснове таго лацінскага альфабэту была польская лацінка. Так, першы стандартызаваны альфабэт — «абэцадла» — уклаў Ёсіп Лазінскі ў 1835 г. Аднак большасьць украінскіх культурных дзеячоў Галіччыны выступіла супраць зьменаў правапісу і перамена не адбылася. Зрэшты гэты варыянт здабыў адносную папулярнасьць і яго выкарыстоўвалі ажно да 1940-ых гадоў: друкавалі кнігі ды пэрыёдыку, а ў другой палове 19. стагодзьдзя аўстрыйскія ўлады выкарыстоўвалі абэцадла для канцылярскіх запісаў па-ўкраінску.

У 1859 годзе чэскі славіст Ёсіф Ірэчэк зьдзейсьніў яшчэ адну спробу перавесьці ўкраінскую мову на лацінку, гэтым разам узяўшы за аснову чэскі правапіс. Зрэшты, гэты праект таксама не прайшоў з тых жа прычынаў, што й праект Лазінскага — кансэрватызм украінскае эліты Галіччыны. Ён не здабыў такой папулярнасьці, як абэцадла, але стаў асновай для новых праектаў лацінкі ў 20 ды 21 стагодзьдзях.

У цяперашні час найболей папулярнымі ёсьць правапіс Івана Лучука (крыху падпраўлены праект Ірэчэка) ды г. зв. «гаевіцкі» правапіс (гэты назоў умоўны, фактычна праект ня мае назвы). Акрамя таго існуе дзяржаўны стандарт раманізацыі на ангельскай аснове зь нейкімі элемэнтамі традыцыйнае лацінкі (ятацыя пасьля зычных), які выкарыстоўваюць, напрыклад, для перадачы імёнаў у замежных пашпартах ці трансьлітарацыі назоваў вуліц.

Розныя варыянты ўкраінскае лацінкі
Кірыліца Лазінскі (абэцадла) Ірэчэк «Гаевіцкі» Дзяржаўная раманізацыя
А а a a a a
Б б b b b b
В в w v v v
Г г h h h h
Ґ ґ g g g g
Д д d d d d
Е е e e e e
Є є je, ie je, ie je ye, ie
Ж ж ż ž ž zh
З з z z z z
И и y y y y
І і i i i i
Ї ї ji ji ji yi, i
Й й j j j y
К к k k k k
Л л ł l l l
М м m m m m
Н н n n n n
О о o o o o
П п p p p p
Р р r r r r
С с s s s s
Т т t t t t
У у u u u u
Ф ф f f f f
Х х ch ch x kh
Ц ц c c c ts
Ч ч cz č č ch
Ш ш sz š š sh
Щ щ szcz šč šč shch
Ь ь (*) (*) j
Ю ю ju, iu ju, iu ju yu, iu
Я я ja, ia ja, ia ja ya, ia

(*) — мяккі знак перадаюць дзьвюмя спосабамі: як i + галосны, ці як «мяккі зычны» + галосны. Мяккія формы маюць: ć, ď, ľ, ń, ŕ, ś, ť, ź (ľ ёсьць у праекте Ірэчэка, але яе няма у праекте Лазінскага: ён пісаў мяккую «Л» як l, бо цьвёрдая «Л» мае асобную літару ł).

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]