Уран (плянэта)

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі.

Гэтая назва мае некалькі сэнсаў. Калі вас цікавяць іншыя сэнсы, глядзіце таксама Уран (неадназначнасьць).

Уран  Гісторыя адкрыцьця Адкрыў Уільям Гершэль Дата адкрыцьця 13 сакавіка 1781 Арбітальныя характарыстыкі Сярэдняя адлегласьць ад Сонцы 2 870 972 220 км (19,191 263 93 а. а.) Пэрыгелій 2 735 555 035 км Афэлій 3 006 389 405 км Сыдэрычны арбітальны пэрыяд 30 707,4896 зямных дня (84.07 гады) Сярэдняя арбітальная хуткасьць 6,795 км/с Эксцэнтрысытэт арбіты 0,047 167 71 Нахіл арбіты да плоскасьці экліптыкі 0,77° Акружнасьць арбіты 18 029 000 000 км Спадарожнікі 27 Зьяўляецца Спадарожнікам Сонца Фізычныя характарыстыкі Экватарыяльны радыюс 25 559 км Палярны радыюс км Сярэдні радыюс км Акружнасьць Экватара км Аб'ём 6,834×1013 км3 Маса 8,6832×1025 кг Шчыльнасьць 1,318 г/см3 Плошча паверхні км2 Гравітацыя у зоне Экватара 8,69 м/с2, або 0,886 g Другая касьмічная хуткасьць 21,29 км/с Сыдэрычны пэрыяд кручэньня Экватарыяльны нахіл да арбіты 97,86° Тэмпэратура паверхні мін. срэдн. макс. 59°K 68°K н/д K Атмасфэрны ціск у паверхні 120 кПа Склад атмасфэры Вадарод 83 % Гелій 15 % Мэтан 1,99 % Аміяк 0,01 % Этан 0,00025 % Ацэтылен 0,00001 %

Ура́н — сёмая па выдаленьні ад Сонцы і трэцяя па велічыні плянэта Сонечнай сыстэмы. Уран зьяўляецца газавым гігантам, аналягічна Юпітэру, Сатурну і Нэптуну. Ён быў названы ў гонар старажытнагрэцкага бога Урана.

Зьмест 1 Фізычныя характарыстыкі 1.1 Склад 1.2 Нахіл восі 1.3 Магнітнае поле 2 Адкрыцьцё й даследаваньне 3 Спадарожнікі 4 Кольцы 5 Вонкавыя спасылкі

[рэдагаваць] Фізычныя характарыстыкі

[рэдагаваць] Склад

Утрыманьне вадарода складае 83%, гелію — 15%, мэтану — 1,99%. Таксама выяўленыя сляды аміяку, этану і ацэтылену. Уран і Нэптун шмат у чым падобныя на ядро Юпітэра або Сатурна без масіўнай абалонкі з вадкага металічнага вадароду. Лічыцца, што ва Ўрана няма выразна выяўленага ядра, і ягонае рэчыва размеркаванае больш-меньш раўнамерна. Блакітны колер плянэты тлумачыцца паглынаньнем чырвонага сьвятла атмасферным метанам.

[рэдагаваць] Нахіл восі

Адной з адметных асаблівасьцяў Урана зьяўляецца нахіл ягонай восі, якая ляжыць амаль у плоскасці абарачэння. Таму, на працягу часткі арбіты, адзно з канцавоссяў Урана накіраванае ў бок Сонца, а іншае — наадварот, ад яго. У процілеглай частцы арбіты арыентацыя канцавоссяў адносна Сонца зьмяняецца на зваротную, а на ўчастках паміж гэтымі экстрэмумамі, Сонца «круціцца» вакол экватара плянэты, як на іншых плянэтах.

Калі «Вояджэр-2» пралятаў каля Ўрана у 1986 годзе, ягонае паўднёвае канцавоссе было накіраванае як раз на Сонца. Праўда, назвы «паўднёвы» і «паўночны» для Ўрана не адназначныя. Пра яго можна сказаць, што нахіл яго восі трохі перавышае 90°, або што нахіл крыху меньшы за 90°, а Ўран круціцца ў процілеглым у дачыненьні да іншых плянэт кірунку. Гэтыя два апісаньня эквівалентныя з фізычнага пункту гледжаньня, але даюць розную арыентацыю канцавоссяў: канцавоссе, якое зьяўляецца паўночным падоле аднаго з апісаньняў, паводле іншага - паўднёвым, і наадварот.

Адным з вынікаў незвычайнага нахілу восі зьяўляецца тое, што палярныя раёны Ўрана атрымліваюць больш сонечнай энергіі, чым экватарыяльныя. Праўда, па невядомых чыньніках, тэмпература ў вобласьці экватара Ўрана ўсё роўна вышэй, чым у канцавоссяў. Чаму нахіл восі такі вялікі, таксама невядома. Магчыма, калі Ўран яшчэ толькі фармаваўся, ён сутыкнуўся зь іншай плянэтай, якая таксама знаходзілася ў стадыі фармаваньня.

Магчыма, што вялікі нахіл восі кручэньня таксама выклікае істотныя сезонныя зьмены ў надвор'і. Падчас пралёту «Вояджэра-2» палосы воблачнасьці былі вельмі бляклымі, практычна непрыкметнымі. Нядаўнія назіраньні з дапамогай Арбітальнага тэлескопа Хабла паказалі значна больш выяўленую «паласатасьць» Урана, што, верагодна, зьвязана з тым, што Сонца на небасхіле Ўрана знаходзілася амаль над экватарам. У 2007 годзе Сонца будзе сапраўды над экватарам Урана.

[рэдагаваць] Магнітнае поле

Магнітнае поле Ўрана цікава тым, што ягоны цэнтр не супадае з цэнтрам плянэты, а ягоная вось нахіленая амаль на 60° да восі кручэньня. Відаць, яно генеруецца рухам зараджаных часціц на параўнальна невялікай глыбіні. Магнітнае поле Нэптуна валодае падобным зрушэньнем адносна геаметрычнага цэнтра плянэты, так што гэта ці наўрад зьвязана зь вялікім нахілам восі кручэньня. Крыніца магнітнага поля Ўрана невядомы. Раней меркавалася, што паміж цэнтрам і атмасферай Урана існуе звышшчыльны водна-аміячны акіян, добра які праводзіць электрычнасьць, але, судзячы па ўсім, гэта няслушна.

[рэдагаваць] Адкрыцьцё й даследаваньне

Уран — першая плянэта, адкрытая ўжо ў Новы час. Да свайго адкрыцця яна неаднаразова назіралася рознымі астраномамі, але кожны раз яе лічылі проста яшчэ адной зоркай. Самае раньняе дакументаванае назіраньне ставіцца да 1690 г., калі Джон Флемстыд занёс Уран у свой каталог у якасьці зоркі 34 Цяля.

У якасьці плянэты Ўран быў адчынены сэрам Вільямам Гершэлям у 1781 г. Гершэль даў плянэце назву Georgium Sidus («зорка Георга») у гонар Георга III, караля Ангельшчыны. Гэтая назва не прыжылося за межамі Ангельшчыны. Французскі астраном Ж. Лаланд зваў плянэту Гершэль, а немец Іяган Бодзе прапанаваў сучаснуў назву – Уран, у гонар старажытнагрэцкага бога.

Судзячы па першых выданьнях «Штомесячных цыдулак Каралеўскай астранамічнай супольнасьці» ад 1827 г., назва «Уран» ужо тады была найболей распаўсюджанай нават у Ангельшчыне. Першая назва, Georgium Sidus працягвала зрэдку выкарыстоўвацца ангельцамі і пасьля.

«Вояджэр-2», запушчаны ў 1977 г. NASA, — пакуль адзіны касмічны апарат, які пабыў зблізку Ўрана. 24 студзеня 1986 г. «Вояджэр» быў на мінімальным для сябе адлегласьці ад Урана. Затым ён працягнуў палёт у кірунку Нэптуна.

[рэдагаваць] Спадарожнікі

Усяго вядома 27 спадарожнікаў Урана. Чатыры найбуйных зь іх — гэта Тытанія, Абэрон, Арыэль і Умбрыэль.

[рэдагаваць] Кольцы

Уран валодае слабымі, амаль непрыкметнымі, плянэтарнымі кольцамі, якія складаюцца з несьвятлівых часціц матэрыі да 10 м у дыяметры. Першыя кольцы Ўрана былі выяўленыя ў сакавіку 1977 Джэймсам Эліотам, Эдвардам Данхэмам і Дугласам Манкам. Маецца таксама меркаваньне, што гонар адкрыцця кольцаў прыналежыць сэру Вільяму Гершэлю, які назіраў іх яшчэ ў 1789 году. [1]
На дадзены момант вядомыя 13 яго кольцаў, што зьяўляецца нейкім «рэкордам» у Сонечнай сыстэме.

[рэдагаваць] Вонкавыя спасылкі

 Уран (плянэта) — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў

• Артыкул аб Уране ў часопісе «Вокруг света»

п • а • р Сонечная сыстэма
Сонца • Геліясфэра Геліяабалонка Геліяпаўза Hydrogen wall	Плянэты ☾ = спадарожнік(-і) ∅ = кольца (-ы)		Мэркурый	Вэнэра	Зямля ☾	Марс ☾
			Юпітэр ☾ ∅	Сатурн ☾ ∅	Уран ☾ ∅	Нэптун ☾ ∅
	Карлікавыя плянэты		Цэрэра	Плютон ☾	Эрыс ☾
	Малыя целы Сонечнай сыстэмы	Астэроіды (малыя плянэты)	Групы й сямействы: Вулканоіды • Калязямныя астэроіды • Галоўны пояс астэроідаў Траянскія астэроіды • Кентаўры • Нэптунскія траянцы • Спадарожнікі астэроідаў • Мэтэароіды
			Глядзіце таксама сьпіс астэроідаў, а таксама значэньні імёнаў астэроідаў.
		Транс- нэптунавыя аб'екты	Пояс Койпэра — Плютына: Аркус • Іксіён — Кьюбівана: 2002 UX25 • Варуна • 1992 QB1 • 2002 TX300 • 2003 EL61 • Квавар • 2005 FY9 • 2002 AW197
			Расьсеяная кружэлка: 2002 TC302 • 2004 XR190 • Сэдна
		Камэты	Сьпісы пэрыядычных і непэрыядычных камэт • Дамоклоіды • Воблака Аорта
Глядзіце таксама астранамічныя аб'екты, сьпіс аб'ектаў сонечнай сыстэмы і Партал:Астраномія