Човен
Чо́вен (праслав. *čьlnъ — пень) — вёславая, радзей — са здымнай мачтай лодка, выдзяўбаная з адзінага камля дрэва. Звычайна ня мае кіля. Вядома з часоў нэаліту.[1] Чоўнам у больш шырокім сэнсе таксама можа называцца любая невялікія лодка.
Зьмест |
Форма й памер[рэдагаваць]
Формы чаўноў і йх памер прыкметна адрозьніваліся ў залежнасьці ад умоў выкарыстаньня, зыходнага матэрыялу й мясцовай (тутэйшай) традыцыі.
Тыпы чаўноў[рэдагаваць]
- Дубы - выдзеўбаныя з камля дуба вялікія чаўны
- Камельнікі - розых памераў (у асноўным невялікія) выдзеўбаныя з камля розных пародаў дрэў чаўны
- Шугалеі - часткова абшытыя дошкамі выдзеўбаныя чаўны
Асабовыя[рэдагаваць]
Лёкькія й рухавыя чаўны, выдзеўбаныя з асіны, ліпы, вярбы мелі адпаведную назву: асінаўка, асоўка, ліпаўка, вярбоўка, чайка. Таксама невялікія чаўны, разьлічаныя на 1-2 чалавекі мелі такія назвы: чаўнок, поавіца, душагубка, камяга.
Для ўстойлівасьці на плаву такія чаўны часта мелі па баках крылы - прыбітыя да бартоў на ўзроўні вады драўляныя пласьціны ці брускі. Такія чаўны рухаліся пры дапамозе аднаго кароткага вясла.
Шырока выкарыстоўваліся ў рыбалоўстве.
Такія чаўны лічацца найболей архаічнымі.[1]
Грузавыя[рэдагаваць]
Таксама для перамяшчэньня грузаў і людзей (вялікай колькасьці) па рэках і вазёрах выкарыстоўвалі чаўны вялікіх памераў і дасканалай канструкцыі, устойлівыя на плаву, з адцягнутымі бартамі (дзеля гэтага барты папярэдне распарвалі й забівалі між імі распоркі).
Дняпроўскія рыбакі выраблялі чаўны з вострым носам і кармой, паверху іх уладкоўвалі круглы дах - какору, крытую лубам (да бартоў мацавалася пры дапамозе гнутых драўляных дуг). Такія чаўны былі зручныя для рыбацтва, перавозу грузаў і людзей.
Па Дняпры й Прыпяці хадзілі чаўны-дубы даўжынёй да 10 мэтраў і болей, разьлічаныя на 300-500 пудоў грузу. на йх перавозілі разнастайныя гаспадарчыя рэчы, выкарыстоўваліся таксама і ў якасьці парома.[1]
Пераходны тып[рэдагаваць]
Пераходным варыянтам ад выдзеўбаных чаўноў да дашчатых лодак была шугалея (абшыванка, абіянік), асновай якой быў човен, абшыты па баках у верхняй частцы дошкамі - што павялічвала вышыню й ёмістасьць судна (у больш раньні час чаўны абшывалі лазовымі віцамі замест абьбіваньня дошкамі).
Тыповая для Палесься шугалея здольная перавозіць 100-300 пудоў грузу (сустракаліся шугалеі ёмістасьцю 400-500 пудоў).
Нярэдка шугалея мела ў сярэдняй частцы стрэшку - нацягнутую паверх паўдужжаў трысняговую рагожу. Такія шугалеі, ці паклаты выкарыстоўваліся для выездаў у бліжэйшае мястэчка альбо ў павятовыя месты (Пінск). На іх везьлі па Прыпяці хлеб, мёд, воск, рамесныя вырабы й іншыя тавары для продажу на кірмашы ў местах (Давыд-Гарадок, Пінск, Столін).
Рачныя судны тыпа шугалей-абшыванак сустракаліся таксама ў басейнах Дняпра, Нёмана й Заходняй Дзьвіны - аднак тут яны вызначаліся меньшымі памерамі й рабіліся часьцей з паддатлівых пародаў дрэў - асіны, ліпы, сасны.
Гэты тып рачных суднаў бытаваў да канца 19 стагодзьдзя - пачатку 20 стагодзьдзя, калі быў выцесьнены дашчатымі лодкамі.[1]
