Човен

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да: навігацыі, пошуку
Выдзеўбаны човен (асіна)

Чо́вен (праслав. *čьlnъ — пень) — вёславая, радзей — са здымнай мачтай лодка, выдзяўбаная з адзінага камля дрэва. Звычайна ня мае кіля. Вядома з часоў нэаліту.[1] Чоўнам у больш шырокім сэнсе таксама можа называцца любая невялікія лодка.

Форма й памер[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Формы чаўноў і йх памер прыкметна адрозьніваліся ў залежнасьці ад умоў выкарыстаньня, зыходнага матэрыялу й мясцовай (тутэйшай) традыцыі.

Тыпы чаўноў[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • Дубы - выдзеўбаныя з камля дуба вялікія чаўны
  • Камельнікі - розых памераў (у асноўным невялікія) выдзеўбаныя з камля розных пародаў дрэў чаўны
  • Шугалеі - часткова абшытыя дошкамі выдзеўбаныя чаўны

Асабовыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Лёкькія й рухавыя чаўны, выдзеўбаныя з асіны, ліпы, вярбы мелі адпаведную назву: асінаўка, асоўка, ліпаўка, вярбоўка, чайка. Таксама невялікія чаўны, разьлічаныя на 1-2 чалавекі мелі такія назвы: чаўнок, поавіца, душагубка, камяга.

Для ўстойлівасьці на плаву такія чаўны часта мелі па баках крылы - прыбітыя да бартоў на ўзроўні вады драўляныя пласьціны ці брускі. Такія чаўны рухаліся пры дапамозе аднаго кароткага вясла.

Шырока выкарыстоўваліся ў рыбалоўстве.

Такія чаўны лічацца найболей архаічнымі.[1]

Грузавыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Таксама для перамяшчэньня грузаў і людзей (вялікай колькасьці) па рэках і вазёрах выкарыстоўвалі чаўны вялікіх памераў і дасканалай канструкцыі, устойлівыя на плаву, з адцягнутымі бартамі (дзеля гэтага барты папярэдне распарвалі й забівалі між імі распоркі).

Дняпроўскія рыбакі выраблялі чаўны з вострым носам і кармой, паверху іх уладкоўвалі круглы дах - какору, крытую лубам (да бартоў мацавалася пры дапамозе гнутых драўляных дуг). Такія чаўны былі зручныя для рыбацтва, перавозу грузаў і людзей.

Па Дняпры й Прыпяці хадзілі чаўны-дубы даўжынёй да 10 мэтраў і болей, разьлічаныя на 300-500 пудоў грузу. на йх перавозілі разнастайныя гаспадарчыя рэчы, выкарыстоўваліся таксама і ў якасьці парома.[1]

Пераходны тып[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Пераходным варыянтам ад выдзеўбаных чаўноў да дашчатых лодак была шугалея (абшыванка, абіянік), асновай якой быў човен, абшыты па баках у верхняй частцы дошкамі - што павялічвала вышыню й ёмістасьць судна (у больш раньні час чаўны абшывалі лазовымі віцамі замест абьбіваньня дошкамі).

Тыповая для Палесься шугалея здольная перавозіць 100-300 пудоў грузу (сустракаліся шугалеі ёмістасьцю 400-500 пудоў).

Нярэдка шугалея мела ў сярэдняй частцы стрэшку - нацягнутую паверх паўдужжаў трысняговую рагожу. Такія шугалеі, ці паклаты выкарыстоўваліся для выездаў у бліжэйшае мястэчка альбо ў павятовыя месты (Пінск). На іх везьлі па Прыпяці хлеб, мёд, воск, рамесныя вырабы й іншыя тавары для продажу на кірмашы ў местах (Давыд-Гарадок, Пінск, Столін).

Рачныя судны тыпа шугалей-абшыванак сустракаліся таксама ў басейнах Дняпра, Нёмана й Заходняй Дзьвіны - аднак тут яны вызначаліся меньшымі памерамі й рабіліся часьцей з паддатлівых пародаў дрэў - асіны, ліпы, сасны.

Гэты тып рачных суднаў бытаваў да канца 19 стагодзьдзя - пачатку 20 стагодзьдзя, калі быў выцесьнены дашчатымі лодкамі.[1]

Глядзіце таксама[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ а б в г Народная культура Беларусі: Энцыклап. даведнік / пад агульнай рэд. В. С. Цітова. — Мн.: БелЭН, 2002. — 402-403 с.