Беларускі альфабэт

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да: навігацыі, пошуку
Кірылічныя
альфабэты
Cyrillic letter Short U.svg
Славянскія:
Беларускі
Баўгарскі
Сэрбскі
Македонскі
Расейскі
Украінскі
Неславянскія:
Казаскі
Кыргыскі
Малдоўскі
Мангольскі
Таджыцкі
Гістарычныя:
Стараславянская азбука
Румынская кірыліца
* Пазначаныя толькі афіцыйныя
альфабэты дзяржаваў.

Беларускі альфабэт — альфабэт беларускай мовы. Афіцыйна ўжываецца толькі кірылічны беларускі альфабэт. У мінулым выкарыстоўвалася лацінка, якая цяпер ужываецца вельмі абмежаваным колам носьбітаў беларускай мовы. Таксама ў мінулым вялікалітоўскія татары пісалі на беларускай мове арабскім пісьмом — арабіцай.

Альфабэт[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Сучасны беларускі кірылічны альфабэт быў складзены ў канцы XIX стагодзьдзя і мае на сёньняшні дзень 32 літары.

А а Б б В в Г г[1] Д д (Дж) (Дз)
Е е Ё ё Ж ж З з І і Й й К к
Л л М м Н н О о П п Р р С с
Т т У у Ў ў Ф ф Х х Ц ц Ч ч
Ш ш Ы ы Ь ь Э э Ю ю Я я  

Дз і Дж зьяўляюцца дыграфамі (літаразлучэньнямі) і абазначаюць згукі-афрыкаты «дж» і «дз». Таксама ў беларускай кірыліцы выкарыстоўваецца знак апострафа ( ’ ). Літара «ў» (у нескладове, у кароткае) з усіх славянскіх альфабэтаў прадстаўленая толькі ў беларускім, таксама яна фігуруе ва ўзбэцкай мове, дунганскай і мове азіяцкіх эскімосаў. У 2003 годзе ў гонар гэтае літары ў Полацку быў усталяваны помнік.

Гісторыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Трэці Літоўскі статут (1588) яскравы ўзор кірылічнага друкарскага шрыфта на аснове скорапісу

Беларускі альфабэт склаўся на аснове старажытнага славянскага альфабэту — кірыліцы. У раньні пэрыяд старабеларуская графіка мела ўсе кірылічныя літары. Аднак у працэсе разьвіцьця беларускае мовы літарны склад альфабэту перастаў адпавядаць гукавой сыстэме: адпала патрэба ў дублетных літарах, зьявілася неабходнасць у графічных сродках для зычнага афрыката «дж», гукаў «о» пасьля мяккіх і «е» пасьля цьвёрдых зычных[2].

Першы нумар «Мужыцкай праўды» К. Каліноўскага, надрукаваная лацінкай, 1863

Разьвіцьцё старабеларускай графікі было зьвязана з пошукамі найбольш зручных спосабаў перадачы на пісьме асаблівасьцяў жывой мовы. На беларускай глебе выйшлі з ужытку некаторыя літары, узьніклі графэмы «э» (канец XV ст.) і «й» (канец XVI ст.), у дзелавой пісьмовасьці перасталі выкарыстоўвацца некаторыя знакі і інш[2]. Выдатным дасягненьнем старабеларускай графікі стала стварэньне Францыскам Скарынам друкарскага варыянту альфабэту, які стаў узорам для іншых усходнеславянскіх друкароў. Шрыфт «Статута Вялікага Княства Літоўскага» зьяўляецца адзіным узорам славянскага друкарскага шрыфта на аснове скорапісу.

За часам Вялікага Княства Літоўскага графічная сыстэма стала здабыткам больш шырокіх колаў тагачаснага грамадзтва і перастала зазнаваць манапольны ўплыў традыцыяў царкоўнаславянскай кніжнасьці[2]. Аднак удасканаленьне графікі адбывалася стыхійна і ніякіх рэформаў датычна яе ўнармаваньня так і не адбылося. У сувязі з заняпадам старабеларускай пісьмовасьці вялікае пашырэньне на Беларусі ў XVIII — пачатку XX ст. атрымаў лацінскі альфабэт (лацінка), які дагэтуль служыў толькі для афармленьня польскіх і лацінскіх тэкстаў[2]. Лацінкаю была надрукаваная славутая «Мужыцкая праўда» Кастуся Каліноўскага і творы Яна Чачота, Францішка Багушэвіча, Вінцэнта Дунін-Марцінкевіча і інш. Як адзначыў Станіслаў Станкевіч, лацінка была выключнаю для першых твораў беларускае адраджэнскае літаратуры[3].

Вокладка кнігі Ўсевалада Гаршына «Сыгнал» у перакладзе Ядвігіна Ш. (1891), надрукаваная адаптаваным для беларускае мовы расейскім грамадзянскім шрыфтом.

З узьнікненьнем легальнай беларускай прэсы для перадачы гукавой сыстэмы беларускай мовы быў прыстасаваны расейскі грамадзянскі шрыфт. Беларускі альфабэт канчаткова замацаваўся як адзіны графічны сродак пісьмовае формы беларускае літаратурнае мовы толькі пасьля Кастрычніцкай рэвалюцыі[2].

Браніслаў Тарашкевіч упершыню ўвёў меркаваны выклад беларускага лацінскага альфабэту й колькі зьвязаных граматычных правілаў у 5-е (неафіцыйнае) выданьне сваёй граматыкі (Вільня, 1929).

Вы́клад беларускага лацінскага альфабэту
(Тарашкевіч, 1929)
Aa Bb Cc Ćć Čč Dd Ee Ff Gg Hh
Ii Jj Kk Ll Łł Mm Nn Ńń Oo Pp
Rr Ss Śś Šš Tt Uu Ŭŭ Ww Yy Zz
Žž Źź

Зрэшты, у беларускім мовазнаўчым асяродку канца XIX — першае трэці XX ст. рабіліся шматлікія спробы па ўдасканаленьні беларускай графікі, якія былі гвалтоўна затарможаныя ў 1930 годзе і цалкам прыпыненыя па рэформе беларускага правапісу 1933 году. Так, адмысловы праект беларускае азбукі падрыхтаваў літаратар і паэт Карусь Каганец, які за аснову свайго альфабэту ўзяў расейскі варыянт традыцыйнае кірыліцы, надаўшы неўласьцівы гукавы сэнс літарам «е», «ъ», «ѡ», «ѣ» (Litara-1 azbuka kahanca.jpg). Таксама ён прапанаваў тры новыя літары: «ε», «γ», «Litara-2 azbuka kahanca.jpg» (падрабязьней: Праект беларускай азбукі Каруся Каганца). Істотнаю падзеяй у гэтым кірунку дзейнасьці стала акадэмічная канфэрэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі (14—21 лістапада 1926 г.). Аб рэфроме азбукі на гэтай канфэрэнцыі былі зробленыя два даклады: Язэпа Лёсіка і Паўла Растаргуева.

Язэп Лёсік прапанаваў сем тэзаў рэформы беларускае азбукі: 1) гукі [дз'], [дж] пісаць праз «д», «ж» з дыякрытычнымі знакамі зьверху (птушкамі); 2) выбухны гук [г] (g) азначаць «ґ»; 3) замест «й» увесьці «j»; 4) ётаваныя «е», «ё», «ю», «я» пісаць праз «јэ», «јо», «ју», «ја» (јэлі, мајо, маја); 5) калі ж «е», «ё», «ю», «я» азначаюць мяккасьць зычных, то яны мусяць быць застаўленыя: «песьня», «сёлы», «ганю», «неба»; 6) выкінуць літару э й замяніць э адваротным (є); 7) выкінуць літару «ы» і замяніць яе «и»[4].

Павал Растаргуеў у сваім дакладзе выступіў за рэформу беларускае азбукі наступным чынам: 1) афрыкаты [дз'] і [дж] азначаць літарамі сэрбскага альфабэту «ђ» (ђед), «ћ» (хаћу); 2) выкінуць й і ўвесьці «j» у тых выпадках, у якіх прапанаваў яго ўжываць Язэп Лёсік[4].

Праект У. Дубоўкі па напісаньні літараў «дж» і «дз» у беларускім альфабэце (1928)

Сыходзячы з вышэйазначаных тэзаў беларускі паэт і мовазнавец Уладзімер Дубоўка адзначыў, што перш чым уводзіць адпаведныя літары трэба засяродзіць увагу на пэўных «вымогах». Новыя знакі, паводле яго меркаваньня, павінны былі: гарманаваць з рэштаю літараў беларускага альфабэту; быць лёгкімі і эканомнымі (у часе) для друку і пісьма; не абавязкова выходзіць з аднаго якога-небудзь альфабэту[5]. У 1928 годзе У. Дубоўка ў часопісе «Узвышша» апублікаваў уласны праект для літараў «дз» і «дж», які з № 5 пачаў друкаваць зь імі асобныя матэрыялы, а з № 2 за 1929 год згодна з пастановаю агульнага сходу ад 14 лютага 1929 году, ужо ўвесь часопіс друкаваўся з новымі літарамі[6], аднак пазьней гэтае новаўвядзеньне не атрымала заканадаўчага афармленьня. Таксама У. Дубоўка прапаноўваў замяніць створанае М. Карамзіным «ё» на «ö» (öн, лöн, Лöндан);[7] увесьці на ўзор украінскае графікі «ї» для перадачы спалучэньня «йі» (їкаўка, їм, паїла)[8].

У 1962 годзе слынны эмігранцкі мовазнавец Ян Станкевіч прапанаваў цалкам адрозны ад іншых вы́клад лацінскага альфабэту беларускае мовы.

Вы́клад беларускага лацінскага альфабэту
(Станкевіч, 1962)
Oo Aa Ee Bb Cc Ćć Čč Dd Ff Gg
Hh Chch Ii Jj Kk Ll Łł Mm Nn Ńń
Pp Rr Śś Šš Tt Vv Uu Ŭŭ Dzdz Dźdź
Dždž Zz Źź Žž

На сёньняшні дзень сярод ідэяў па графічным удасканаленьні беларускага альфабэту можна вылучыць прапанову беларускага мовазнаўца Вінцука Вячоркі ў яго праграмным артыкуле «Правапіс. Спроба сучаснае нармалізацыі» ў № 5 часопісе Спадчына за 1995 год, дзе ён, абгрунтоўваючы пазначэньне асыміляцыі ў спалучэньні «дзьдз» сьцьвярджае:

« ...па-трэцяе, мы прапануем застацца пры гэтым напісаньні, зважаючы на пэрспэктыву, бо рана ці позна адбудзецца графічная рэформа і для гукаў [дз'] і [дж] будуць уведзеныя асобныя літары, прыкладам, для [дз'] — літара z, вядомая ня толькі ў лацінцы, але і ў старой кірыліцы і ўжываная ў навуковай транскрыпцыі. З увядзеньнем аднае літары для гэтага характэрнага беларускага зычнага гука лягічнасьць падоўжаных напісаньняў стане відавочнаю...[9] »

Крыніцы і заўвагі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ У клясычным правапісе беларускае мовы таксама фігуруе літара Ґ , якая абазначае выбухны гук. Выкарыстоўваецца факультатыўна; пры разьмеркаваньні словаў у альфабэтным парадку літара ґ роўная г.
  2. ^ а б в г д Аляксандр Булыка Беларускі алфавіт. Ганцавіцкі краязнаўча-інфармацыйны партал. Праверана 23 верасьня 2011 г.
  3. ^ Ніна Баршчэўская, Беларуская эміграцыя — абаронца роднае мовы, Катэдра Беларускай Філялёгіі Факультэт Прыкладной Лінгвістыкі і Ўсходнеславянскіх Філялёгіяў Варшаўскі Ўнівэрсытэт, Варшава 2004.
  4. ^ а б Некрашэвіч, С. Акадэмічная Канфэрэнцыя па рэформе правапісу і графікі і вынікі яе працы // Наш край. — 1927. — № 1 (16). — С. 3—9.
  5. ^ Дубоўка, У. Проэкт літар для згукаў «Дз» і «Дж» // Узвышша. — 1928. — № 4. — С. 170.
  6. ^ Куліковіч, У. Праект Уладзіміра Дубоўкі. Да пытання аб удасканаленні моўнай сістэмы. // Роднае слова. — С. 27—29.
  7. ^ Узвышша. 1929. №1. — С. 111
  8. ^ Дубоўка, У. Некаторыя прыватныя выпадкі мілагучнасці нашае мовы // Узвышша. — 1927. — № 4. — С. 91.
  9. ^ Вячорка, В. Правапіс. Спроба сучаснае нармалізацыі // Спадчына. — 1995. — № 5. — С. 260—261.

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]