Мазыр

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да: навігацыі, пошуку
Мазыр
Мескі цэнтар
Мескі цэнтар
Coat of Arms of Mazyr, Belarus.svg
Герб Мазыра
Першыя згадкі: 1155
Магдэбурскае права: 28 студзеня 1577
Краіна: Беларусь
Вобласьць: Гомельская
Раён: Мазырскі
Плошча: 36,74 км²
Вышыня: 170 м н. у. м.
Насельніцтва (2009)
колькасьць: 108 792 чал.[1]
шчыльнасьць: 2961,13 чал./км²
Часавы пас: UTC+3
Тэлефонны код: +375 2351
Паштовы індэкс: 247760
Паштовыя індэксы: 247760, 247770—247777, 247779, 247780, 247782—247787
Нумарны знак: 3
Геаграфічныя каардынаты: 52°3′ пн. ш. 29°14′ у. д. / 52.05° пн. ш. 29.233° у. д. / 52.05; 29.233Каардынаты: 52°3′ пн. ш. 29°14′ у. д. / 52.05° пн. ш. 29.233° у. д. / 52.05; 29.233
Мазыр на мапе Беларусі ±
Мазыр
Мазыр
Мазыр
Мазыр
Мазыр
Мазыр
Commons-logo.svg Галерэя здымкаў у Вікісховішчы

Мазы́р — места ў Беларусі, на рацэ Прыпяць. Адміністрацыйны цэнтар Мазырскага раёну Гомельскай вобласьці. Плошча 36,74 км². Насельніцтва 108 792[1] чал. (2009). Знаходзіцца за 133 км на паўднёвы захад ад Гомелю. Аўтамабільныя дарогі злучаюць места з Гомелем, Бабруйскам і Оўручам (Украіна), у раёне Мазыра праходзіць нафтаправод «Дружба». Найбольшы ў Беларусі порт «Пхоў», чыгуначная станцыя на лініі Каленкавічы — Оўруч, аэрапорт.

Мазыр — старажытнае магдэбурскае места, адзін з гістарычных цэнтраў Палесься. Да нашага часу тут захаваліся касьцёл Сьвятога Міхала пры кляштары бэрнардынаў (17601775, былы), у прадмесьці Кімбараўка — барокавыя касьцёлы пры жаночым і мужчынскім цыстэрыянскіх кляштарах. Сярод мясцовых славутасьцяў таксама вылучаліся замак, царква Сьвятой Параскевы Пятніцы і Фарны касьцёл.

Назва[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

На думку географа В. Жучкевіча найбольш імаверна, што тапонім «Мазыр» мае этнанімічнае паходжаньне і ўтварыўся ад імя народнасьці мазур.

Варыянты напісаньня назвы ў гістарычных крыніцах: Мозър, Мозыр, Мозырь[2].

Гісторыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Асноўны артыкул: Гісторыя Мазыра

Раньняе Сярэднявечча[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Мяркуецца, што паселішча, ад якога бярэ свой пачатак сучасны Мазыр, узьнікла ў VIII ст. ува ўрочышчы Кімбараўка, дзе існавала ўмацаванае гарадзішча[3]. У XIXII стст. умацаваны горад перанесьлі на Замкавую гару[4].

Першы пісьмовы ўпамін пра Мазыр датуецца 1155 годам, калі ён перайшоў ад Кіеўскага да Чарнігаўскага княства. Працяглы час Мазыр знаходзіўся ў складзе Тураўскага княства, князі і япіскапы якога называліся тураўскімі і мазырскімі. У 12401241 места пацярпела ад татарскіх набегаў.

Вялікае Княства Літоўскае[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Зь сяр. XIV ст. Мазыр далучыўся да Вялікага Княства Літоўскага. У XIVXVIII стст. тут існаваў драўляны замак.

У 1471 Мазыр увайшоў у склад Кіеўскага ваяводзтва. У XVI ст. места стала цэнтрам гродавага староства, з правядзеньнем адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы (15651566) — сталіцай павету. Па Люблінскай уніі (1569) і пераходу Кіеўскага ваяводзтва да Каралеўства Польскага з ініцыятывы мясцовай шляхты Мазырскі павет далучыўся да Менскага ваяводзтва.

У пач. XVI ст. Мазыр складаўся з трох частак — цэнтральнай з астрогам, неўмацаванага пасаду і Рынку. У вайну Маскоўскай дзяржавы зь Вялікім Княствам Літоўскім у 15341537 усходнія захопнікі зруйнавалі Мазыр[5]. На 1552 у месьце існавалі цэрквы Спаса, Міколы, Прачыстай Багародзіцы[5], на 1571 — 550 будынкаў, дзейнічалі 5 цэркваў, працавалі шпіталь і 44 крамы, на 1576 — 293 мяшчанскія двары[5].

28 студзеня 1577 кароль і вялікі князь Стэфан Баторы надаў Мазыру Магдэбурскае права і герб «у блакітным полі чорны аднагаловы арол з срэбным шыльдам на грудзях, на шыльдзе — чырвоная літара S»[6]. Вытрымка з адпаведнага вялікакняскага прывілею:

« Надаем тому месту нашему печать мескую, то есть Орел з Сэм в нем вырисованым... которую урад меский на судах и иншых справах и потребах меских печатовать и того гербу ужывать мают вечные часы »
Гістарычны герб Мазыра: з прывілея XVII ст. (налева) і сучасная рэканструкцыя (направа)

У 1609 Мазыр пацярпеў ад вялізнага пажару. Аднак ужо ў 1613 коштам ахвяраваньняў завяршылася аднаўленьне ўмацаваньняў і места было «…абнесена высокім валам з 7 вежамі, або фортамі». У 1616 староста Б. Стравінскі заснаваў тут касьцёл. З пачаткам вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (16541667) у 1655 маскоўскія войскі на чале з Валконскім захапілі і спустошылі мясьціну[7].

У 1-й пал. XVIII ст. у Мазыры збудавалі базылянскі манастыр, каля места — Кімбараўскія цыстэрыянскія кляштары. З 1752 пачаў дзейнічаць кляштар марыявітак. У 17231773 пры Фарным касьцёле існавала місія езуітаў[8]. У 1726 адкрылася езуіцкая школа (у 1773 яе пераўтварылі на сьвецкую вучэльню[8]). У 1750 казакі спустошылі кляштар цыстэрыянак ува ўрочышчы Кімбараўка.

На 1724 у Мазыры існавалі Кіеўская, Оўруцкая, Сьвідоўская, Нагорная, Гончая і іншыя вуліцы. У месьце было два замкі — Верхні (Стары), які месьціўся на Замкавай гары, і Ніжні. У падножжа Замкавай гары быў Рынак, на паўночным захадзе ад яго знаходзіліся меская ратуша, пякарня і стайня. Гандаль вёўся ў 56 крамах, якія атачалі пляц. Тамака ж быў шпіталь. Паводле мескага пляну (1769), — Пятніцкая, Слуцкая, Кіеўская, Жытомірская вуліцы і Рынак; у месьце было 211 двароў, 6 цэркваў і касьцёлаў, ратуша, 2 майстэрні для абпалу цэглы.

Пад уладай Расейскай імпэрыі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793) Мазыр апынуўся ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе стаў цэнтрам павету Менскай губэрні. У 1796 царскія ўлады даравалі месту новы расейскі герб. На 1825 тут было 530 драўляных і 3 мураваныя будынкі, дзейнічалі 2 кляштары, працавалі 22 крамы і 27 корчмаў. У 1834 у Мазыры адкрылася шляхецкая вучэльня, ператвораная ў 1859 у прагімназію, потым — у гімназію. На 1862 — 491 будынак, дзейнічалі 4 цэрквы, касьцёл і 2 юдэйскія малітоўныя дамы, працавала 71 крама; штогод з 6 да 27 студзеня і з 6 да 28 жніўня праводзіліся кірмашы. Месьцічы актыўна ўдзельнічалі ў нацыянальна-вызвольным паўстаньні (18631864).

На 1878 у Мазыры дзейнічалі 3 царквы (у тым ліку мураваная, гвалтоўна пераробленая царскімі ўладамі з бэрнардынскага касьцёла), касьцёл і сынагога. У 1879 тут заснавалі тэлеграфную станцыю, а ў 1885 — запалкавую фабрыку «Маланка». Пракладаньне Палескіх чыгунак (1880-я) паспрыяла далейшаму эканамічнаму разьвіцьцю Мазыра. Паводле вынікаў перапісу (1897) у месьце было 628 двароў, дзейнічалі 4 царквы, 2 капліцы, сынагога, 4 юдэйскія малітоўныя дамы, працавалі лякарня, прагімназія, 1-клясная прыходзкая і прыватная жаночая 2-клясная вучэльні, паштова-тэлеграфная кантора, бровар, майстэрня апрацоўкі скураў, 3 крупадзёркі, маслабойня, 170 крамаў, 13 заезных двароў, 8 корчмаў, 3 вінныя крамы. На 1904 — 1210 жылых дамоў, у тым ліку 102 мураваныя, 50 газавых ліхтароў, водаправод, 2 друкарні, аптэка, 2 бібліятэкі, лясьніцтва. У верасьні 1913 тут адбылася I сельскагаспадарчая і прамысловая выстава. Напярэдадні Першай сусьветнай вайны ў Мазыры было 1210 жылых будынкаў, 3 фабрыкі, 16 майстэрняў, 5 навучальных установаў, земская лякарня, мэтэастанцыя, друкарня і 2 кнігарні. У лютым 1918 места занялі нямецкія войскі.

Найноўшы час[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

25 сакавіка 1918 згодна з Трэцяй Устаўной граматай Мазыр абвяшчаўся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 у адпаведнасьці з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі ён увайшоў у склад Беларускай ССР, дзе стаў цэнтрам павету («падраёну») Гомельскага раёну[9]. З 5 сакавіка да 29 чэрвеня 1920 места знаходзілася пад польскай уладай. У 1924 Мазыр стаў цэнтрам раёну БССР (у 19261927 места ў Слабадзкім раёне). У 19241930 і 19351938 места было адміністрацыйным цэнтрам акругі. 27 верасьня 1938 Мазыр атрымаў афіцыйны статус гораду абласнога падпарадкаваньня. У 19381954 ён быў цэнтрам Палескай вобласьці. У Другую сусьветную вайну з 22 жніўня 1941 да 14 студзеня 1944 места знаходзілася пад нямецкай акупацыяй.

У 1948 аднавіў працу Мазырскі краязнаўчы музэй. У 1953 адбыўся ўвод у эксплюатацыю рамонтава-экскаватарнага, у 1963 — кабэльнага заводу. У 1958 пачаўся рух на мосьце праз раку Прыпяць. У 1975 адбыўся пуск першай чаргі Мазырскага нафтаперапрацоўчага заводу. У 1988 пачаўся рэгулярны трамвайны рух.

Насельніцтва[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Дэмаграфія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • XVI стагодзьдзе: 1552 — 1,5 тыс. чал.[5]; 1571 — каля 2 тыс. чал.[10]; 1576 — 2 тыс. чал.[5]
  • XVIII стагодзьдзе: 1724 — 1,5 тыс. чал.[8]; 1795 — каля 2 тыс. чал.
  • XIX стагодзьдзе: 1825 — каля 3 тыс. чал.; 1850 — каля 6,5 тыс. чал.; 1866 — 5899 чал.[11]; 1878 — 7834 чал. (3902 муж. і 3932 жан.), у тым ліку 5457 праваслаўных, 23 стараверы, 446 каталікоў, 10 эвангелістаў і 1898 юдэяў[12]; 1897 — 8067 чал.[4]
  • XX стагодзьдзе: 1907 — 9976 чал.[13]; 1908 — 10 395 чал.[14]; каля 1910 — 12 251 чал. (6338 муж. і 5883 жан.), зь іх паводле веры: праваслаўных 4118, раскольнікаў 68, каталікоў 619, пратэстантаў 22, юдэяў 7276, іншых 148; паводле стану: шляхты 248, духоўнага стану 45, ганаровых грамадзянаў і купцоў 315, мяшчанаў 9886, вайскоўцаў 732, сялянаў 885, іншых 140[15]; 1927 — 14,3 тыс. чал.; 1939 — 17,5 тыс. чал.; 1970 — 48,0 тыс. чал.; 1973 — 58 тыс. чал.[16]; 1991 — 103 тыс. чал.; 1997 — 108 тыс. чал.[3]; 1998 — 109,2 тыс. чал.[17]; 1999 — 111,8 тыс. чал.[18]
  • XXI стагодзьдзе: 2004 — 111,5 тыс. чал.; 2006 — 111,6 тыс. чал.; 2008 — 112,0 тыс. чал.; 1 студзеня 2009 — 112,2 тыс. чал.[19]; 2009 — 108 792[1] чал. (перапіс).

Адукацыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У Мазыры працуюць будаўнічы тэхнікум, вучэльні — геалёгіі, будаўнічая, мэдычная і музычная, 15 сярэдніх і 4 музычныя школы, 35 дашкольных установаў.

Установа вышэйшай адукацыі — Мазырскі дзяржаўны пэдагагічны ўнівэрсытэт імя І. П. Шамякіна.

Культура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Драматычны тэатар імя І. Мележа

Дзейнічаюць кінатэатар «Мір», Мазырскі драматычны тэатар імя Івана Мележа, Мазырская філярмонія, парк культуры «Перамога». У 1990 годзе адкрыўся Палац культуры МНПЗ.

Жыхароў места абслугоўваюць больш за 50 бібліятэк. У Мазыры ёсьць краязнаўчы музэй, музэй прыкладнай творчасьці, меская выстаўная заля.

Мас-мэдыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У кабэльнай сетцы Мазыра вяшчае мясцовы тэлеканал. Таксама места мае ўласныя друкаваныя выданьні — газэты «Жыцьцё Палесься» і «На свае вочы».

Спорт[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Асноўныя спартовыя аб’екты: басэйн, 3 стадыёны, гарналыжны комплекс, школа алімпійскага рэзэрву Беларусі. Мясцовая футбольная каманда — ФК «Славія-Мазыр».

Забудова[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Плян[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Архітэктурна-плянавальную сыстэму Мазыра абумовіў складаны рэльеф (рака Прыпяць, мноства яраў). Культурны і гістарычны цэнтар места — плошча Леніна — геаграфічна знаходзіцца на ўскраіне, на беразе Прыпяці. Уздоўж ракі праходзіць вуліца Савецкая, пэрпэндыкулярна да якой рэчышчам і схіламі яраў у глыб места падымаюцца іншыя вуліцы.

Вуліцы і пляцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Афіцыйная назва Гістарычная назва Былыя назвы
Горкага вуліца Жытомірская вуліца
Інтэрнацыянальная вуліца Оўруцкі тракт
Калініна вуліца Оўруцкая вуліца
Камсамольская вуліца Замкавая вуліца
Кіеўская вуліца Кіеўская вуліца Карла Лібнэхта вуліца
Куйбышава вуліца Пятніцкая вуліца
Ленінская вуліца Сьвідоўская вуліца Пакроўская вуліца
Савецкая вуліца Слуцкая вуліца
Фрунзэ вуліца Ксяндзоўка вуліца
Цэнтральная плошча Рынак пляц Свабоды плошча
 ? Калінік вуліца
 ? Кімбараўка вуліца
 ? Малы Рымашоў Роў вуліца
 ? Мікалаеўская вуліца
 ? Міхайлаўская вуліца
 ? Міхалкаўскі тракт
 ? Нагорная вуліца
 ? Папоўшчына вуліца
 ? Рымашоў Роў вуліца
 ? Слуцкая Набярэжная вуліца
 ? Сьвідоўка вуліца

Прамысловасьць[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Мазыр — цэнтар нафтаперапрацоўчай прамысловасьці. Працуюць прадпрыемствы машынабудаваньня і мэталаапрацоўкі, дрэваапрацоўчай, лёгкай, харчовай прамысловасьці (вытворчасьць кухоннай солі).

Транспарт[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У Мазыры, акрамя аўтобусаў, працуе трамвайны транспарт. Даўжыня лініі — больш за 20 кілямэтраў. Дзейнічае адзін маршрут[20].

Турыстычная інфармацыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Інфраструктура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Празь места праходзяць турыстычныя маршруты: «Мазыр старадаўні», «Палескі край, ягоныя традыцыі і побыт», «Мазыр даўні і сучасны», «Сьвятыні Мазыршчыны»[21]. Працуе Мазырскі аб’яднаны краязнаўчы музэй культуры.

  • Гасьцініцы: гарадзкога савету «Дынама», «Элада», гасьцінічны комплекс «Прыпяць».

Выдатныя мясьціны[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • Бровар (1885)
  • Гістарычная забудова (кан. XIX — пач. XX стст., фрагмэнты)
  • Замчышча (XV—XVIII стст.)
  • Касьцёл Сьвятога Міхала Арханёла і кляштар бэрнардынаў (17601775, цяпер сабор Сьвятога Міхала Арханёла і праваслаўны манастыр)
  • Касьцёл і кляштар цыстэрцыянаў (1711)
  • Касьцёл Сьвятога Міхала Арханёла і кляштар цыстэрцыянак (1743—1745)
  • Могілкі юдэйскія
  • Сядзіба Кяневічаў (пач. XIX ст., пазьней мужчынская гімназія)

Страчаная спадчына[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Галерэя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Месты-сябры[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вядомыя асобы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ а б в Перепись населения — 2009. Гомельская область(рас.) Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь
  2. ^ Жучкевич В. А. Краткий топонимический словарь Белоруссии. — Мн.: Изд-во БГУ, 1974. С. 239.
  3. ^ а б Аўсяная М., Насевіч В., Пазднякоў В. Мазыр // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 5: М — Пуд / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1999. С. 36.
  4. ^ а б Аўсяная М., Насевіч В., Пазднякоў В. Мазыр // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 5: М — Пуд / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1999. С. 37.
  5. ^ а б в г д Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. С. 258.
  6. ^ Цітоў А. Геральдыка беларускіх местаў (XVI — пачатак XX ст.). — Мн.: Полымя, 1998.
  7. ^ История, Мозырский районный исполнительный комитет
  8. ^ а б в Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. С. 259.
  9. ^ 150 пытанняў і адказаў з гісторыі Беларусі / Уклад. Іван Саверчанка, Зьміцер Санько. — Вільня: Наша Будучыня, 2002.— 238 с. ISBN 9986-9229-6-1.
  10. ^ Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя ў 15 тамах. Т. 2, кн. 2. Гомельская вобласць / С. В. Марцэлеў; Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: БелЭн, 2005. С. 81.
  11. ^ Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя ў 15 тамах. Т. 2, кн. 2. Гомельская вобласць / С. В. Марцэлеў; Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: БелЭн, 2005. С. 82.
  12. ^ Jelski A. Mozyrz // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich(пол.). Tom VI: Malczyce — Netreba. — Warszawa, 1885. S. 754.
  13. ^ Rouba N. Przewodnik po Litwe i Białejrusi. — Wilno, 1909; — Gdańsk, 1995.
  14. ^ Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя ў 15 тамах. Т. 2, кн. 2. Гомельская вобласць / С. В. Марцэлеў; Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: БелЭн, 2005. С. 83.
  15. ^ Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). СПб, 1890—1907.
  16. ^ Большая советская энциклопедия, 3-е изд.: в 30 т. / Гл. ред. А.М. Прохоров. — М.: Сов. энциклопедия, 1969—1978.
  17. ^ Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 9: Кулібін — Малаіта / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн., 1999. С. 512.
  18. ^ Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя ў 15 тамах. Т. 2, кн. 2. Гомельская вобласць / С. В. Марцэлеў; Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: БелЭн, 2005. С. 80.
  19. ^ У 14 гарадах Беларусі колькасьць насельніцтва перавышае 100 тыс. чалавек, «Наша Ніва», 26 сакавіка 2009 г.
  20. ^ Мозырь. Городской транспорт. Трамвай, Mozyr.tut.by
  21. ^ Туристская энциклопедия Беларуси / редкол. Г. П. Пашков [и др.]; под общ. ред. И. И. Пирожника. — Мн., 2007.

Літаратура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Commons-logo.svg  Мазырсховішча мультымэдыйных матэрыялаў