Сагі

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
(Перанакіравана з «Сага»)
Перайсьці да: навігацыі, пошуку
Першая старонка Сагі аб Графнкэле Ґодзі Фрэйры

Са́гі (ст.-ісьл: saga, у множным ліку sögur) — апавядальная форма старажытна-скандынаўскага і стараражытна-ірляндзкага этасу, якія зьяўляюцца мітычна-легендарнымі апавяданьнямі пра багоў і герояў у прозе, часта зь вершаванымі ўстаўкамі.

Верагодна, што назва saga паходзіць ад ісьляндзкага дзеяслова segja — мовіць, і абазначае як вуснае, так і аформленае ў пісьмовым выглядзе апавяданьне. Першапачаткова ў ісьляндцаў тэрмін «сага» ўжываўся ў дачыненьні да любога празаічнага апавяданьня, аднак у цяпершні час ён аб’ядноўвае сукупнасьць літаратурных помнікаў, якія былі запісаны ў пазначаны час.

Як крыніцы па гісторыі Беларусі IXXI стст. найбольшую каштоўнасьць уяўляюць старажытна-ісьляндзкія сагі, якія пачаткова існавалі як вусныя паданьні і пачалі запісвацца на лаціне ў XII ст. ісьляндзкімі каталіцкімі манахамі.

Узроўні саг[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Па абагульняючай тэматыцы твораў ісьляндзкія сагі падзяляюць на:

  • «Легендарныя сагі» альбо «Сагі пра старажытныя часы» (Fornaldarsögur) — сагі, якія злучаюць зерне гістарычнай ісьціны з фантастычнымі апавяданьнямі пра герояў і багоў скандынаўскага пантэону. Зьяўляюцца найменш верагоднымі ў якасьці гістарычных крыніцаў. Найбольш вядомаю з гэткіх саг лічыцца «Сага аб Вельсунгах».
  • «Сагі аб ісьляндцах» альбо «Радавыя сагі» (Íslendinga sögur) — сагі, у якіх распавядаецца аб жыцьці ісьляндцаў, іх гісторыі, узаемаадносінах іх радоў у так званы «век саг» — у пэрыяд з X па XI стагодзьдзі (930—1030 гг.). Да гэтага тыпу адносяцца самыя вядомыя сагі, такія як «Сага аб Эґіле» (Egils saga Skallagrímssonar), «Сага аб Ньяле» (Njáls saga) — вяршыні ісьляндзкага этасу, адзін зь першых і найбуйнейшых пісьмовых помнікаў паўночнаэўрапейскае літаратуры (таксама «Сага аб Названых братах» (Fóstbrœðra saga), «Сага аб Бойцы ў Пустэчы» (Heiðarvíga saga), «Сага аб людзях з Ласосевай даліны» (Laxdæla saga), «Сага аб Ґісьлі» (Gísla saga Súrssonar), «Сага аб Ґунлаўґэ Зьмяіным Языку» (Gunnlaugs saga ormstungu), «Сага аб грэнляндцах» (Grœnlendinga saga), «Жыцьцё Сноры Ґодзі» (Ævi Snorra goða) і іншыя). Запісаныя не раней за 13 стагодзьдзе.
  • «Сагі аб біскупах» — сагі, якія выкладаюць гісторыю каталіцкае царквы ў Ісьляндыі. Дадзеныя сагі зьмяшчаюць вялікую колькасьць дакладнага гістарычнага матэрыялу аб дзеях ісьляндзкіх біскупаў.
  • «Хлусьлівыя сагі» (lygisögur) — сагі зь яўнымі казачнымі элемэнтамі ў сюжэце.
  • «Перакладныя сагі» — творы, якія зьмяшчаюць пераказы клясычных сюжэтаў і гістарычных падзеяў, такія як «Усясьветная сага», «Сага аб рымлянах», «Сага аб юдэях», «Сага аб траянцах», «Сага аб Аляксандры».

Сагі ў дачыненьні да Беларусі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Значнае месца ў сагах удзелена Полацку (Pallteskia)[2] і Дзьвіне (Duna), якая была адным з галоўных маршрутаў пранікненьня вікінгаў ва Ўсходнюю Эўропу. З «сагаў пра ісьляндцаў» «Сага пра Хрост» і «Татр пра Торвальда Вялікага Падарожніка» апавядаюць, у прыватнасьці, пра дзейнасьць у Полацку пачатку XI ст. Торвальда, сына Кодрана. «Сага пра Хрост» дапушчае стварэньне першага ўсходнеславянскага манастыра менавіта ў Полацку[3]. Зьвесткі «сагаў пра старажытныя часы» ў дачыненьні да Беларусі альбо абсалютна фантастычныя, альбо іх храналёгія і пэрсаналіі значна скажоныя: «Сага пра Тыдрэка Бэрнскага» апісвае захоп Полацку правадыром гунаў Атылам; «Сага пра Хрольва Пешахода» паведамляе пра конунга Рэгвіда, які стварыў у глыбокай старажытнасьці дзяржаву вікінгаў уздоўж усяго цячэньня Дзьвіны[4].

З «каралеўскіх» сагаў для гісторыі Беларусі найбольшую цікавасьць уяўляе «Прадзь аб Эймундзе», бо там месьціцца найбольш зьвестак пра Полацкае княства часоў Брачыслава Ізяславіча — праўнука Рагвалода[5]. Этас «Прадзь аб Эймундзе» паведамляе пра вікінга Эймунда Хрынгсана, які ўдзельнічаў у барацьбе Яраслава Мудрага з полацкім князем Брачыславам Ізяславічам і нават нібыта пэўны час княжыў у Полацку[6].

Апроч ісьляндзкіх, пэўныя зьвесткі пра дзейнасьць скандынаваў на тэрыторыі сучаснай Беларусі ўтрымліваюць і швэдзкія сагі, напрыклад «Сага пра гутаў». Адным зь першых на сагі, як на крыніцу па гісторыі Ўсходняй Эўропы зьвярнуў увагу ўраджэнец Беларусі Восіп Сянкоўскі.

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Літаратура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • Алесь Белы // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т.
  • «Прадзь аб Эймундзе» на Manarchija.org
  • Rafn C. C. Antiquites russes d’apres les monuments historiques des Islandais et des anciens Scandinaves. TТ. 1—2. Copenhague, 1850—1852.
  • Сага о гутах // Средние века. Вып. 38. М., 1975.
  • Снорри Стурлусон. Круг Земной. М., 1980.
  • Сапунов А. Сказания исландских, или скандинавских саг о Полоцке, князьях полоцких и р. Западной Двине // Полоцко-Витебская старина. Вып. 3. Витебск, 1916.
  • Belaiew N.T. Eymundar Saga and Icelandic research in Russia // Saga-book of the Viking Society. Vol. XI, 1932.
  • Stender-Petersen A. Das Problem der ältschen byzantinisch-russisch-nordlischen Beziehungen // Relazioni del X Congresso Internazionale di Scienze Storiche. Vol. III. Firenze, 1955.
  • Рыдзевская Е.А. Древняя Русь и Скандинавия в IX—XIV вв. (Материалы и исследования). М., 1978.
  • Глазырина Г.В. Русский город в норвежской саге. К вопросу о достоверности исторических описаний в сагах // Дpевнейшие госудаpства на теppитоpии СССР. 1982. М., 1984.
  • Pritsak O. The Origin of Rus’. Vol. I. Old Scandinavian sources then the sagas. Cambridge, Mass., 1981.
  • Ловмяньский Х. Русь и норманны. М., 1985.
  • Древнерусские города в древнескандинавской письменности. Тексты. Перевод. Комментарий. М., 1987.
  • Коновалов Ю.В. Русско-скандинавские связи середины IX — X вв. // Историческая генеалогия. № 5, 1995.
  • Strumiński B. Linguistic Interrelations in Early Rus’. Northmenn, Finns, and East Slavs (Ninth to Eleventh Centuries). Rome, 1996.
  • М.И. Стеблин-Каменский. Исландские саги. (Исландские саги. Ирландский эпос. — М., 1973. — С. 7—22)